- Okładka / Edytorial

- Wywiady

- Artykuły

- Gospodarka Społeczna

- Z Polski rodem

- Recenzje

- Autorzy numeru

Okładka / Edytorial

- Nowy Obywatel 10(61) Jesień 2013

- Inne światy pod lupą

Nowy Obywatel 10(61) Jesień 2013

„Nowy Obywatel”, pismo na rzecz sprawiedliwości społecznej to niezależny, ogólnopolski kwartalnik wydawany przez łódzkie Stowarzyszenie „Obywatele Obywatelom” od 2011 r. i będący kontynuatorem dziesięcioletniej tradycji czasopisma „Obywatel”.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Inne światy pod lupą

Remigiusz Okraska

Tyle dróg budują, ale nie ma dokąd iść – to stwierdzenie, uporczywie przypisywane Janowi Himilsbachowi, a pochodzące z utworu Maksyma Gorkiego, można z powodzeniem zastosować do dzisiejszej rzeczywistości informacyjnej. W zasięgu ręki mamy mnóstwo sposobów pozyskiwania wiadomości, poszerzania wiedzy, poznawania faktów – ale czy rzeczywiście wiemy wiele i czy jesteśmy rzetelnie informowani?

W szumie informacyjnym coraz trudniej się poruszać. Wielość dostępnych kanałów przekazu powoduje, że selekcja i orientacja w newsach, problemach i tematach przekracza nasze możliwości biopsychiczne, nie mówiąc o prozaicznym braku czasu. Truizmem jest oczywiście przekonywanie czytelników pisma takiego jak nasze, że informacje niewygodne dla obozu władzy i pieniądza mają o wiele mniejsze szanse na przebicie się z przyczyn politycznych, nie technicznych i organizacyjnych. Mając to wszystko na uwadze, kto wie zatem, czy wbrew pozorom i przekonaniom nie jesteśmy dziś poinformowani gorzej niż pokolenia naszych rodziców i dziadków.

W bieżącym numerze przygotowaliśmy zestaw tekstów, które – mamy nadzieję – zwrócą Waszą uwagę na zjawiska i problemy trudne do wyłowienia w medialnym szumie lub prawie w nim nieobecne. Rozmowa z Janem Olszewskim zawiera wiele wątków nieoczywistych i niekoniecznie znanych nawet zwolennikom premiera. Rafał Chwedoruk z kolei opowiada o polskiej scenie politycznej i jej odmienności na tle innych krajów czy książkowych definicji, a także o skutkach tego „pomieszania z poplątaniem”. Z wywiadu z Wojciechem Woźniakiem dowiemy się m.in. tego, że nierówności społeczne są w Polsce znaczne oraz niezwykle dotkliwe nawet na tle państw stanowiących symbole liberalizmu gospodarczego – i że nikt z decydentów się tym nie przejmuje i nie zajmuje.

To nie koniec niespodzianek. Jeden z tekstów przynosi informację, że gdyby każdemu dorosłemu Polakowi wręczyć co miesiąc 1000 PLN, oferując w ten sposób wszystkim rodakom podstawy przetrwania, wydalibyśmy z budżetu wcale nie tak wiele więcej, niż dzisiaj wynoszą koszty ogółu świadczeń społecznych. Kolejny artykuł prezentuje Polskę jako wschodzącą potęgę w produkcji nowoczesnych środków transportu publicznego – i jednocześnie przypomina, że nasz kraj staje się coraz bardziej zacofany pod względem organizacji systemu owego transportu. Troje autorów przedstawia natomiast analizę wykazującą, że to, co uznajemy za rzetelne sondaże postaw i opinii, często bywa mocno naciągane, a wręcz zmanipulowane.

Jeśli chodzi o tematykę zagraniczną, rozprawiamy się przede wszystkim z mitem Margaret Thatcher. Nasz autor dowodzi, że nie tylko pod względem społecznym, ale także w wielu sferach gospodarki rządy Żelaznej Damy oznaczały regres, upadek i roztrwonienie aktywów decydujących o rozwoju. Dwa inne teksty omawiają natomiast problem chiński – pojawia się coraz więcej oznak świadczących, że pomału odchodzi do przeszłości sytuacja, w której ogromna ilość produktów była opatrzona metką made in China. Jeden z redaktorów „Nowego Obywatela” na podstawie fachowego raportu inżynierów amerykańskich omawia stan infrastruktury w USA – z opisu wyłania się obraz kraju, który w wielu miejscach po prostu się… rozsypuje, choć kojarzymy go przecież z potęgą, bogactwem i nowoczesnością. Mamy też coś o Niemczech. Państwo symbolizujące ład i porządek jest wystawione na działania nie tylko zwykłych lobbystów i innych nieciekawych person załatwiających własne interesy wbrew dobru wspólnemu, ale można tam znaleźć rozgałęzione struktury i formy zależności, które w Polsce nazywamy „układem”.

To oczywiście nie wszystko, co przygotowaliśmy. Zapraszamy do lektury z nadzieją, że będzie ona pouczająca.

Wywiady

- Biało-czerwony sztandar

- Kraj bez lewicy?

Biało-czerwony sztandar

z Janem Olszewskim rozmawia Marceli Sommer

CC-BY-SA Lukas Plewnia, flickr.com/photos/lplewnia/9849384594/

Wielu analityków, także tych kojarzonych z krytyką przebiegu transformacji i obecnego układu politycznego, uznało, że zmiany polityczne i instytucjonalne zaszły w ostatniej dekadzie tak daleko, że genealogia III Rzeczypospolitej, patologie związane z jej ustanawianiem, umowy Okrągłego Stołu, uwłaszczenie nomenklatury, lustracja i tym podobne problemy straciły na znaczeniu. Czy rzeczywiście kwestie te należy dziś zostawić historykom? Czy może jednak, aby zrozumieć współczesną Polskę, musimy wciąż wracać do przełomu lat 80. i 90.?

Jan Olszewski: Perspektywa teoretyków polityki czy historyków może być tu inna niż moja – człowieka mniej lub bardziej bezpośrednio zaangażowanego w wydarzenia ostatnich dziesięcioleci. Myślę jednak, że analitycy, o których pan wspomniał, nie mają racji. Postkomunistyczna geneza obecnego systemu jest wciąż niezmiernie istotna dla zrozumienia współczesnych mechanizmów życia społecznego. Być może, w pewnym sensie, w ostatnim okresie liczy się ona nawet bardziej niż w pierwszej dekadzie transformacji. Osiągnęliśmy bowiem etap skostnienia i instytucjonalizacji nowej struktury społecznej z określonymi grupami uprzywilejowanymi i bierną, dyskryminowaną kulturowo i materialnie większością. W pierwszej dekadzie przemian można było jeszcze mieć wrażenie większej płynności kształtującego się systemu, większych możliwości zmian…

Przy Okrągłym Stole przedstawiciele opozycji zawarli ze stroną rządową kompromis w dwóch podstawowych sprawach. Po pierwsze ustalili, aby budowę nowego ustroju politycznego prowadzić metodą małych kroczków, drobnych zmian w systemie peerelowskim. Po drugie zgodzili się na przeprowadzenie i osłonę radykalnej reformy ustroju gospodarczego, przygotowanej przez liberalnych ekonomistów z obozu PZPR. Warto w tym kontekście wspomnieć, że podstawy tego, co nazwano później planem Balcerowicza, zostały wypracowane przed 1989 rokiem; pierwsze koncepcje „skokowego” wprowadzenia wolnego rynku powstały w liberalnych kręgach związanych z władzą − z Balcerowiczem na czele − już na początku lat 80. Realizację reform w jeszcze bardziej radykalnej wersji planował rząd Mieczysława Rakowskiego, który musiał jednak wycofać się z nich w obliczu silnego oporu społecznego. Te dwie kwestie – to była realna treść tych porozumień. Nie należy jej mylić ani z – drugorzędnym – procentowym podziałem miejsc w Sejmie kontraktowym, ani tym bardziej z całokształtem formalnego zapisu umów, który w ogromnej większości, czytany dzisiaj, przypomina dzieło bajkopisarza, co do którego można mieć wątpliwości, czy ktokolwiek kiedykolwiek traktował go poważnie.

Mimo działań podejmowanych na rzecz zmiany okrągłostołowych zasad gry te dwa kluczowe punkty, określające metody działania i założenia budowy nowego ustroju, nigdy nie zostały skutecznie podważone.

To one, obok nowego układu geopolitycznego oraz rodzących się nowych sił i stosunków społecznych, nadały ostateczny kształt przeobrażeniom, które nastąpiły po 1989 roku.

W kontekście tak zarysowanej historii najnowszej Polski mam problem z określeniami „III RP” czy „IV RP”, które w obiegu medialnym używane są tak, jak gdybyśmy w którymkolwiek przypadku mieli do czynienia z nowym etapem w dziejach polskiej państwowości, skończonym i wyraźnie odrębnym od poprzedniego. Tymczasem w takim znaczeniu żaden z projektów polskiej państwowości nie został zrealizowany, a proces tworzenia nowego państwa nie został zakończony do dzisiaj. Pojęcia III i IV RP pozostały pewnymi symbolami, które nie odnoszą się do realności polskiego państwa, tkwiącego w pół drogi między PRL-em a niepodległą Polską.

W jakim realnym sensie istotne są dziś problemy „genealogiczne“, które Pański obóz brał na sztandary w pierwszym 15-leciu przemian? PRL-owska nomenklatura odchodzi wraz z wymianą pokoleniową, większość własności przejętej w pierwszych latach transformacji trafiła w ręce międzynarodowych koncernów. Dawne sieci powiązań i zależności tracą na znaczeniu wskutek wzmacniania się więzi z Zachodem i wejścia do Polski nowych aktorów, związanych ze światem finansów, wielkich korporacji, organizacji międzynarodowych…

Warto podkreślić, że nomenklatura nie była po tamtej stronie istotnym podmiotem procesu transformacji! Nomenklatura była wręcz – w perspektywie planu przygotowanego przez kierownictwo partyjne – przeszkodą. Reformy mogły być przeprowadzone tylko wbrew partyjnym masom. Szanse otworzyły się tylko dla tej części ludzi systemu, która miała uzyskać udziały w przemianach własnościowych. Tę najbardziej uprzywilejowaną kastę stanowili zaś w dominującej mierze ludzie służb specjalnych oraz działacze gospodarczy o odpowiednich stanowiskach i powiązaniach. To ten właśnie projekt został zrealizowany, i to w sposób nieomal perfekcyjny. Terapia szokowa, radykalna reforma wolnorynkowa – i tu tkwi paradoks – była jednak niemożliwa do wdrożenia w ramach systemu PRL-owskiego ze względu na opór społeczeństwa, ale i partyjnej nomenklatury właśnie. Dlatego niezbędna była legitymizacja ze strony „Solidarności”, którą niestety plan Balcerowicza otrzymał.

System gospodarczy zaprojektowany przez władców późnego PRL-u trwa do dzisiaj. Rola podstawowego zaplecza i głównych beneficjentów ówczesnych zmian jest być może mniejsza wobec postępującego otwarcia krajowej gospodarki i wejścia na nasz rynek podmiotów zagranicznych. Jeśli jednak chodzi o to, kto rozdaje karty po naszej stronie, nie dostrzegam większych zmian. Proszę spojrzeć na listę najbogatszych ludzi w Polsce. Przecież nie są to nazwiska, które pojawiły się w obiegu po 1989 roku. Kariery zdecydowanej większości rozpoczynały się w latach 80., w okresie pierwszych częściowych otwarć, koncesji dla firm polonijnych, spółek z kapitałem zagranicznym… Dziś wiemy przecież doskonale, że nie był to proces spontaniczny, ale kierowany. Ranking najbogatszych nie jest może najlepszym miernikiem, bo tytuły własności mogą być do pewnego stopnia fasadowe, ale pewne świadectwo daje.

Powiem więcej, w polityce koncepcje o korzeniach z końca lat 80. w ciągu ostatnich pięciu-sześciu lat, a szczególnie od roku 2010, zostały podjęte na nowo ze wzmożoną siłą. Doszło do swoistego domknięcia systemu nakreślonego przy Okrągłym Stole, zarówno w polityce, jak i w gospodarce. Przyjęte ponad dwie dekady temu zasady ustrojowe doprowadzono do ostateczności i wydaje się, że dopiero dziś osiągamy granicę, za którą dalszy rozwój w ramach starego paradygmatu będzie niemożliwy. Wskazują na to zarówno doraźne wahania nastrojów społecznych, jak i głębsze przemiany polityczne i gospodarcze. Zamknięcie tego etapu będzie jednak dopiero początkiem, a głębokie zmiany systemowe są jeszcze przed nami.

Poza tym postPRL-owskim „jądrem ciemności” przyzna Pan chyba, że mieliśmy jednak w ostatnich latach także zjawiska nowe: w sferze politycznej, jak i gospodarczej, a także w obszarze debaty publicznej. Czy widzi Pan tutaj wątki, które domagają się szczególnie poważnego potraktowania, które nie dotyczą tylko powierzchni naszego systemu? Jakieś nowe wnioski dla opozycji wobec tego systemu?

Zasadnicza zmiana wiąże się z finansami państwa. Podstawą kryzysu w roku 1989 było zadłużenie i niemożność jego spłaty. Jeśli spojrzymy na sytuację w kraju i na kwoty, które wówczas wchodziły w grę, to w stosunku do wyzwań, przed którymi stoimy dzisiaj, wydadzą się one śmieszne. Na te wyzwania nie mam odpowiedzi – ze względu na stan zdrowia moje uczestnictwo w życiu publicznym, także możliwości zapoznawania się z bieżącymi analizami, są ograniczone. Mogę powiedzieć tylko jedno: bardzo współczuję tym, na których głowy spadnie ciężar zmiany tego systemu. To nie będzie łatwy proces.

Jak w tym kontekście ocenia Pan rolę międzynarodowych instytucji finansowych i wielkiego kapitału – zarówno we wcześniejszych fazach polskiej transformacji, jak i dzisiaj?

Niewątpliwie była i jest to rola istotna. W ostatnich dekadach nastąpiła jednak wyraźna zmiana w strukturze i roli tego, co nazywamy rynkami finansowymi. Wydaje mi się, że jeszcze w latach 90. poziom zależności świata polityki od świata finansów nie był tak duży – choć trzeba przyznać, że u progu przemian wiedza o tych kwestiach po naszej stronie była niestety bardzo ograniczona. Możliwe były jednak pertraktacje z rządami krajów zachodnich, negocjowanie upustów czy pomocy finansowej – formalnie przyznawanych przez Międzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank Światowy. Praktycznie były to organy kontrolowane, a przynajmniej podlegające wpływom państw i organizacji międzynarodowych. Dziś tymczasem wydaje się, że są to organy kontrolowane nie tyle przez rządy, co właśnie przez ten cokolwiek enigmatyczny twór, który określamy rynkami finansowymi. Obserwujemy wręcz pewną bezradność państw, które jeszcze do niedawna miały kluczową pozycję w porządku światowym i w globalnej gospodarce. Zwróćmy uwagę na taki przykład: przecież wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że od lat narastającym problemem dla finansów państw, szczególnie w obliczu ostatniego kryzysu, są tak zwane raje podatkowe. Tymczasem wszelkie próby szerzej zakrojonej, systemowej rozprawy z nimi kończą się fiaskiem. Można było mieć nadzieję, że sprawa Cypru stanie się początkiem działań na rzecz uregulowania tej kwestii na skalę europejską. A jednak i ta, w gruncie rzeczy skromna, inicjatywa na rzecz opodatkowania cypryjskich kont bankowych wywołała ogromną awanturę i, ostatecznie rzecz biorąc, nie przyniosła efektów.

Warto zauważyć, że jeśli chodzi o ogólny kierunek przemian w naszym kraju, dążenia globalnej finansjery, lokalnej oligarchii o postkomunistycznych korzeniach i „odnowionej” „Solidarności” szły ręka w rękę. Symbolem tej zbieżności jest sam Balcerowicz, który był zarazem liberalnym ekspertem, człowiekiem aparatu gospodarczego PRL, absolwentem nowojorskiej uczelni, stypendystą Fulbrighta, człowiekiem dobrze umocowanym w kręgach związanych z zachodnimi instytucjami finansowymi, przenoszącym na teren polski oficjalne doktryny tychże instytucji, wreszcie – ekspertem ekonomicznym „Solidarności” i ministrem w rządach ekip wywodzących się ze związku.

Balcerowicz uzyskał ze strony PRL-owskiego establishmentu pewnego rodzaju wsparcie i pełnomocnictwo do przeprowadzenia reformy rynkowej. W trakcie wdrażania w życie planu jego stosunki z Międzynarodowym Funduszem Walutowym nie obyły się jednak bez napięć i zakłóceń, a Balcerowicz nie zdołał dopełnić przyjętych wobec niego zobowiązań. W drugiej połowie 1991 roku okazało się, że sytuacja budżetu państwa jest tak dramatyczna, iż trzeba było wstrzymać reformy i odwołać się do drukowania pieniędzy. Środki te zastosowano bez zgody Funduszu, a ten, w odpowiedzi, zawiesił stosunki z Polską. W rezultacie to na mój rząd spadło zadanie ich odnowienia. Pamiętam rozmowę, którą przeprowadziłem wówczas z prezesem Funduszu, w której ten żalił się, że Balcerowicz nie zrealizował zawartych wcześniej ustaleń. Wtedy ja mu na to odpowiedziałem: „Ale panie prezesie, przecież od początku było oczywiste, że te zobowiązania są niewykonalne! Dlaczego je przyjęliście?”. Na co on odparł mi z uśmieszkiem: „No tak, wie pan, ulegliśmy tym polskim romantykom, którzy uważali, że to się uda”. To było oczywiście z ich strony całkowicie cyniczne, próbowali wymusić więcej, niż nawet Balcerowicz, ze swoją bezwzględną postawą, mógł im dać.

A jakie środki wpływu i dyscypliny były stosowane względem Pańskiego rządu? Jak istotna była pod tym względem kwestia polskiego zadłużenia?

Długi Polski w swojej najbardziej dolegliwej części były w tym czasie już uregulowane. Zostało zawarte porozumienie odraczające spłatę i redukujące tę ich część, którą zaciągnął rząd PRL. Z drugiej strony instytucje finansowe i rządy zachodnie zobowiązały się do gwarantowania poprzez fundusz rezerwowy stabilności złotówki. To wszystko stanęło oczywiście pod znakiem zapytania w momencie wspomnianego załamania się finansów publicznych. Jako premier miałem jednak w owym czasie wolną rękę w kwestiach gospodarczych, nie odczuwałem bieżącego nacisku. Częściowo wynikało to z przyjęcia przez MFW postawy: skoro nie realizujecie wytycznych, to radźcie sobie sami. Z dramatyczną sytuacją budżetową musieliśmy uporać się wyłącznie w oparciu o własne środki, co nie było łatwe, ale na szczęście się udało.

W ciągu pół roku moich rządów udało się osiągnąć sukces, o którym dzisiaj często się zapomina – stworzyć projekt zrównoważonego budżetu. Uzyskaliśmy deficyt na poziomie ok. 5% PKB, mimo że nikt nie wierzył, iż nam się to uda. Rząd powstał w ostatnich dniach grudnia 1991 roku i odziedziczył prowizorium budżetowe przygotowane jeszcze przez rząd Bieleckiego i przez Balcerowicza jako ministra finansów. W chwili gdy uzyskałem upoważnienie Sejmu do utworzenia rządu, szóstego grudnia, praktyka konstytucyjna była taka, że premier przejmował kierownictwo i odpowiedzialność natychmiast, ale rząd musiał dopiero powstać i uzyskać wotum zaufania Sejmu. Do tego momentu poprzedni rząd w dalszym ciągu działał, a moje możliwości nadzoru nad jego pracami były czysto hipotetyczne. O podpisaniu umowy z Europejską Wspólnotą Gospodarczą, które nastąpiło w tym czasie, dowiedziałem się z mediów – minister Balcerowicz, który prowadził pertraktacje, nie uznał za stosowne poinformować mnie o tym wcześniej.

Prowizorium rządu Bieleckiego zapewniać miało, że od pierwszego stycznia finansowane będą koszty stałe funkcjonowania państwa. W praktyce jednak oznaczało to, że na przykład pieniądze przewidziane dla wymiaru sprawiedliwości wystarczały ministrowi na pensje urzędników, sędziów i prokuratorów, ewentualnie opłacenie zajmowanej siedziby. Na pokrycie bieżących kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości – należności biegłych, wydatków na korespondencję, wzywanie świadków sądowych i tym podobne – nie było przewidzianych żadnych środków, żadnej rezerwy. Aby nie doszło do zapaści, musiałem przekazywać na potrzeby ministra środki ze szczupłych rezerw i funduszy będących w dyspozycji premiera. Podobna sytuacja panowała w innych resortach. Tymczasem udało nam się nie tylko przetrwać sześć miesięcy, ale i opracować budżet, który bez zmiany nawet przecinka przyjęty został niemal jednomyślnie przez Sejm nazajutrz po odwołaniu mojego rządu. A następnie wykonany zgodnie z naszymi ustaleniami.

Czy sądzi Pan, że wraz z narastaniem długu publicznego wzmagają się dziś wpływy instytucji finansowych na polski rząd, a maleje podmiotowość państwa?

W jakiejś mierze tak, chociaż przypadek węgierski pokazuje, że nawet w niezwykle trudnej sytuacji finansów państwa wola polityczna rządu może być decydująca dla możliwości prowadzenia niezależnej polityki. Z drugiej strony jednak wydaje mi się, że polska pozycja względem rynków finansowych może okazać się nawet trudniejsza niż węgierska.

Jak postrzega Pan zmiany w logice konfliktu ideowo-politycznego, w głównych osiach tego konfliktu, jakie zaszły od czasu wczesnej transformacji? Czy to są zmiany na lepsze czy na gorsze?

Dochodzi, siłą rzeczy, do wymiany pokoleniowej w polskiej polityce, a ponadto zmieniły się praktyki i techniki stosowane w walce politycznej. Zasadnicza i konstytutywna oś konfliktu politycznego pozostała jednak ta sama od przeszło 40 lat. Pierwsze znamiona tego konfliktu pojawiły się już w roku 1956, ale rangę sporu centralnego wewnątrz opozycji uzyskał on około połowy lat 60. Po jednej stronie barykady stanęła opozycja niepodległościowa, która nawiązywała do różnych tradycji rozbitego po 1945 roku Państwa Podziemnego i II Rzeczypospolitej – środowiska PPS-owskie, chadeckie… Najsłabszy wyszedł z okresu stalinowskiego ruch narodowy, ale on też usiłował, pod osłoną Kościoła, odtwarzać się na fali politycznej odwilży. Wszystkie te środowiska stanowiły kontynuację różnych odłamów niepodległościowej myśli i praktyki politycznej. W początkach lat 60. krystalizuje się tymczasem drugi odłam opozycji, który wychodzi z wewnątrz systemu komunistycznego. Ważnym momentem dla tego nurtu jest rok 1964, gdy ukazuje się list otwarty Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego do partii. Te dwa odłamy opozycji współpracują ze sobą w różnych momentach, ale jednocześnie przepaść między nimi pozostaje szalenie istotna.

A jednak te dwa odłamy nie tylko współpracowały ze sobą, ale i zdarzało im się przenikać. Weźmy na przykład związanego z tradycją niepodległościowego PPS-u Jana Józefa Lipskiego, który chyba czuł się blisko związany z byłymi rewizjonistami w ramach KOR-u, a później „Solidarności”, albo Andrzeja Celińskiego, którego droga polityczna zaczęła się w „Czarnej Jedynce” i grupie Antoniego Macierewicza, a zakończyła w postkomunistycznym SLD, wspomnijmy też narastającą bliskość pomiędzy środowiskami progresywno-katolickimi a „lewicą laicką”…

W mojej ocenie to przenikanie nie było jednak głębokie ani nie miało dużej skali. Jako adwokat w procesach politycznych broniłem oczywiście jednych i drugich, z jednymi i drugimi miałem kontakty jeszcze wcześniejsze. Dzięki temu miałem od samego początku dobry wgląd w sytuację i w tworzące się podziały. I twierdzę, że konflikt, który wykrystalizował się właśnie w okolicach połowy lat 60. roku, był nie tylko zasadniczy, ale i czytelny dla wszystkich zaangażowanych. Pojawiały się oczywiście – szczególnie w rezultacie wzmożonej współpracy, konsolidacji i umasowienia opozycji, które następuje w drugiej połowie lat 70. – więzy sympatii pomiędzy konkretnymi osobami, które czasem przeradzały się w relacje środowiskowe. Te więzi z lat 70. mogą z dzisiejszej perspektywy wpływać na pewne rozmycie klarowności obrazu, ale w istocie możemy tu mówić tylko o wyjątkach potwierdzających regułę.

Być może do współdziałania w ogóle by nie doszło, gdyby nie wydarzenia roku 1976. To był w najnowszej historii moment wyjątkowy, moment prawdziwie spontanicznego wybuchu nastrojów opozycyjnych, na bezprecedensową skalę. O ile można snuć różne przypuszczenia co do roli prowokacji, sterowania i gry politycznej w wydarzeniach roku 1968, 1970 czy nawet 1980, o tyle w odniesieniu do 1976 o niczym podobnym nie może być mowy. Ówczesne protesty robotnicze, ich skala, były zaskoczeniem dla wszystkich. Przecież to nie był tylko Radom i Ursus – sprzeciw wyraziła cała Polska! Jako adwokat trafiłem w tamtym okresie na niezwykły dokument. Był to komunikat wydawany trzy czy cztery razy dziennie przez instytucję, która nosiła miano Krajowej Dyspozycji Mocy i stanowiła organ zarządzający i kontrolujący zaspokajanie potrzeb energetycznych kraju. W komunikatach raportował on o stanie zapotrzebowania na energię i poziomie jego pokrycia. Dokument, na który trafiłem, odnotowuje, że 24 czerwca 1976 roku miał miejsce spadek poboru mocy w przemyśle o ponad 80%! Praktycznie rzecz biorąc, oznaczało to, że przemysł stanął – można by 24 czerwca określić mianem pierwszego w historii PRL ogólnokrajowego strajku generalnego, tyle że to były całkowicie spontaniczne „przerwy w pracy”, jak to się wówczas mówiło, przez nikogo niekoordynowane. Oba nurty opozycji związały się z tym oddolnym ruchem protestu, powstał KOR i stąd w dużej mierze wynikło ich zbliżenie. O sile konfliktu między nimi świadczy jednak to, jak szybko i jak łatwo odżył on w latach 80. i na początku 90.

Na czym według Pana polega ciągłość tego konfliktu pomiędzy rokiem 1964 a dniem dzisiejszym? Przecież kontekst bardzo wyraźnie wpływał na tematy dyskusji i na postulaty, jakie były formułowane przez różne środowiska…

Zasadniczy podział – co najmniej od lat 60. do roku 1989 – był jeden: pierwszy nurt mówił wprost o tym, że jego celem jest budowa niepodległego, demokratycznego państwa polskiego oraz wyjście z sowieckiej strefy wpływu (dopuszczając różne metody osiągnięcia tego celu). Drugi zaś popierał „realistyczne” reformy istniejącego systemu, ale bez określenia jasnego punktu docelowego, a jako maksymalny horyzont możliwości w zakresie geopolityki podnosił hasło „finlandyzacji”. Różnica jest o tyle trudno uchwytna z zewnątrz, że obie strony konfliktu przyjmowały strategię gradualistyczną, ostrożną. Z tym wiązała się na przykład akceptacja, do pewnego momentu także po stronie nurtu niepodległościowego, gomułkowskiego hasła „polskiej drogi do socjalizmu”, odmiennej od drogi sowieckiej. W roku 1956 wydawało się, że to jest jedyna możliwość uzyskania pewnej liberalizacji systemu, a w dłuższej perspektywie rozluźniania stosunków z „wielkim bratem”. Jednocześnie opozycja niepodległościowa zakładała, że dopóki pułap realnej suwerenności względem Związku Sowieckiego nie zostanie osiągnięty, to nie będzie to „ich” państwo. Tymczasem opozycja „wewnątrzsystemowa”, którą reprezentowali Kuroń czy Michnik, mówiła zawsze tylko o odrzuceniu konkretnej ekipy trzymającej władzę w partii, o odebraniu władzy aparatowi i przywróceniu jej „klasie robotniczej” (siebie prezentując w tym kontekście jako tejże klasy robotniczej autentycznych reprezentantów), nie zaś o budowaniu Polski demokratycznej i niepodległej.

Wiele interesujących wniosków można wysnuć, przyglądając się dokładnie ich pierwszemu ideowemu manifestowi, jaki stanowi „List otwarty do Partii”. Jego autorami byli młodzi ludzie, oczywiście niezwykle zapaleni i ideowi, ale jednocześnie wywodzący się ze środowisk dość oderwanych od rzeczywistości, bo z samej elity władzy PRL-owskiej. Do 1956 roku grupy te były całkiem odizolowane od środowisk pozapartyjnych, po 1956 ta izolacja nieco się rozluźniła, ale oni wciąż jeszcze nie mieli zielonego pojęcia, co tak naprawdę w kraju się dzieje i co myśli o nich klasa robotnicza. Wyobrażali sobie, że zrobią w Polsce prawdziwą rewolucję, a proletariat przyjmie ich koncepcje polityczne z otwartymi ramionami. Wszystko to było troszeczkę dziecinne, ale oni w to rzeczywiście wierzyli – do tego stopnia, że postanowili swoje stanowisko publicznie ogłosić, rzucić wyzwanie władzy. Wydaje mi się, że gdyby po drugiej stronie mieli wówczas kogoś innego niż Gomułka, to mogło się to skończyć wchłonięciem ich na powrót do elity, kooptacją i wyhamowaniem ich antysystemowej ewolucji. Stało się jednak inaczej i ten konflikt z ekipą Gomułki doprowadził do ich utwierdzenia się w roli nowego nurtu opozycji.

W jaki sposób te konflikty rodem z lat 60. stały się znaczące w nowych realiach, po 1989 roku?

Początkowo sytuacja się skomplikowała – przy Okrągłym Stole byli początkowo ludzie obu orientacji. Sam otrzymałem wówczas propozycję od Geremka, aby zasiadać w zespole „Solidarności”. Było jednak dla mnie jasne, że nie przyszedł jeszcze dobry moment na negocjacje, że chociaż postępuje degeneracja ustrojowa PRL-u, to system jest zbyt silny, a to skazuje nas na zawarcie kompromisu niekorzystnego dla społeczeństwa. W związku z tym propozycji nie przyjąłem. Z drugiej strony jednak uważałem, że całkowite odtrącenie przez opozycję okazji do przyjęcia współodpowiedzialności za przemiany w ówczesnej sytuacji gospodarczej mogłoby być dla społeczeństwa niezrozumiałe i źle odbić się na naszej pozycji politycznej. Sytuacja była więc trudna i niejednoznaczna. Zaoferowałem, że o ile nie wezmę udziału w rozmowach jako polityk, to mogę przyjąć pozycję eksperta do spraw wymiaru sprawiedliwości. Przyjąłem założenie, że chociaż politycznie Okrągły Stół nie może odegrać roli przełomu, na jaki czekamy, to o ile można zmienić coś na lepsze w ramach istniejącego systemu, jestem gotów w tym pomóc. Ostatecznie namówiłem także ówczesnego przewodniczącego „Solidarności” w sądownictwie, Adama Strzembosza, aby wziął na siebie odrzuconą przeze mnie pozycję w podzespole ds. prawa i sądów. Już po drugim dniu rozmów podzespołu doszedłem do wniosku, że nie mogę w tym, co się odbywa, uczestniczyć ze znaczkiem „Solidarności” w klapie. Nie mieliśmy przecież formalnego upoważnienia od „Solidarności”, a sprawy zaczynały iść w bardzo ryzykownym kierunku – stopień fraternizacji, powstawanie atmosfery sielankowej współpracy pomiędzy przedstawicielami strony rządowej i opozycyjnej… Krótko mówiąc, doszedłem do wniosku, że nie powinienem nawet stwarzać pozorów, że jestem tutaj z ramienia „Solidarności”. Ponieważ wszystko to było filmowane, można łatwo sprawdzić, że byłem jedynym członkiem delegacji, który owego znaczka nie nosił.

Okazało się, że przyjęte w latach 60. pozycje w dalszym ciągu funkcjonują. Nurt dawnego rewizjonizmu, ludzie, którzy przyjmowali, że wybicie się Polski na niepodległość to mrzonki i że dla wszelkich zmian konieczne jest uzyskanie akceptacji Związku Sowieckiego, przyjęli do pewnego stopnia podobne stanowisko wobec Unii Europejskiej, Zachodu, organizacji międzynarodowych, a w istotnym stopniu także Niemiec, które odgrywają w Europie szczególną rolę polityczną i wobec których ustawiamy się dziś – poprzez politykę zagraniczną, ale również gospodarczą – na pozycji quasi-satelickiej.

Czy czuje się Pan w jakiś sposób związany z programem pierwszej „Solidarności”, Samorządną Rzeczpospolitą? Czy wydaje się on Panu w jakiś sposób aktualny?

Byłem przeciwnikiem tego programu już w 1980 roku. Wydawało mi się bowiem, że choć jako model teoretyczny może być atrakcyjny, to praktycznie jest on niemożliwy do zrealizowania – szczególnie w swoim aspekcie gospodarczym.

Zjazd odbywał się w takich warunkach politycznych, że niezbędne było znalezienie nośnego hasła. Hasło Samorządnej Rzeczypospolitej spełniało ten warunek i tym samym szybko zyskało aprobatę Geremka i innych postaci ze związkowej wierchuszki. W swoich obiekcjach byłem osamotniony. Być może, z dzisiejszej perspektywy patrząc, mój sprzeciw nie miał zbyt wielkiego sensu, bo zasadniczą wtedy stawką nie było to, czy zrealizujemy jakikolwiek wymyślony model ustroju, lecz zapewnienie jakichkolwiek możliwości przetrwania w ramach ustroju istniejącego, dopóki nie dojrzeje on do upadku.

W tamtej sytuacji dało się już odczuć, że zmierzamy jako związek w stronę nieuchronnej katastrofy. A niestety ówcześni przywódcy związku oraz większość ich doradców tego nie dostrzegali. „Solidarność” powstała na fali ogólnego entuzjazmu – dziesięć milionów ludzi to nieomal całe społeczeństwo, cały naród. Ale tak naprawdę jej siła była oparta na 300–400 wielkich zakładach, gdzie właściwie całe załogi robotnicze były w „Solidarności” i za „Solidarnością”. Już z wydarzeń 1970 i 1976 roku można było wysnuć wniosek, że to właśnie ta wielkoprzemysłowa klasa robotnicza zadecyduje o losach systemu. Jej wsparcie, które „Solidarność” uzyskała w 1980 roku, było podstawą naszej siły, to ono umożliwiało działanie. Środowisko robotnicze tymczasem z jednej strony ma to do siebie, że jak już się zaangażuje, to angażuje się na serio i pokonanie go staje się wyzwaniem dla każdego przeciwnika. Ale z drugiej strony są to ludzie o nastawieniu realistycznym, pragmatycznym, mają – można by powiedzieć – szacunek dla rzeczywistości, która ich otacza. I dało się zaobserwować już od późnego lata 1981 r., a jasne stało się na jesieni, że ludzie tracą zapał i zaczynają się niepokoić, że zbliża się zima, a warunki są tak dramatyczne, iż fabryki najprawdopodobniej staną. W związku z tym tendencja do wspierania daleko idących propozycji, jak na przykład zaplanowane na grudzień marsze „Solidarności”, będzie bardzo, bardzo słaba. Władza znakomicie tę dynamikę wyczuwała i dlatego czekała z wprowadzeniem stanu wojennego do grudnia.

Jasne było dla mnie, że na czynne poparcie, na jakie mogliśmy liczyć jeszcze w niedoszłym strajku generalnym w marcu 1981 roku (po kryzysie bydgoskim), teraz liczyć już nie możemy. O tym, jak dalece część przywódców „Solidarności” oderwała się od rzeczywistości, świadczyć może kompromitujący list, który nadał Kuroń wkrótce po internowaniu. Wzywał w nim robotników, żeby atakowali komitety PZPR. To były postulaty tak nierealne, że mam podejrzenie, iż służby chętnie pozwoliły, aby ten gryps ujrzał światło dzienne. Ale takie były nastroje przywódców. Pamiętam posiedzenie Komisji Krajowej w Stoczni Gdańskiej w nocy z 12 na 13 grudnia. Skończyło się chwilkę po północy i było wiadomo, że coś się dzieje, bo straciliśmy łączność telefoniczną, a równocześnie zorganizowane przez nas w Gdańsku pogotowie, z którym mieliśmy łączność radiową, zasygnalizowało, że telefony padły, a przez miasto przemieszczają się kolumny milicyjne, za chwilę stocznia może zostać otoczona. Po otrzymaniu tego sygnału, a obrady były już zakończone, namówiłem wszystkich na jak najszybsze opuszczenie terenu stoczni. Ale pamiętam jeszcze, że gdy się żegnaliśmy, wychodząc, bo w różnych hotelach byliśmy rozmieszczeni, Kuroń powiedział: „Posłuchaj, źle by to wyszło, jakby nam się to nie udało”. Było już przecież wiadomo, że tu, w tej chwili wszystko się wali, a on dopiero miał pierwsze wątpliwości, czy nam się uda…

Program Samorządnej Rzeczypospolitej mógł nie być możliwy do wprowadzania w życie w realiach roku 1981, wydaje się, że jest jednak niezłym świadectwem aspiracji ruchu solidarnościowego. A jeśli tak było, to dlaczego ten program nie został na nowo podjęty po 1989 roku, gdy Solidarność „zwyciężyła” i mieliśmy demokratycznie budować nowy ustrój? Wydawałoby się – nic prostszego, niż wrócić w roku 1989 do programu, który wiąże liderów opozycji z uśpionym, wielomilionowym ruchem.

Moim zdaniem w 1989 roku była tylko jedna rzecz, która zyskała jasne i wyraziste poparcie społeczne: zdecydowane postawienie sprawy powtórzenia wyborów. Należało jasno powiedzieć, że nie godzimy się na zmianę ordynacji w czasie trwania aktu wyborczego, na wprowadzenie „listy krajowej”. Przedstawiciele strony solidarnościowo-opozycyjnej zakładali przecież, że w zakresie wyborów mamy szerokie poparcie społeczne, co zostało potwierdzone wynikiem głosowania z 4 czerwca. Społeczeństwo pokazało wtedy w moim odczuciu, że nie godzi się na przyjęty kompromis, z listą krajową i ⅓ miejsc w sejmie. Należało z tego wyciągnąć konsekwencje. Mazowiecki zawsze na to powtarzał: No tak, ale wtedy byłaby wojna domowa, oni mieli wojsko… Proszę mi wierzyć: wojsko mieli, ale nie mieli takich żołnierzy, którzy chętni byliby wyjść i strzelać w ich obronie. Nie wiem, czy uzbieraliby nawet jedną kompanię takich ludzi (śmiech).

Społeczeństwo dało 4 czerwca jeden jasny komunikat: że oni już się na „naprawianie PRL-u” nie godzą. Ludzi z „listy krajowej” odesłano na polityczną emeryturę. Oczywistą reakcją na to winno być przeprowadzenie w pełni demokratycznych wyborów parlamentarnych. I nie mieliśmy prawa od tej woli społeczeństwa odstąpić, jeżeli zależało nam na systemie opartym na reprezentacji.

Historia rządów „solidarnościowych” w latach 90. pokazała jednak, że dawni działacze i doradcy związku byli często gotowi realizować koncepcje całkowicie sprzeczne z historycznymi celami ruchu. W tym kontekście można się zastanawiać, czy – przy ograniczonej wiedzy na temat poszczególnych polityków czy formacji – wolne wybory w 1989 roku zmieniłyby losy kraju.

Być może część problemów wynikła rzeczywiście stąd, że nowa „Solidarność” z 1989 roku nie przejęła dawnego programu związku. Odrzuciła też zresztą znaczną część dawnych działaczy, w tym demokratycznie wybrane władze z 1981 roku. Zalegalizowano nowe struktury i budowano związek na nowo. Efektem był rozłam i odwrócenie się od niego części osób, które dawniej nadawały ton pod względem programowym. Równocześnie zmiana koniunktury przyciągnęła rzesze konformistów i ludzi bezideowych.

Mimo to istniała wówczas szansa na wyłonienie autentycznej reprezentacji społeczeństwa. Spójrzmy na sytuację po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. W trzy miesiące później, w styczniu 1919, odbyły się wybory, dzięki którym powstało przedstawicielstwo narodowe – rozbite i podzielone, ale mające za sobą moralne prawo i poparcie społeczeństwa. Tak samo wyobrażam sobie sytuację po powtórzonych wyborach w roku 1989. Po jednej i drugiej stronie zapewne pojawiłaby się więcej niż jedna lista, ale nie bałbym się ujawnienia tych realnych przecież podziałów. Przedstawicielstwo narodowe autentycznie odzwierciedlające stan ówczesnych nastrojów dawałoby nam do ręki ogromne możliwości.

Wspomniał Pan o wielkoprzemysłowych robotnikach jako o podstawowej sile i podstawowej bazie dla masowego ruchu, jakim była „Solidarność” w 1980 i 1981 roku. Na ile likwidacji wielkich zakładów w ramach planu Balcerowicza towarzyszyła w Pańskim odczuciu intencja rozbrojenia społecznego oporu wobec przyjętych reform?

Z dzisiejszego punktu widzenia mogę powiedzieć bez ryzyka popełnienia błędu, że była to zupełnie świadoma, przemyślana próba realizacji tego, co nie udało się władzy w warunkach stanu wojennego, a później rządowi Rakowskiego. Nie było to zresztą proste – likwidacja zakładów nie odbyła się za jednym zamachem. Balcerowicz stworzył jedynie warunki dla ich upadku. Jeśli czegoś żałuję z czasów, kiedy mój rząd był u władzy, to tego, że nie zlikwidowałem od razu tak zwanego popiwku. Nie byłem ekonomistą i nie miałem świadomości wagi tego rozwiązania, jego niszczącej siły wobec polskiego przemysłu. Działania Balcerowicza z jednej strony wymierzone były w robotników, miały na celu likwidację głównego potencjalnego ogniska oporu, ale zarazem uderzały po prostu w interesy państwa polskiego. Bo to przecież nie było tak, że komuniści stworzyli przemysł w sposób całkowicie nieudolny i był on w całości skazany na zagładę. Oczywiście, były zakłady, których nie dałoby się uratować, ale większość reprezentowała autentyczną wartość, a niektóre sektory, takie jak przemysł okrętowy, mogły stać się siłą ciągnącą całą polską gospodarkę.

Czy ugrupowania, jak Pan je określa, niepodległościowe, nie wpadły jednak po 1989 roku w te same pułapki co liberałowie? Przyjęły przecież do pewnego stopnia zasady i logikę systemu okrągłostołowego, nie nawiązały bezpośredniej komunikacji ze społeczeństwem, nie animowały ruchów społecznych… Zabrały się po prostu za budowanie – mniej skuteczne niż w przypadku liberałów – siły politycznej wokół własnych programów, ale sprawdzenie stosunku tych programów do aspiracji społeczeństwa nikogo nie interesowało.

Aspiracje społeczeństwa na najogólniejszym poziomie były powszechnie znane: możliwie mało ograniczeń, możliwie dużo wolności i autentyczne, demokratyczne przedstawicielstwo. Te dezyderaty były najzupełniej oczywiste. To, co pan określił jako program oderwany od aspiracji społecznych, było tymczasem w dużej mierze spontaniczną reakcją na zabiegi drugiej strony, aby przekazać władzę ekonomiczną w kraju w ręce establishmentu późnego PRL-u – kasty, która jako jedna z nielicznych posiadała już zdefiniowane interesy, agendę i środki, by tę agendę forsować. Chodziło o to, by tych ludzi powstrzymać.

Często jako jedno z podstawowych dążeń swojego rządu przytacza Pan reprywatyzację. Dlaczego akurat koncepcja przywrócenia przedkomunistycznych stosunków własnościowych? Przecież nawet w ramach Polski Podziemnej panował konsensus co do konieczności zmiany tych stosunków. I jeśli można mówić o źródłach legitymizacji PRL-u innych niż siłowe, to z pewnością należały do nich dokonania w tym zakresie.

Trudno uznać je za jakąkolwiek legitymizację w sytuacji, w której wiadomo było, że każdy polski rząd powojenny tego rodzaju reformy – parcelację wielkich majątków ziemskich oraz nacjonalizację wielkiego przemysłu – podejmie. Taka zresztą była tendencja ogólnoeuropejska. Oczywiście byłyby one zapewne przeprowadzone w sposób bardziej cywilizowany – nie wyobrażam sobie, żeby można było z dnia na dzień wyrzucać kogoś z majątku. Reprywatyzacja po roku 1989 jest jednak zupełnie osobnym tematem. Mieliśmy wówczas do czynienia z sytuacją, w której z własności wydziedziczono praktycznie całe społeczeństwo. Wszystko jest nasze, bo jest społeczne, ale nic nie jest nasze tak naprawdę. Własności pozbawieni zostali nie tylko dawni właściciele ziemscy i fabrykanci – nasz projekt nie dotyczył zresztą tego typu majątków. Reprywatyzacja miała natomiast objąć domy czy małe zakłady. I nie miała mieć „dzikiego” charakteru, lecz być uzupełniona np. prawem ochrony lokatorów. Tak rozumiana reprywatyzacja była absolutnie konieczna – powinna była zostać zrealizowana szybko i dość radykalnie po to, żeby majątek, który odziedziczyliśmy po PRL-u, zyskał status majątku narodowego, żeby za jego pomocą można było przeprowadzić możliwie szerokie uwłaszczenie społeczeństwa.

Nasz projekt brał pod uwagę błędy i niepowodzenia przy próbach prywatyzacji w innych państwach postkomunistycznych. I jedno jest pewne – ta formuła, którą zafundował nam później rząd Suchockiej, czyli Narodowe Fundusze Inwestycyjne, była jedną wielką lipą, ludzi nabito w butelkę. W moim przekonaniu był to pierwszy z serii aktów, który spowodował drastyczny spadek zaufania do państwa. Trudno oczekiwać po społeczeństwie poczucia obowiązku obywatelskiego po tak jawnym i bezczelnym oszustwie. W wielu domach do dziś znajdą się nabyte po 20 złotych kupony, które przypominają o tej wielkiej aferze, jaką była wyprzedaż najcenniejszych kąsków z majątku narodowego.

Pański rząd i historia jego obalenia stały się elementem mitu założycielskiego polskiej (centro)prawicy. W wywiadzie dla „Obywatela” w roku 2005, odnosząc się do historii swojego rządu, powiedział Pan: „Istotą ówczesnego sporu były sprawy materialne, a zwłaszcza kwestia, w jakie ręce ma trafić majątek pozostały po PRL-u”. Jak Pan rozumie fakt, że w dzisiejszych odniesieniach do czerwca 1992 tak dominującą rolę odgrywa „noc teczek”, a sprawy własnościowe traktuje się co najwyżej drugoplanowo?

Nie odczuwam, żeby historia mojego rządu stała się dla kogokolwiek mitem założycielskim. Wiadomo, że była to pierwsza próba zmiany liberalnej linii transformacji, ale jednocześnie wiadomo, że była to próba nieudana – transformacja w swojej liberalnej wersji została przeprowadzona, czego skutki widzimy do dzisiaj.

Sześć miesięcy działania mojego rządu to przede wszystkim walka o trzy sprawy. Po pierwsze o wyprowadzenie Polski z geopolitycznej „szarej strefy”, wciąż jeszcze zdominowanej przez Rosjan, o bezpowrotne usunięcie z Polski rosyjskich garnizonów wojskowych. W tej sprawie udało się zrobić krok decydujący – zablokować rosyjskie plany utworzenia na terenach dawnych baz wojskowych polsko-rosyjskich spółek, które mogły stać się kluczowym elementem rosyjskiej infrastruktury wpływu w naszym kraju i całym regionie. Przykładem tego, jak te niedoszłe spółki mogły wyglądać, jest dzisiejszy EuroPolGaz: przez Polskę przechodzi znaczna część eksportu gazu na zachód, a dochody, które uzyskujemy z tego tytułu, nie do końca pokrywają nawet koszty naszej administracji.

Druga sprawa, którą się zajęliśmy, to majątek narodowy i sposób dysponowania nim. Tu niestety nie odnieśliśmy sukcesu – zabrakło czasu, a siła układu, w którego interesy chcieliśmy uderzyć, była zbyt wielka. Jednocześnie nasi przeciwnicy w parlamencie podnosili ten temat niechętnie – i tak pozostało do dziś – bo zwalczanie naszej koncepcji powszechnego uwłaszczenia mogłoby się dla nich okazać politycznie zabójcze.

Trzecia kwestia, którą planowaliśmy, to rozliczenie i rozprawa z pozostałościami PRL-owskiego aparatu. Tego nie można było zrobić z dnia na dzień, zwłaszcza w dramatycznej sytuacji ekonomicznej. Podjęliśmy prace nad projektem utworzenia korpusu służby cywilnej, który w nieco dłuższym terminie doprowadzić miał do generalnej zmiany całej struktury państwowej administracji. Kolejne rządy deklarowały, że zajmą się tą sprawą, i robiły wokół niej zamieszanie, ale jakie są dziś ślady po korpusie, jakie on ma znaczenie? A teoretycznie przecież ciągle istnieje. Gdybyśmy mieli szansę doprowadzić tę reformę do końca, to dziś żylibyśmy w zupełnie innym państwie.

„Noc teczek” to natomiast moment wybrany przez drugą stronę na konfrontację i ostateczną rozprawę z moim rządem. Źródła inspiracji dla projektu uchwały zgłoszonego przez posła Korwin-Mikkego oraz to, w jaki sposób zyskał on większość w sejmie, pozostają dla mnie do dzisiaj zagadką. Był to projekt fatalny, ale w momencie, w którym został już przegłosowany, nie mieliśmy innego wyjścia, niż go opracować, a w praktyce napisać na nowo (bo w tej formie był niewykonalny) i wprowadzić w życie. Gdybyśmy wtedy powiedzieli, że odcinamy się od uchwały lustracyjnej przyjętej przez Sejm, byłoby to zaprzeczeniem podstawowych zasad i racji istnienia naszego rządu. W efekcie stworzyliśmy coś na kształt kontrprojektu uchwały: z jednej strony ujawniliśmy dane, które mówiły o tym, kto przez aparat bezpieczeństwa PRL był traktowany jako tajny współpracownik (co niekoniecznie znaczyć musiało, że nim był, czego pełna i ostateczna weryfikacja była poza granicami naszych możliwości). Do dokumentu przekazanego Sejmowi, zawierającego odpowiednie listy, dołączyliśmy propozycję utworzenia specjalnego organu sądowego, powoływanego przez I prezesa Sądu Najwyższego, którego zadaniem byłoby sprawdzenie prawdziwości dokumentacji SB. Niestety realizacja tego kontrprojektu została nam uniemożliwiona. Prawda historyczna kiedyś zostanie ustalona, w dużej mierze zresztą już została. Na przygotowanych przez nas listach znaleźli się ludzie, co do których nie da się wykluczyć, że nie spełniali w praktyce agenturalnych funkcji albo starali się od nich uchylać. Uważam, że dla tych ludzi – także dla Lecha Wałęsy – 4 czerwca był pewną szansą. Gdyby Wałęsa wtedy powiedział, że podpisał i w jakich okolicznościach podpisał… Chociaż z dzisiejszej perspektywy i tak powątpiewam, czy powiedziałby wszystko. Nie jest też dla mnie jasne, czy znamy już całość tej historii.

Czy, z dzisiejszej perspektywy patrząc, plany sprawiedliwego podziału majątku narodowego lub zmiany liberalnego kursu transformacji mogły się udać wobec silnej pozycji liberałów i ludzi dawnego aparatu w łonie samego rządu, a nie tylko w parlamencie, nie tylko zresztą na eksponowanych pozycjach? Chociaż najbardziej spektakularną ilustracją jest oczywiście objęcie funkcji ministra finansów przez Andrzeja Olechowskiego…

Nie chodziło może o sprawiedliwy podział, bo w sytuacji, w jakiej znaleźliśmy się po PRL-u, w pewnym sensie nie ma sprawiedliwych rozwiązań. Chodziło o to, żeby stworzyć wolną Rzeczpospolitą i żeby ludzie czuli, że ona coś im zapewnia, że są jej częściowymi gospodarzami czy udziałowcami, żeby czuli, że ich losy związane są z tym nowym państwem. I żeby dotyczyło to możliwie najszerszej grupy obywateli.

Jeśli chodzi o Olechowskiego, to nie jest do końca dobry przykład… Prawda jest taka, że potrzebowaliśmy ministra finansów i był z tym kłopot – w momencie formowania rządu sytuacja finansów państwa była tak dramatyczna, że ludzie bali się obejmować to stanowisko. Do tego dochodził cichy bojkot mojego rządu przez wpływowe środowisko ekonomistów skupionych wokół Balcerowicza. W związku z tym wiele ludzi z pewną pozycją, nawet niezależnych od tego środowiska, odmawiało, bali się po prostu. Byłem wdzięczny poprzednikowi Olechowskiego, który podjął się tego zadania, choć była to jednocześnie kandydatura, wobec której byłem niezwykle krytyczny. Zresztą wytrzymał na stanowisku zaledwie około miesiąca. Wtedy powstał problem ze znalezieniem kogoś na jego miejsce. Gdyby nie kwestia z zupełnie innej płaszczyzny, o której za chwilę powiem, to bym tę sprawę rozwiązał w taki sposób, że nominowałbym na szefa resortu pana Zdrzałkę, wtedy dosyć sprawnego urzędnika, z doświadczeniem głównie administracyjnym, działacza „Solidarności”, a później Porozumienia Centrum. To był mój mąż zaufania w tym resorcie, który był niewiarygodnie zaśmiecony. Pojawiał się tylko jeden problem: Międzynarodowy Fundusz Walutowy – konieczność odbudowania z nim stosunków, przywrócenia gospodarczego uznania państwa. Kiedy zastanawiałem się, kogo mógłbym do tego celu wykorzystać, Olechowski był dość narzucającym się kandydatem. Odbył on praktykę w Banku Światowym, a później pracował w Funduszu. Znał tam bardzo dobrze stosunki. Nikogo innego o podobnych walorach czy kwalifikacjach wówczas nie miałem. Zdawałem sobie oczywiście sprawę, że nie jest to postać z mojej bajki.

Zanim wysunąłem jego nominację, poprosiłem o sprawdzenie jego akt w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i uzyskałem odpowiedź, że jego teczki nie ma. Wydawało się to mało prawdopodobne, tym bardziej że początki jego zaangażowania w politykę były dość przyzwoite – jako student, w 1968 roku, został aresztowany i nawet przesiedział ze trzy miesiące. A jednak w archiwach po zainteresowaniu bezpieki Olechowskim nie znaleziono ani śladu. Poprosiłem go wtedy do siebie i powiedziałem mu wprost o moich wątpliwościach. On przyznał, że miała miejsce następująca historia: w czasie jego pracy za granicą – już nie pamiętam, czy było to w Banku Światowym czy w Międzynarodowym Funduszu – zgłosił się do niego wywiad amerykański z propozycją współpracy. Propozycji nie przyjął i miał prawny obowiązek zameldować o niej polskim władzom bezpieczeństwa. Na wypełnieniu tej formalności miały się skończyć jego kontakty ze służbami PRL. A dlaczego nie ma teczki – nie wiadomo. Niecałe trzy miesiące później teczka się jednak odnalazła. Olechowski podał się zresztą do dymisji jeszcze przed „nocną zmianą”. Niewątpliwie historia Olechowskiego może stanowić pewną ilustrację wewnętrznych problemów mojej ówczesnej ekipy, choć niekoniecznie akurat siły aparatu.

Nasze działania pozostają jednak pierwszą zasadniczą próbą zmiany obowiązującego w Polsce paradygmatu transformacji. Drugim takim momentem były lata 2005–2007. W obu przypadkach siły opozycyjne poniosły porażkę. Ani za pierwszym, ani za drugim podejściem nie mieliśmy po swojej stronie wystarczających sił i zmuszeni byliśmy do polegania na niewygodnych koalicjach. Mam nadzieję, że następnym razem będzie inaczej.

PRL i związane z nim skojarzenia ideowo-polityczne zagmatwały wiele spraw i pojęć. Pan jest traktowany jako „twarda” prawica, natomiast niejednokrotnie wspominał Pan, że wyrasta raczej z nurtu lewicy niepodległościowej. Czy czuje się Pan nadal spadkobiercą polskiej tradycji socjalistycznej, tej PPS-owskiej sprzed września 1939 r.?

Mam niestety poczucie, że z tej tradycji bardzo niewiele dzisiaj zostało. To jest problem, bo polska scena polityczna, żeby rzeczywiście uzyskać pełną autentyczność, potrzebuje prawdziwej lewicy – polskiej, niepodległościowej, a przede wszystkim propracowniczej. Takiej formacji w dzisiejszej Polsce nie mamy – Palikot to melina, SLD czy Kwaśniewski – pogrobowcy aparatu PRL-owskiego. Sam wychowałem się w środowisku bliskim ideałom przedwojennego demokratycznego socjalizmu. System stalinowski i późniejsze rządy PZPR – unikam określenia „komunistyczne”, bo trudno władzę po 1956 roku tak nazwać – przeprowadziły w sposób niezwykle skuteczny likwidację tej tradycji i tego ruchu. Moje poszukiwania ideowe i polityczne poszły w związku z tym w innych kierunkach. Z perspektywy pokolenia wychowanego w PRL-u słowo „socjalizm” zostało raz na zawsze zawłaszczone i naznaczone skojarzeniem z panującym systemem. Ja jestem jednak człowiekiem z innego pokolenia i we mnie słowo „socjalizm”, mimo całej propagandy, nie budzi obrzydzenia, przywodzi na myśl także pozytywne skojarzenia. Odróżniam ruch socjalistyczny od komunistycznego. Niestety wydaje się jednak, że skojarzenie z PRL jest niezwykle silnie i powszechnie zakorzenione, także u młodego pokolenia. Niewykluczone oczywiście, że powstanie nowy ruch polityczny, który przywróci socjalistyczne postulaty w nowej formie i języku, ale na odrodzenie tradycyjnej lewicy nie widzę perspektyw.

Dlaczego wielu ludzi takich jak Pan, pod względem korzeni ideowych i rodzinnych bliskich tradycji PPS-owskiej, skończyło w III Rzeczypospolitej po prawej stronie sceny politycznej?

Trudno skończyć na lewicy, której praktycznie rzecz biorąc, nie ma… Być może także dlatego, że w tej chwili to nurty tak zwanej prawicy – choć używam tego określenia w cudzysłowie, bo uważam, że mamy pod tym względem do czynienia z daleko posuniętym pomieszaniem pojęć, i momentami mam wrażenie, że nikt do końca nie wie, co jest „lewicą”, a co „prawicą” – podejmują kwestie rewindykacyjne i społeczne, które stanowią istotę tradycji PPS-u. Ludzie autentycznej lewicy społecznej zawsze stawiali je ponad postulatami obyczajowymi – choć pozostawali zwolennikami nieco większych swobód w tym zakresie, niż to wynikało z tradycji narodowo-katolickiej.

Historia okupacji i PRL-u zasypała w dużej mierze podziały pomiędzy stronnictwami Polski niepodległej, a przynajmniej ułatwiła ich przekraczanie, mimo że były one w przeszłości bardzo głębokie. Trudno to zjawisko wytłumaczyć, bo wiąże się bardzo ściśle z pewnym doświadczeniem pokoleniowym. Pamiętam z czasów dzieciństwa, jak ojciec zabierał mnie na manifestacje pierwszomajowe, między innymi na tę w maju 1939 roku. Pochód PPS-owski, w którym uczestniczyliśmy, szedł pod hasłami obrony niepodległości i odrzucenia żądań Hitlera wobec Polski. Na Krakowskim Przedmieściu, w okolicach uniwersytetu, wybiega bojówka, zapewne ONR-owska, i rzuca w stronę pochodu świecę dymną. Natychmiast pojawia się straż, policja nas odgradza. Dwa dni później, 3 maja, studenckie środowisko narodowe urządza ogromną manifestację pod grobem nieznanego żołnierza, pod dokładnie takimi samymi hasłami, pod jakimi szedł pochód PPS-u. Różnice, mimo że czas w tak, wydawałoby się, oczywisty sposób wymagał współdziałania, były tak zasadnicze, że nadal dochodziło do fizycznych starć.

Niecałe pół roku później przychodzi jednak wrzesień i to wszystko się kończy, różnice polityczne przestają się liczyć. Najistotniejszym ogniwem tego procesu jest powstanie wielonurtowego Polskiego Państwa Podziemnego, którego zarówno PPS, jak i ruch narodowy stają się podstawowymi składowymi.

Powiedział Pan, że dla lewicy społecznej najistotniejsze są kwestie rewindykacyjne. Dlaczego zatem, gdy bezpośrednie zagrożenie dla niepodległości mija, część jej ideowych spadkobierców godzi się na akces do obozu w sprawach społeczno-gospodarczych amorficznego, w którym solidaryści zasiadają obok skrajnych liberałów?

Uważam liberałów w Polsce, niezależnie od ich przynależności partyjnej, za pewnego rodzaju nieporozumienie. Ich diagnoza sytuacji i polityczne postulaty są w moim mniemaniu całkowicie oderwane od rzeczywistości i potrzeb społecznych. Przeżyliśmy upadek komunizmu, mieliśmy okazję oglądać rzeczy i zjawiska fascynujące, a czasem tragiczne. Przez ponad 40 lat PRL-u nasz odbiór tego, co działo się w świecie zachodnim, był w znacznej mierze zniekształcony. Świadomość przemian, jakie tam zachodzą, również była więc ograniczona. Europa z 1945 roku była czymś zupełnie innym niż Europa, z którą zetknęliśmy się po 1989 roku. Co innego znaczyło już pojęcie chrześcijańskiego demokraty, co innego socjalisty… Liberalizm polski, w swojej radykalnej formie, był po części owocem tego niezrozumienia najnowszej historii zachodniej Europy. Dzisiaj, po kolejnych dwudziestu paru latach, powinniśmy jednak mieć dużo lepszy ogląd – zarówno tego, co na Zachodzie, jak i skutków, jakie liberalne recepty przyniosły na naszym gruncie. Otrząśnięcie się z liberalnych ideologii utrudnia jednak kondycja nauk ekonomicznych w Polsce. Pokutuje wieloletnia ideologizacja tej dziedziny w okresie PRL-u – niezależne poglądy można było wówczas wypracować i kultywować wykładając na uniwersytecie fizykę, matematykę, może literaturę obcą, ale na pewno nie na wydziałach ekonomicznych czy politologicznych. W ekonomii do dziś ton nadają ludzie, którzy, jak Balcerowicz, przeszli przez tego typu selekcję, robili karierę w aparacie PRL na głoszeniu marksistowskiej ideologii gospodarczej, a następnie przechodzili, często w ciągu jednego dnia, nawrócenie na nową ideologię. Obserwowanie tych nawróceń było nawet z psychologicznego punktu widzenia ciekawe. Ale trudno oczekiwać, żeby tego typu kadra naukowo-dydaktyczna, premiowana dodatkowo występami w massmediach, gwarantowała wysoki poziom refleksji nad ekonomią u kolejnych pokoleń.

Czy nie obawia się Pan, wobec, mówiąc eufemistycznie, daleko posuniętego pluralizmu w sprawach gospodarczych w ugrupowaniach wywodzących się z opozycji niepodległościowej, że po hipotetycznym zwycięstwie wyborczym okaże się, iż władzę nad gospodarką znów zgarną liberałowie?

Polityka społeczna i gospodarcza najbliższych lat do pewnego stopnia będzie wymuszana koniecznościami, by tak rzec, życiowymi. Każdy, niezależnie od wyznawanej ideologii, będzie musiał stawić czoła problemowi demograficznemu. Jeżeli nie nastąpią zasadnicze zmiany w polityce społeczno-gospodarczej, staniemy się wymierającym społeczeństwem. Jeszcze 15 lat temu byliśmy jednym z najzdrowszych pod względem demograficznym społeczeństw w Europie, a dziś lądujemy w rankingach ONZ-u na szóstym-siódmym miejscu od końca. Jeśli ten trend się utrzyma, to będziemy mogli sobie wprowadzać dowolne modele i głosić rozmaite ideologie, socjalizm, komunizm albo liberalizm, ale efekt będzie zawsze ten sam: nędza – nędza ludzi starych, pozbawionych szans na godne życie. Jesteśmy dziś bliscy wejścia na tę drogę.

Dziękuję za rozmowę.

Warszawa, lato 2013 r.

Jan Olszewski (ur. 1930) – adwokat, działacz opozycji demokratycznej, polityk niepodległościowy, premier RP. W latach 1943–45 w Szarych Szeregach. Po wojnie aktywny w kampanii wyborczej PSL Stanisława Mikołajczyka. W latach 1956–57 członek redakcji tygodnika „Po prostu”, na łamach którego ukazał się m.in. tekst jego współautorstwa, wzywający do rehabilitacji żołnierzy AK. W latach 1956–62 uczestnik spotkań Klubu Krzywego Koła. W latach 1962–91 członek loży wolnomularskiej „Kopernik”. Jako adwokat bronił w procesach politycznych m.in. Melchiora Wańkowicza, Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, Janusza Szpotańskiego, represjonowanych robotników Czerwca 1976 oraz działaczy podziemia w stanie wojennym. Współautor i sygnatariusz Listu 59 oraz Listu 14 sprzeciwiających się zmianom w konstytucji PRL, w tym zapisowi o kierowniczej roli PZPR oraz nierozerwalności sojuszu z ZSRR. Współzałożyciel i członek Polskiego Porozumienia Niepodległościowego i Komitetu Obrony Robotników. Współtwórca koncepcji „Solidarności” jako jednolitej, ogólnopolskiej organizacji związkowej. Autor bądź współautor dokumentów programowych opozycji, w tym poradnika „Obywatel a Służba Bezpieczeństwa” oraz dokumentów statutowych Wolnych Związków Zawodowych, a następnie „Solidarności”. Doradca Komisji Krajowej NSZZ „Solidarności”, współtwórca Komitetu Obrony Więzionych za Przekonania. Po 13 grudnia doradca Sekretariatu Episkopatu Polski. W latach 1984–85 oskarżyciel posiłkowy w procesie morderców ks. Jerzego Popiełuszki oraz pełnomocnik rodziny księdza. W grudniu 1988 roku współzakładał Komitet Obywatelski przy Lechu Wałęsie. Ekspert ds. prawnych strony solidarnościowej przy Okrągłym Stole. Od 1989 roku członek redakcji „Tygodnika Solidarność”. Do IX 1989 roku rozpracowywany przez Służbę Bezpieczeństwa PRL. Po pierwszych w pełni demokratycznych wyborach parlamentarnych premier mniejszościowego rządu koalicyjnego Porozumienia Centrum, Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego, Polskiego Stronnictwa Ludowego-Porozumienia Ludowego oraz Partii Chrześcijańskich Demokratów, odwołanego w burzliwych okolicznościach w nocnym głosowaniu z 4 na 5 czerwca 1992 roku (tzw. nocna zmiana). Poseł na Sejm I, III i IV kadencji (z list Porozumienia Obywatelskiego Centrum, Ruchu Odbudowy Polski oraz Ligi Polskich Rodzin). Lider i współzałożyciel Ruchu dla Rzeczypospolitej, Koalicji dla Rzeczypospolitej, Ruchu Odbudowy Polski oraz Ruchu Patriotycznego RP. W 1995 był kandydatem na Prezydenta RP i uzyskał 6,86% głosów. W latach 1989–91 i 2005–2006 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Trybunału Stanu. W latach 2006–2010 doradca prezydenta Lecha Kaczyńskiego ds. politycznych. Od XI 2007 przewodniczący Komisji Weryfikacyjnej Wojskowych Służb Informacyjnych. Kawaler Orderu Orła Białego.

Kraj bez lewicy?

z dr. hab. Rafałem Chwedorukiem rozmawia Krzysztof Wołodźko

Zacznijmy od kwestii elementarnej: jak politologia definiuje lewicę i lewicowość?

Dr hab. Rafał Chwedoruk: Lewicowość w świecie zachodnim mierzy się na trzech płaszczyznach, w Polsce na dwóch. Po pierwsze to kwestia dychotomii rynku i społeczeństwa. Lewicowość jest tu zdecydowanie bliżej bieguna społecznego, idei sprawiedliwości dystrybutywnej. Druga z kwestii w polskich realiach nosi miano kulturowej. To liberalizm obyczajowy, kojarzony również z wizją społeczeństwa otwartego. Trzecia kwestia, która u nas dziś nie występuje, wiąże się z osią wolność – autorytaryzm. W polskich realiach jest ona właściwie złączona z opcją kulturową.

Wszystko to podlega silnym uwarunkowaniom bieżącym oraz kontekstom narodowym. Patrząc na sprawę szerzej, trzeba zaznaczyć, że tylko oś społeczno-gospodarcza wyznacza na dobre lewicową specyfikę, ponieważ kwestie liberalizmu kulturowego czy troska o wartości demokratyczne są wspólnym doświadczeniem wielu nurtów. Lewicę zawsze wyróżniał zdecydowany egalitaryzm społeczno-gospodarczy, obcy choćby społecznie wrażliwym konserwatystom.

Jakie czynniki należy uwzględnić, określając specyfikę i tożsamość polskiej lewicy prawie ćwierć wieku po PRL?

Polska niczym się tu nie różniła od innych krajów europejskich. Pojawiły się u nas niemal wszystkie tradycje lewicowe, znane od Dublina po Moskwę i od Sztokholmu po Nikozję, tyle że z inną intensywnością. Dziś pojęcie „lewicowości” w Polsce można rozpatrywać na trzech różnych płaszczyznach, momentami niemal autonomicznych względem siebie, co pogłębia chaos pojęciowy, który osiągnął apogeum w okresie transformacji. Po pierwsze to poziom polityków i działaczy społecznych uważających się za lewicę. Tu lewicowość jest z reguły najbliższa modelom, które w politologii się pojawiały.

Po drugie to lewicowość funkcjonująca na poziomie elit opiniotwórczych, które identyfikują ją przede wszystkim z liberalizmem kulturowym. Jest to kontynuacja tezy Giedroycia, który wspominał, że w pierwszych latach II Rzeczpospolitej polska polityka dzieliła się na endeków i nie-endeków. W efekcie każdy, kto nie był endekiem, automatycznie był przypisywany do lewicy.

Trzeci poziom to kwestia odbioru przez opinię publiczną. Tutaj sondaże są bezlitosne: głównym wyznacznikiem lewicowości w Polsce, na poziomie społecznym, wciąż jest stosunek do PRL. On jednak niekoniecznie wiąże się ze świadomym przyjmowaniem wielu lewicowych idei – może mu towarzyszyć i lewicowość gospodarcza, i umiarkowany liberalizm gospodarczy, antyklerykalizm, ale także postawa aprobująca udział Kościoła w życiu publicznym.

Korelacje między tymi płaszczyznami są słabe. Obecnie obserwujemy pojedynek między Sojuszem Lewicy Demokratycznej a Ruchem Palikota. To także pojedynek o tożsamość. Czy lewicowość w Polsce będzie definiowana – jak w ogromnej większości krajów Europy – przez kwestie społeczno-gospodarcze, czy też będzie to lewicowość określana poprzez liberalizm kulturowy, czyli jako wspomniana „nie-endeckość”.

Polscy wyborcy raz po raz otrzymują bardzo nietypowe sygnały. Z jednej strony mamy Jarosława Kaczyńskiego nazywającego Edwarda Gierka „komunistycznym, ale jednak patriotą”, z drugiej SLD odwołujący się przed paru laty do 21 postulatów pierwszej „Solidarności”.

SLD i PiS-owi nie grozi odbieranie sobie wyborców na skalę masową, ponieważ podejście do PRL wciąż różnicuje te formacje, nawet jeśli znaczna część wyborców prawicowych bardzo dobrze ocenia dekadę Gierka. Sprawa ma jednak szerszy kontekst. Warto przypomnieć, że w naszej części Europy (Polska wciąż stanowi wyjątek) sojusze postkomunistów z ugrupowaniami politycznymi o innej genealogii są już normą. W Rumunii rządzi koalicja wyborcza, którą możemy traktować jako odpowiednik naszych SLD i PiS. W Serbii tamtejsza socjalistyczna, postmiloševičowska partia rządząca zrezygnowała z koalicji ze środowiskami liberalno-proeuropejskimi i zawarła sojusz z narodowymi konserwatystami, pełniącymi w systemie partyjnym podobną funkcję jak nasze Prawo i Sprawiedliwość. Również w Republice Czeskiej mieliśmy do czynienia ze współpracą socjaldemokratów z partią Klausa. Na Słowacji zaś kariera Roberta Fico była możliwa dzięki temu, że stojąc przed wyborem koalicji liberałów i chadeków albo własnej koalicji z partią Mečiara, porównywaną czasem do PiS, wybrał to drugie. Zakończyło się to dla niego sukcesem, bo przejął elektorat koalicjanta. Podziały z lat 90. już przestają być kluczowymi w skali Europy Środkowo-Wschodniej. Wciąż wiążą się z silnymi emocjami u części elektoratu, szczególnie w Polsce, ale widać, że w dobie globalizacji doszło do pewnego „resetu” dawnych sporów.

Trudno przyjąć, że Polacy tak łatwo przewartościują podejście do klasycznych podziałów i możliwych sojuszy.

Nie ma prostej drogi do takich aliansów, ale jeśli w Polsce gwałtownie rozwinie się kryzys, to dokona gigantycznej przemiany w świadomości wyborców. Widać to choćby po wynikach ostatnio ogłoszonych pod auspicjami prezydenta badań dotyczących np. stosunku do PRL. Zaczyna zdecydowanie rosnąć ilość osób uważających, że po 1989 r. nie powinno się dokonywać przemian tak gwałtownych.

Warto także zauważyć, że w lokalnej polityce mamy przykłady współpracy między PiS a SLD. A gdy dokona się – sił? rzeczy?? zmiana pokoleniowa, to wzorem innych kraj?w mo?liwo?ci zawierania r??nych koalicji w?gronie kilku polskich partii b?d? du?o wi?ksze ni? obecnie.

ą rzeczy – zmiana pokoleniowa, to wzorem innych krajów możliwości zawierania różnych koalicji w gronie kilku polskich partii będą dużo większe niż obecnie.

Na ile lewicowe jest polskie społeczeństwo? Czy możemy wyróżnić warstwy społeczne o naturalnie lewicowych inklinacjach?

Może zabrzmi to dla wielu lewicowców przykro, ale jeśli przeanalizujemy dokładnie geografię wyborczą i sondaże opinii publicznej, to można wskazać, że najbardziej lewicową grupą wyborczą są byli pracownicy Ministerstwa Obrony Narodowej, w tym żołnierze zawodowi [śmiech]. Na drugim miejscu musielibyśmy wymienić pracowników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. W tym sensie historia wciąż dominuje nad autoidentyfikacją Polaków.

W zależności od przyjętej metodologii od kilkunastu do nieco ponad dwudziestu procent Polaków identyfikuje się z pojęciem lewicowości. Większość tych osób to wyborcy SLD, są także osoby głosujące na PO, bardzo mało wśród nich wyborców Ruchu Palikota. Jeśli nałożymy to na geografię wyborczą i porównamy z deklarowanymi dochodami czy miejscem pracy, to otrzymujemy obraz silnych związków tej grupy z instytucjami publicznymi czasów PRL.

Czymś zupełnie innym jest fakt, że Polacy jako społeczeństwo wyznają mocno lewicowe poglądy na gospodarkę. Nad tym pastwią się liberalni publicyści, narzekający, że większość Polaków uważa, iż państwo powinno aktywnie działać choćby w sferze polityki zatrudnienia. Podobnie znaczna część z nas wciąż chce bezpłatnej służby zdrowia, ma negatywny stosunek do podatku liniowego itd.

Ale taka lewicowość, związana z komponentem egalitarnym, rośnie z wiekiem. Polacy po pięćdziesiątce są najbardziej lewicową grupą obywateli, młodsze pokolenia (30+, 40+) są z kolei zdecydowanie anty-PRL-owskie, a jeszcze młodsi – zdecydowanie opowiadają się za liberalizmem/indywidualizmem. To wszystko zdaje się wskazywać, dlaczego w Polsce, inaczej niż np. w Czechach, nie udało się stworzyć trwałej formacji lewicowej o rodowodzie innym niż PRL-owski.

Nawiązując jeszcze do przeszłości, warto dodać, że w świecie zachodnim historycznie awangardą ruchów socjalistycznych, również partii socjaldemokratycznych, była wykwalifikowana klasa robotnicza, a także intelektualiści o humanistycznym wykształceniu, pracownicy budżetówki. W Polsce w latach 80. najbardziej wykwalifikowana część klasy robotniczej i inteligencja były ostoją „Solidarności”. Myślę, że to jest czynnik, którego nie wzięli pod uwagę ludzie próbujący wskrzesić Polską Partię Socjalistyczną lub tworzyć Unię Pracy: że odwołują się do tych grup społecznych, których doświadczenie życiowe zdecydowanie separuje od jakiejkolwiek lewicowości. Nawet jeśli te grupy identyfikowały się z typowo lewicowymi wartościami, to ich historyczne doświadczenia czy symbolika, wokół której dokonywała się ich socjalizacja, impregnowały ich na lewicowe wybory polityczne. Tak było z PPS – wszyscy szanowali tę partię, kłaniali się w pas jej historycznym tradycjom, ale nikomu nie zależało na tym, żeby taka partia w Polsce wyrosła na istotną siłę polityczną.

Czy lewicowość pokolenia 50+ wiąże się bardziej z poPRL-owskim sentymentem, czy może z większą potrzebą bezpieczeństwa socjalnego niż u młodych ludzi? Czy trudno to mocno oddzielać?

Wśród wyborców SLD zwraca uwagę spory odsetek osób całkiem dobrze zarabiających, którzy pracują w budżetówce: wojskowi, nauczyciele, policjanci, urzędnicy. To pokazuje, że nie jest to tęsknota biednych, lecz ludzi, którzy w PRL byli klasą średnią czy nawet wyższą klasą średnią i w jakimś sensie – przynajmniej prestiżowo – zostali zdegradowani po roku 1989. Nie idzie o przeszłość polityczną, przynależność do PZPR. Jest to tęsknota – generalnie – za światem inaczej urządzonym. Ona występuje także na Zachodzie. Określenie Erica Hobsbawma o „złotym półwieczu” po II wojnie światowej jest znamienne – tam się tęskni za welfare state, które rozwijało się w okresie największej demokratyzacji w dziejach Europy.

Co do polskich młodszych pokoleń, to nie mogą na ogół myśleć w inny sposób, ponieważ ich polityczna socjalizacja przebiegała wśród neoliberalnych haseł. Nikt im nie przedstawił myślenia innego niż neoliberalny darwinizm społeczny. Warto zauważyć, że PRL był obarczony paradoksem: system wykształcił własnych grabarzy. Zwracał na to uwagę Karol Modzelewski: ideologia PRL na mocy własnych założeń rozbudzała aspiracje materialne szerokich rzesz społecznych, w tym klasy robotniczej, lecz miała ogromne problemy z ich zaspakajaniem. W podręcznikach do historii w czasach PRL bardzo mocno akcentowano wszelkie bunty społeczne, rewolucje, kwestie niesprawiedliwości społecznej. To nie mogło pozostać bez wpływu na wyobraźnię społeczną i zaowocowało sprzeciwem – ludzi uczono przecież, że nierówność jest zła. Z kolei przez ostatnie dwadzieścia lat, jeśli przyjrzymy się szkolnym podręcznikom, są one arcykonserwatywne, petryfikują rzeczywistość. Wątki rewolucyjne z dziejów polskich zostały wymazane lub ograniczone do kwestii narodowo-wyzwoleńczych.

Na to oczywiście nakładają się inne czynniki, choćby atomizacja życia społecznego, rozpad więzi. Nie będzie buntu, jeśli nie ma – umownie mówiąc – podwórek, gdzie tworzy się wspólnota. Stąd uważam, że jeśli młodzież w Polsce będzie się buntowała, to na podobnej zasadzie jak to się dzieje choćby z dziećmi emigrantów, mniejszości etnicznych na Zachodzie. Najpierw obejrzymy coś, co w Niemczech nazywa się Wagensportliga, czyli nocne palenie samochodów na wyścigi, która ekipa spali ich więcej. Stąd wielkie lęki rządzących Polską przed młodzieżowymi subkulturami w rodzaju kibiców piłkarskich, bo one są substytutem ruchów kontestatorskich, a są o wiele bardziej nieobliczalne…

Ale stwierdzenie z perspektywy lewicowej, że ruchy kibicowskie niosą jakiś „rewolucyjny potencjał”, może być odebrane podejrzliwie, wręcz jak promocja faszyzmu…

[śmiech] Pojęcie „faszyzm” zrobiło w Polsce znakomitą karierę. Chyba nawet termin „komunizm” nie został nad Wisłą tak zinstrumentalizowany. Większość publicystów używających tego pojęcia kompletnie nie zna historii faszyzmu/faszyzmów. Nie zdają sobie sprawy, że w żadnym kraju faszyści czy skrajni prawicowcy nie doszli do władzy za pomocą pałowania kogoś na ulicach, ale zawsze i wszędzie za pomocą intryg miejscowych elit i ich pieniędzy. W absolutnej większości krajów Europy, może poza Węgrami, faszyzm był oparty na warstwach średnich, a uliczni pałkarze byli co najwyżej wynajmowani i odwoływani, wreszcie likwidowani, jak w czerwcu 1934 roku w Niemczech.

Jest prawdą, że faszyzmy wykorzystywały osoby zdegradowane ekonomicznie. Ale różnorakie reżimy wykorzystują ludzi z marginesu społecznego o dość konserwatywnej aksjologii. Tego nie da się jednak odnieść do grup kibicowskich, bo jak pokazują wszelkie badania, reprezentują one pełen przekrój społeczeństwa. To, co u nas nazywa się faszyzmem, jest kompletną bzdurą. A wizja „moherowych beretów”, które siłą przejmują władzę w Rzeczpospolitej, nadaje się na kabaretowy skecz, a nie na poważną refleksję.

Pozostając w temacie sloganów o „zagrożeniu faszyzmem”, zapytam o naszych „bratanków”. Wobec sytuacji na Węgrzech i poczynań rządu Orbána nie jest łatwo określić się ani liberalnym konserwatystom, ani osobom o poglądach prospołecznych.

Orbán jest bardzo trudny do wpisania w dychotomię lewica – prawica. Jego polityka, w czym bardzo przypomina PiS z lat 2005–2007, jest znaczona ogromnymi paradoksami. Z jednej strony mamy obciążenie finansowe choćby wielkich sieci handlowych i otwartą wojnę z transnarodowym kapitałem, pod czym każdy człowiek lewicy powinien się podpisać. Z drugiej mamy podatek liniowy i dekonstrukcję uczelni wyższych na Węgrzech. Gdy wczytamy się w program PiS, zobaczymy coś podobnego: partia prawicowa walczy tam z kryzysem zarówno metodami neoliberalnymi, jak i keynesowskimi. Diagnoza kryzysu jest również podwójna: winne są i chciwe banki, i nadmiar regulacji biurokratycznych. Pytanie, jaką strategię PiS wybierze, gdy będzie samodzielnie rządziło…

Sytuacja węgierska z jeszcze jednego względu nie jest tak oczywista, jak opisują to polscy prawicowi publicyści: „Oto konserwatywna, biedna prowincja zbuntowała się przeciwko wyalienowanym, postkomunistycznym i liberalnym budapesztańskim elitom”. Realia Węgier przypominają raczej sytuację Polski z czasów sporu AW„S” z SLD: stoją naprzeciw siebie dwie armie, które mają własną inteligencję i własny lud. Nie nakłada się to wprost na podział klasowy, gdyż bliżej Orbána jest bogatsza, zachodnia część kraju, a bliżej socjalistów ta biedniejsza. Po raz pierwszy w historii Orbán przejął Budapeszt, ale jedyną dzielnicą, która mu się oparła, była słynna dzielnica trzynasta, mocno robotnicza i socjalistyczna.

Podobnie nieoczywista jest kwestia nieeuropejskości partii Orbána. Jego ugrupowanie jest w Europejskiej Partii Ludowej. EPL to natomiast główny promotor jednoczenia Europy i wzmacniania, zwłaszcza liberalnych, regulacji ekonomicznych. Strategia premiera Węgier to wielka szkoła pragmatyzmu, co być może jest dowodem, że w dzisiejszych czasach realnie działający polityk tak właśnie musi postępować.

Wróćmy do lewicy. Co się stało z jej niegdysiejszą podporą – klasą robotniczą? Chyba niewiele z niej zostało jako siły politycznej, a te resztki, które przetrwały, często sprowadzają aktywność do wyjazdów na wycieczki czy na zawody wędkarskie organizowane w ramach związków zawodowych…

To temat na osobną rozmowę… Zagadnienie na dobrą sprawę liczy ponad sto lat. Zaczęło się na gruncie niemieckim, od ustaw antysocjalistycznych Bismarcka. Socjaldemokracja w warunkach formalnej nielegalności zaczęła działać poprzez różnorakie struktury udające, że nie są partią, od towarzystw śpiewaczych po turystyczne. Pomogło to stworzyć swoiste „państwo w państwie”. Kołakowski nazwał ten okres „złotym wiekiem marksizmu”: w skali prawie całej Europy istniała w miarę spójna, ortodoksyjna ideologia marksistowska, reprezentowana przez potężne partie polityczne oraz masowe stowarzyszenia społeczne, organizujące niemal całe życie olbrzymiej części społeczeństwa. Od przełomu XIX i XX wieku stało się jasne, że robotnik, który umiał już czytać i pisać, gdy szedł do swojej – socjalistycznej – biblioteki, wolał od Karola Marxa czytać Karola Maya. A do lewicowych gazet trzeba było dodawać kronikę kryminalną i dział sportowy. Zwyciężyła opcja pragmatyczna, której echa wciąż grają na lewicy: należy wykorzystać instrumentarium kultury masowej dla swoich ideowych celów.

Na Zachodzie kresem tego wszystkiego stało się „złote półwiecze” – w parze z powstaniem welfare state szedł rozpad dawnych masowych ruchów socjalistycznych, rozumianych jako swoisty osobny świat. One się komercjalizowały lub były przejmowane przez samorządy lokalne. Wtedy też padły socjalistyczne gazety. Wzrost poziomu życia, bezpieczeństwo socjalne gwarantowane przez instytucje publiczne, rozwój masowej kultury – wszystko to uczyniło zbędną samoorganizację robotniczą. Wzbogacony robotnik chętnie zapłaci składkę jako „klient” związków zawodowych, skorzysta z ich oferty socjalnej – ale nie będzie chciał „umierać za socjalizm”, co najwyżej zagłosuje na lewicową partię.

W Polsce jednak niedawna przeszłość wyglądała inaczej niż na Zachodzie.

Lewica w Polsce po 1989 r. próbowała wpisać się w pooświeceniowy mit postępu, również „terapię szokową” Balcerowicza traktując z całą jednoznacznością jako coś koniecznego. Ale oświeceniowa historiozofia nie ma obecnie sensu, jest anachroniczna. Wiara w postęp nałożyła się zresztą na hasła wolnorynkowe, na wizję świata Hayeka. A przecież z perspektywy socjaldemokratycznej bardzo trudno to, co się dziś dzieje, uważać za faktyczny rozwój. Tony Judt dostrzegł, że dziś rolą partii lewicowych jest bycie konserwatywnymi, by mogły zachować resztki welfare state do lepszych czasów. Widać to w wypowiedziach liderów socjaldemokracji. Ale równocześnie w łonie europejskiej socjaldemokracji trwają bardzo poważne dyskusje na temat demokracji kosmopolitycznej, czyli globalnego instrumentarium dla rozwiązywania problemów współczesnego świata. Socjaldemokracja w Polsce i na świecie dryfuje między koniecznością obrony swego dorobku z XX wieku, związaną z państwem, a poszukiwaniem transnarodowej odpowiedzi na globalny kapitalizm.

Nie cała lewica w Polsce była „bardziej papieska od papieża” w kwestii popierania transformacji i liberalizacji. Oprócz SLD istniała Unia Pracy, która pod wodzą Ryszarda Bugaja była lewicą niepostkomunistyczną i konsekwentną w sferze socjalnej. W czym upatruje Pan przyczyn rozkwitu, a później upadku tego projektu?

UP stanowiła swoistą „przestraszoną” wersję PPS, tzn. wpisywała się w tradycję demokratycznego socjalizmu, unikając jakichkolwiek zideologizowanych pojęć w obawie przed stereotypami. Ta partia odegrała bardzo pozytywną rolę w umieszczeniu gwarancji sprawiedliwości społecznej w konstytucji. Trudno jednak byłoby mówić o konsekwencji Unii. W części tego środowiska tkwiły, paradoksalnie, tak jak w SLD, złudzenia co do Unii Demokratycznej i niezbędności współpracy z liberalnym centrum, co raczej wskazywało na gotowość daleko idących kompromisów w sprawach społeczno-gospodarczych. Kariera UP miała w sobie pewien rys przypadkowości. Mianowicie jej głównym animatorem było stowarzyszenie Solidarność Pracy, chcące stworzyć lewicę czysto socjalną, w ogóle wyzbytą kwestii kulturowych, grupującą m.in. lokalnych działaczy NSZZ „Solidarność”. W takim kształcie zdobyto kilka mandatów w 1991 roku. UP powstała w 1992 roku, ale wbrew swej genezie, 7-procentowe poparcie w wyborach w 1993 r. zawdzięczała aktywności w walce o referendum aborcyjne, zyskując elektorat wielkomiejsko-kobiecy. Duża ilość mandatów stanowiła też efekt rozbicia prawicy w 1993 roku na siedem komitetów, co premiowało inne partie, w tym Unię. Po wyborach UP miała zdecydowanie lewicowe oblicze, zmieniła w ciągu kadencji swój elektorat na socjalny. Jednak odmowa wejścia do rządu SLD-PSL wobec utożsamienia lewicy z SLD i gwałtownego konfliktu tej formacji z pozaparlamentarną prawicą zepchnęła partię Ryszarda Bugaja w próżnię. W 1997 roku do przekroczenia progu wyborczego przyczyniła się także manipulacja jednej z gazet w ostatnich godzinach przed głosowaniem.

W tym miejscu należałoby wspomnieć także o „Samoobronie”. Jak Pan postrzega niegdysiejszy fenomen tego ugrupowania? To był w zasadzie jedyny naprawdę plebejski i rewindykacyjny ruch, który trwał kilkanaście lat i miał szansę realnego wpływu na rzeczywistość – nie był tak „upupiony” jak postkomuniści ani tak nieskuteczny i niszowy jak wiele inicjatyw na lewo od nich.

To ciekawy przypadek autentycznego ruchu społecznego i jego nieudanej transformacji w partię parlamentarną. W zasadzie było to jedyne ugrupowanie spełniające klasyczne kryteria ruchu populistycznego, a przy tym moim zdaniem bliskie ideowo i mentalnie przedwojennemu, potężnemu wtedy ruchowi ludowemu i ideologii agrarystycznej. Paradoksalnie przypadek Andrzeja Leppera dowiódł siły podziału na lewicę i prawicę. Nie dało się utrzymać formacji niezdefiniowanej w tradycyjnych kategoriach. Sądzę, że Lepper mógł albo pójść ku prawicy, w stronę wyraźnego konserwatyzmu kulturowego, i próbować tworzyć coś na kształt polskiej wersji Le Pena, z tą różnicą, że inaczej niż francuska ultraprawica pozostawałby prosocjalny. Drugą możliwością byłby polski Fico: anihilacja tematyki kulturowej i stworzenie z siebie reprezentacji krzywdzonej prowincji, zwłaszcza na ziemiach odzyskanych, przeciw wielkim aglomeracjom. Przy obu tych zwrotach, nawet w razie spadku poparcia, mógłby pozostać atrakcyjny dla większych formacji politycznych, głównie dla PiS czy SLD. A tak przy zmianach społecznych po wejściu do Unii, po wybuchu wojny PO z PiS, znalazł się w próżni i próba lawirowania między wielkimi formacjami była nieskuteczna.

Jakie procesy, zjawiska i instytucje mają wpływ na kształtowanie światopoglądu Polaków, w tym na ich stosunek do lewicy?

Po pierwsze kłania się historia. Tutaj kluczowa jest rola mojego pokolenia, ludzi między 45. a 50. rokiem życia. Najważniejszą datą w tym kontekście nie jest ani 1980, ani 1989, lecz 1984 r. Z jednej strony to epoka szczytowych triumfów Ronalda Reagana i radykalizacji Margaret Thatcher. Rok 1984 to także moment spadku energii społecznej Polaków. „Solidarność” jako związek zawodowy została złamana, zaczyna się transformować, widać było, że klasa robotnicza nie odegra już takiej roli jak w 1980 r. Wtedy też nastąpiła polityzacja opozycji, która stawała się coraz bardziej inteligencka i coraz mniej związkowa. Wcześniejsza polska opozycja była bliższa nurtom socjaldemokratycznym i chadeckim, a w okolicach 1984 r. zaczęła się konwersja na konserwatywny liberalizm.

Co najważniejsze: wtedy też dokonała się zmiana wartościowania pojęcia „socjalizm”. W 1981 r. większość społeczeństwa akceptowała tę ideę. Kilka lat później zaczęło spadać poparcie także dla samej idei, nie tylko dla praktyki kojarzonej z władzami PRL. I na to nałożyła się socjalizacja ludzi wchodzących w dorosłość, w tym dzisiejszych opiniotwórczych publicystów prawicy. To właśnie pokolenie socjalizuje z kolei od blisko dwudziestu lat następne, młodsze już pokolenia, ma przy tym różne nurty: od środowisk liberalno-demokratycznych do liberalno--konserwatywnych. Paradoks polega na tym, że w sprawach gospodarczych mniejszy jest rozdźwięk między prawicowymi publicystami a Adamem Michnikiem, niźliby to wynikało z sympatii politycznych.

Jak Pan postrzega rodzimą scenę społeczno-polityczną co do usytuowania na niej lewicy?

Trzeba pamiętać, że lewica w Polsce to nie tylko środowiska stricte polityczne. Mamy pozaparlamentarne ruchy o charakterze lewicowym: anarchosyndykalistów, pozostałości po zamierających inicjatywach trockistowskich, Komunistyczną Partię Polski. Te wszystkie radykalne ruchy są, podobnie jak na Zachodzie, recenzentem lewicy parlamentarnej, diagnostą współczesności.

Mamy oczywiście, jako odrębny, problem SLD. Deklaratywna lewicowość nie ulega tu najmniejszej wątpliwości. Pojawia się natomiast problem praktyki. Sojusz zawsze gdy rządził, dokonywał wolt między uległością wobec neoliberalizmu a próbą ratowania tego, co się da. Sądzę, że politycznie płaci dziś cenę nie tyle za afery, ale za próbę przeistoczenia się w Unię Wolności-bis. SLD w myśl tej koncepcji miał wyzbyć się resztek deklaratywnej lewicowości i oprzeć swoją tożsamość na wizji modernizacyjno-europejskiej. Po aferze Rywina taka transformacja była już niemożliwa, mimo to część polityków usilnie ją realizowała w postaci LiD czy Partii Demokratycznej, a obecnie Europy Plus, co zawsze kończyło się fiaskiem.

W efekcie ukształtował się w Polsce w systemie partyjnym model irlandzki lub serbski: dynamikę życia społecznego narzucają dwie partie prawicowe. Jedną można określić jako bardziej liberalną, wielkomiejską, drugą jako konserwatywną, odwołującą się do interesów prowincji. A jeśli jest miejsce na partię lewicową, to jako stały numer trzy. I to jest realny horyzont możliwości SLD.

Otwarte jest pytanie, na ile to wszystko się zmieni, gdy młode pokolenie, wychowane na neoliberalnej narracji, spostrzeże, że niższe podatki (nie dla nich, lecz dla bogatszych) oznaczają choćby brak przedszkola w okolicy lub niesprawną komunikację publiczną. A rodzinne miasto tych młodych, oddalone choćby kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy, umiera na ich oczach. Czy wtedy znów znajdzie się miejsce na klasyczną lewicowość w polityce? Ale minie kilkanaście lat, zanim do głosu faktycznie dojdzie pokolenie socjalizowane w czasach permanentnego kryzysu, które na własnej skórze doświadczy „dobrodziejstw” neoliberalizmu. Pytanie jednak, czy SLD będzie miał szansę przetrwać te lata i odważyć się na konsekwentną postawę w sferze lewicowości społeczno-gospodarczej.

Czy według Pana podziały na lewicę i prawicę, a w polskim wydaniu na postkomunę i „obóz solidarnościowy”, są wciąż aktualne?

Podział na lewicę i prawicę dowiódł swojej aktualności. Przeżył swój wielki kryzys w 1989 r., ale dzisiejsza debata chociażby nad tym, jak wychodzić z kryzysu – przez oszczędności czy sięgając po metody Keynesa – ukazuje odrodzenie tego sporu. Więcej, wraca nawet postulat uspołecznienia środków produkcji, choć dziś nikt tak tego nie nazywa – np. jeśli idzie o politykę surowcową (nie tylko w naszej części świata) widzimy powrót do intuicji i rozwiązań lewicowych. Podobnie walka z rajami podatkowymi – jeszcze dziesięć lat temu były to sprawy zupełnie pomijane, a dziś wracają.

Natomiast nasz polski spór postkomunizm kontra „Solidarność” osłabł, choć nadal występuje na poziomie emocji społecznych. Platforma Obywatelska jest najlepszym przykładem przełamywania tego podziału. To partia, w orbicie której są Rosati i Niesiołowski, co w latach 90. uznalibyśmy za dowcip. Ten spór utrzyma się z pewnością, dopóki będą żyli ludzie, którzy sami doświadczali jeszcze lat 80. Niemniej jednak wypowiedzi takie jak posłanki Pawłowicz, że to, co się dziś dzieje, jest jeszcze gorsze niż komunizm, dobrze oddają procesy zachodzące w części prawicowego, mniej zamożnego elektoratu: odrzuceniu liberalnych i lewicowych haseł w sferze kultury nie towarzyszy negacja lewicowości ekonomicznej.

Duże znaczenie ma także to, co się będzie działo wśród liderów SLD. Część z nich po roku 1989 chciała awansować do nowych elit politycznych i sądziła, że zamazywanie wszelkiej lewicowości będzie ku temu dobrą przepustką. Wejście w buty liberalnego establishmentu i przyjęcie jego optyki nie powiodło się. Stąd sądzę, że także kryzys spowoduje, iż wyborcy SLD przestaną reagować na przekaz, którego główną częścią negatywnego odniesienia jest Jarosław Kaczyński. Chciałbym też bardzo mocno podkreślić, że jeśli kiedykolwiek w Polsce powstanie silna partia lewicowa, masowo popierana, niezależnie czy zrodzona na bazie SLD, czy nie, to wyłącznie jako formacja, która będzie bardzo krytyczna wobec dziedzictwa transformacji, szczególnie jego wymiaru społeczno-ekonomicznego.

Polacy nie są zbyt aktywnymi uczestnikami życia publicznego. Jak przekłada się to na wybory polityczne, w tym te dotyczące lewej strony?

To problem o głębokim zakorzenieniu historycznym, a jego skutki odnoszą się nie tylko do lewicy. Ruchy socjalistyczne w swojej genezie były ruchami samoorganizacji społecznej, samorządności. W polskim przypadku korelowało to z lokalną specyfiką marksizmu, który był w znacznym stopniu mocno humanistyczny i antyetatystyczny, co wiązało się także z sytuacją zaborczą i korespondowało z wyrastającym z socjalizmu tak wpływowym ideowo Edwardem Abramowskim, a także ze wschodnioeuropejską specyfiką ruchu chłopskiego. Również „Solidarność” była tego pochodną.

Zarazem jednak pochłopski charakter społeczeństwa, resztki feudalizmu i wreszcie zwykła bieda powodowały, że istniało w życiu społecznym ogromne zapotrzebowanie na paternalizm, opiekuńczość. W jakimś sensie, zachowując wszelkie proporcje, odwoływały się do tego rządy sanacyjne, korzystające z rozczarowania sytuacją ukształtowaną w początkach lat 20.

Wreszcie PRL była swoistym spełnieniem tego drugiego modelu. Ze względu na historyczne uwarunkowania komunizm w Polsce miał początkowo stosunkowo słabe zaplecze społeczne, choć dramat II wojny światowej, totalna dewastacja, jakiej ona dokonała, wzmogły zapotrzebowanie na paternalizm. Do dziś to widzimy: lewicowe postawy są dostrzegalne na tych terenach współczesnej Polski, gdzie bez silnej roli czynnika państwowego realna staje się zapaść cywilizacyjna. Dotyczy to zwłaszcza ośrodków średniej wielkości, małych miast monoindustrialnych. Nie jest to tylko fenomen Polski w dobie globalizacji, ale u nas nabiera szczególnego wymiaru. To powoduje, że w jakimś stopniu ta historyczna oferta demokratycznego socjalizmu z apoteozą samorządności nie jest tak atrakcyjna.

Lewicowość istnieje dziś w Polsce nie tyle poprzez samoorganizację, co wśród tych, którzy utrzymują silniejsze więzy zawodowe z instytucjami publicznymi. Warto podkreślić, że wpisuje się to także w trendy globalizacyjne. Tony Judt zauważył, że tak jak niegdyś to społeczeństwo obywatelskie broniło jednostki przed państwem, tak obecnie staje się ono bezbronne wobec mechanizmów światowego rynku i to instytucja państwa – co pokazują kolejne kryzysy – może przejmować funkcje „ratunkowe”. Pół żartem można zatem powiedzieć, że w takim kraju jak nasz, gdzieś na osi między lewicowością w stylu Chaveza, opiekuńczą, paternalistyczną, adresowaną niekoniecznie do zamożnych, wykwalifikowanych pracowników najemnych z dużych miast, a taką klasyczną lewicą zachodnioeuropejską, potężną w wielkich miastach, pewnie jest krok bliżej do wzorca etatystycznego, paternalistycznego, a nie samorządowego.

Kryzys – jak się zdaje – powinien sprzyjać wzmocnieniu postaw lewicowych w społeczeństwie, szczególnie w jego warstwach gorzej sytuowanych, w dolnych strefach klasy średniej.

Warto obalić prosty stereotyp, że kryzysy sprzyjają lewicy. Kryzysy budują lewicę post factum, jednak najpierw musi ona je przetrwać. Każdy kryzys gospodarczy oznaczał najpierw problemy dla wszelkich ruchów emancypacyjnych i lewicowych. O ile w pierwszej fazie, gdy kryzys się zaczyna, partie lewicowe, związki zawodowe zyskiwały na atrakcyjności jako ktoś, kto może obronić poziom życia warstw zagrożonych, to im dłużej trwał kryzys, tym bardziej wola działania obywateli wygasała. Z banalnych przyczyn: konieczności szukania dodatkowych źródeł dochodów, strachu przed bezrobociem, „terrorem rynku”, który w takich okresach już całkowicie staje się rynkiem pracodawców. Na przykład Wielki Kryzys końca lat 20. był dla partii lewicowych bardzo ciężki. To wówczas PPS straciła niemal połowę członków. Dopiero potem, gdy kryzys się kończy, ruchy lewicowe znów dochodzą do głosu.

Można jednak odnieść wrażenie, że Polacy bardzo przywykli do liberalnych mantr, funkcjonujących od lat w obiegu publicznym, i nawet w czasie kryzysu wciąż myślą z ich pomocą.

Z pewnością mamy dziś obok siebie w Polsce dwa społeczeństwa. Młodzi byli socjalizowani w duchu darwinistycznym, atomistycznym. Brak im poczucia wspólnoty, doświadczenia pokoleniowego. Wcześniejsze roczniki doświadczyły jeszcze innego świata, to starsi obywatele tworzą instytucje typu związki zawodowe. Próbują one docierać do młodszych ludzi, ale póki co bez większych sukcesów.

To w ogóle jest problem młodego pokolenia: najprawdopodobniej ci ludzie będą niemal zupełnie bierni w życiu publicznym. Widoczna prywatyzacja ich życia skłania do przyjęcia tez, dyskutowanych zresztą także na Zachodzie, że o przyszłości polityki w Europie będą decydować emeryci. Będzie ich coraz więcej choćby ze względu na rosnącą długość życia, więc np. budżet państwa, od którego de facto zależą emerytury czy usługi opiekuńcze, będzie obiektem politycznego nacisku ze strony „starych”. A młode pokolenia, tak zatomizowane, nie będą potrafiły uczestniczyć w życiu publicznym, chyba że dojdzie do anarchicznego buntu pokoleniowego, któremu trudno byłoby jednak nadać jakiś znak ideologiczny. Trochę to przypomina sytuację związków zawodowych w Stanach, Anglii i Irlandii w czasie tzw. drugiej rewolucji przemysłowej. Wtedy zetknęły się ze sobą dwa światy: z jednej strony wykwalifikowani robotnicy, silnie zakorzenieni w organizacjach związkowych o charakterze cechowym, z drugiej tabuny imigrantów zarobkowych, niepiśmiennych, odmiennych wyznaniowo. Trwało dobrych 30 lat, do końca Wielkiego Kryzysu, zanim nastąpiła unifikacja tych grup.

Sądzę, że w naszych realiach spełni się podobny schemat. Dopiero dzieci dzisiejszych dzieci będą miały zupełnie inny sposób myślenia i wtedy nastąpi przecięcie tego neoliberalnego myślenia, tej „apologii teraźniejszości”, która wiąże się zresztą także z bardzo płytkim podejściem do kultury czy historii. Dziś mamy jeszcze do czynienia z sakralizacją takich pojęć jak „demokracja liberalna” czy „gospodarka rynkowa”, głębsza refleksja ogólnospołeczna nad tymi kwestiami dopiero nadejdzie ze zmianami pokoleniowymi.

Myślę jednak, że widzimy dziś w Polsce załamanie neoliberalnych paradygmatów, co nie znaczy, że nie są one wciąż wcielane w życie. Warto jednak zauważyć, że nawet niektórzy ortodoksyjni liberałowie z lat 90. dziś tak ochoczo nie odżegnują się od roli państwa w gospodarce. Sama dyskusja dotycząca OFE jest dowodem załamania także u nas pewnych gospodarczych tabu.

Wspominaliśmy o związkach zawodowych. Czy z tego środowiska może wyjść ożywczy impuls dla inicjatyw lewicowych czy chociaż konsekwentnie prospołecznych? Duże centrale żyrowały większość liberalnych reform lub trwały w letargu, ale od niedawna wydają się nieco budzić do życia i aktywności. Pytanie, czy nie jest już za późno?

Alternatywą dla obecnych związków zawodowych jest brak jakichkolwiek organizacji broniących pracowników. To w ogóle dotyczy życia społecznego w Polsce i nie tylko, np. alternatywą dla związku działkowców jest wyłącznie dyktat deweloperów i likwidacja ogrodów działkowych. Związki zawodowe skazane są na dychotomiczne działanie – z jednej strony muszą bronić swojej kurczącej się tradycyjnej bazy, w naszych realiach skupionej w przedsiębiorstwach publicznych, z drugiej zaś poszukiwać drogi do młodszych pokoleń, coraz częściej brutalnie wyzyskiwanych w firmach prywatnych. Związki, choćby ze względu na ów dualizm, nie staną się inspiratorem zmian, ale pozostają w zasadzie jedynymi masowymi, autentycznie obywatelskimi organizacjami zachowującymi względną autonomię wobec kapitału i państwa. Nie przypadkiem regularnie powtarzają się w Polsce nagonki medialne na związkowców. W realiach strukturalnego kryzysu, słabnięcia państwa dobrze zorganizowane, doświadczone w zbiorowej aktywności związki są wręcz bezcenne dla lewicy.

Na jakie kwestie determinujące sytuację lewicy w perspektywie przynajmniej kilkuletniej należałoby zwrócić uwagę? Jakie najważniejsze wyzwania stoją dziś przed tym środowiskiem?

Jeśli mówimy o wymiarze politycznym, to możliwe są dwa rozstrzygnięcia. Po pierwsze SLD może przyłączyć się do PO w zamian za doraźne korzyści. Może, ale nie musi, bo nie wiadomo, co stanie się z rządzącą obecnie partią w sytuacji utrzymywania się tendencji kryzysowych, na ile zaznaczy się spadek poparcia dla tej formacji. Oczywiście ewentualna koalicja PO-SLD dałaby PiS do ręki mocny argument, że prawdziwa jest ich wizja dziejów, w której Platforma jest tylko nadbudową mitycznego układu wyrastającego z PRL. I w takiej sytuacji spór o lewicowość wzmocniłby jeszcze swój uboczny, kulturowy nurt: wiązałby się z określeniem wobec Kościoła, kwestiami odnoszącymi się do obyczajowo pojętej okcydentalizacji. W drugim wariancie SLD wciąż może balansować między dwoma dominującymi partiami, tak jak próbowała to czynić w czasach przywództwa Grzegorza Napieralskiego, z reguły przyłączając się do tego, kto jest aktualnie słabszy, co z kolei oznaczałoby eksponowanie tożsamości społeczno-gospodarczej względem PO i kwestii dotyczących stosunku do przeszłości choćby w relacjach z PiS.

Przykłady z naszej części Europy pokazują, że dla partii takiej jak SLD pierwszy wariant jest bardzo trudny i partie pokomunistyczne źle na nim wychodzą: to casus Węgier czy Słowacji. Oznacza to pytanie, czy nastąpi powrót do idée fixe SLD sprzed lat, symbolizowanego przez Aleksandra Kwaśniewskiego, czyli drogi do centrum i elektoratu wielkomiejskiego, liberalnego, emancypacyjnego, czy raczej partia będzie zabiegała o elektorat pokrzywdzony i przez transformację, i przez obecną falę kryzysu. Idzie tu nie tylko o mniejsze miasta, ale także o wieś, gdzie stosunek do PRL jest chyba najbardziej afirmatywny spośród wszystkich segmentów polskiego społeczeństwa. Używając zatem określenia tak lubianego przez opiniotwórcze elity, SLD musiałby się stać „partią populistyczną”, to znaczy stworzyć własną alternatywę wyborczą względem wielkomiejskich, prozachodnich liberałów oraz wobec konserwatywnego PiS. Ale to wymagałoby gigantycznej wręcz pracy nad własną tożsamością, nawet jeśli byłaby odrzucana przez większość zwolenników głównych partii, lecz – podobnie jak w przypadku PiS – wzmocniłaby własny, klarowny przekaz ideowy.

Wiemy jednak, że nawet w czasach wpływów na media publiczne SLD stosował mimikrę, oddając niemal każdy przejaw wyobrażeń społecznych we władanie prawicy. I dopiero teraz uświadamia sobie, że niemal od zera musi budować własny przekaz nie tylko w kwestii polityki historycznej, co w sytuacji partii, która miała niegdyś niemal 40 procent poparcia, musi zaskakiwać. Ale zauważmy, że SLD niebezpiecznie igrał z ogniem: w oczach elit próbował się przedstawiać jako formacja wprowadzająca i promująca w Polsce kapitalizm, i to nieprzesadnie łagodny. A przecież wyborcy tej partii mieli na ogół zupełnie inne oczekiwania, a ich głos na SLD był często symbolem sprzeciwu wobec procesów demontażu opiekuńczych funkcji państwa.

Podsumowując: miarą dramatyzmu sytuacji lewicy w Polsce jest to, że od przetrwania nader skromnej reprezentacji sejmowej i od procesów wewnętrznych w tym ugrupowaniu może zależeć los polskiej lewicy w ogóle. A przecież coraz więcej Polaków będzie rozczarowanych tym, co wokół siebie widzi – postawienie alternatywnych diagnoz jest nie tylko wymogiem chwili. Przedstawienie spójnej, całościowej, niestroniącej od „populizmu” wizji będzie koniecznością. Notabene jest znamienne, że oskarżenia o populizm ze strony neoliberalnych elit płyną najczęściej w krajach, które mają problemy z modernizacją, a Polska niewątpliwie do takiego grona się zalicza.

A jak w tym kontekście wygląda kwestia wiarygodności czy też pomysłu PiS na „trybuna ludu”? Jest to partia zarówno „Polski solidarnej”, jak i Zyty Gilowskiej, zarówno Jerzego Żyżyńskiego, jak i do niedawna Przemysława Wiplera, partia flirtująca z największym związkiem zawodowym, ale także z „krajowymi małymi i średnimi przedsiębiorcami”… Jednak na tle nie tylko rodowodu, ale także poczynań SLD w III RP, jawi się ona sporej liczbie osób jako jedyna realna choć trochę socjalna alternatywa wobec neoliberalizmu.

Bez siły PiS i diagnoz stawianych przez lidera tej partii być może nie mielibyśmy już w Polsce normalnego mechanizmu demokratycznego. Partia ta stała się gwarantem pięcioprzymiotnikowego prawa wyborczego i elementarnych praw obywatelskich, w tym także związkowych. Gwałtowny atak elit społecznych na PiS spowodował, iż musiała ona podjąć trud konsolidacji wewnętrznej, aby przetrwać. To zaś zamazało różnice wewnętrzne w tej partii, m.in. społeczno-ekonomiczne, widoczne nawet w jej programie. Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że znaczna część medialnego zaplecza PiS wyznaje ultrarynkowe poglądy, bliskie PO, natomiast wyborcy partii J. Kaczyńskiego mają zdecydowanie prosocjalne nastawienie. Prawo i Sprawiedliwość potrzebuje natomiast szerszego zakorzenienia w dyskursie globalizacyjnym. Nie można naraz zachwycać się angielskim i amerykańskim konserwatyzmem z jednej strony oraz Viktorem Orbánem czy nauką społeczną Kościoła z drugiej. Nie jest możliwe pogodzenie promocji swobody transnarodowego, a więc głównie de facto amerykańskiego, kapitału oraz silnego państwa narodowego z jego tradycyjnymi funkcjami. Rozstrzygnięcie takich dylematów ostatecznie przyniesie dopiero ewentualne objęcie steru rządów.

A co z Ruchem Palikota?

Każda formacja eklektyczna, na pozór antypolityczna w swoich deklaracjach, wcześniej czy później przybiera jakieś oblicze ideowe. Nie sądzę, aby RP był wyjątkiem. Moim zdaniem to partia, która jest najbliżej zachodniego liberalizmu. To liberalizm – zachowując wszelkie proporcje – niemieckiej FDP, brytyjskich liberalnych demokratów, partii liberalnych Skandynawii i Beneluksu, czyli godzący liberalizm ekonomiczny z liberalizmem kulturowym. Moim zdaniem RP ma potencjał wyborczy, żeby w takiej formule przetrwać, tyle że musi się stać zwykłą partią. Jest znamienne, że gdy Palikot promował się jako lewica, nastąpiło załamanie sondażowe.

Skąd w ogóle wziął się pogląd wśród opinii publicznej, że RP to lewica?

Po pierwsze pracowały na to opiniotwórcze elity, dla których lewicowość wyraża się w nieendeckości. Za lewicowość wystarcza im kulturowy liberalizm. Po drugie wynikało to z sytuacji samej Platformy, dla której rok 2010 był alarmem. Z trudem wygrane wybory prezydenckie, wysoki wynik Grzegorza Napieralskiego i pozyskanie przez niego niemal 200 tys. młodych wyborców stworzyło przesłanki do tego, żeby promować satelicki ruch polityczny. RP miał być amortyzatorem PO: młodzi wyborcy odpływający od partii Tuska mieli przepływać do partii, która w strategicznych sprawach będzie głosowała tak samo jak rządzący. Po trzecie Ruch Palikota po wejściu do sejmu musiał zdać sobie sprawę, że bez wzmocnienia kadrowego, bez ogólnopolskiej struktury organizacyjnej nie da rady dłużej trwać. Wydawało się, że SLD jest nieboszczykiem i wystarczy przejąć struktury tej partii. W tym celu Palikot zaczął wykonywać różne gesty w stronę lewicy. Jednak wyborcy RP z 2011 r. nie identyfikowali się z lewicą, a przepływy z SLD były niewielkie. A jak bardzo lewicowe jest ugrupowanie imienia swojego lidera, pokazuje casus promowania podatku liniowego, próby likwidacji części ubezpieczeń społecznych czy głosowanie w sprawie podniesienia wieku emerytalnego.

A jak Pan widzi perspektywy polskich Zielonych?

Można ich uznać za próbę przeniesienia do Polski wzorców zachodnich. Ale u nas, moim zdaniem, nie mogą się one przyjąć z jednego powodu: walka o wartości ekologiczne była dogrywką obrony wartości postmaterialnych, na bazie ruchu z roku 1968. W Polsce nie ma jeszcze tak silnej jak w Niemczech czy w Austrii wielkomiejskiej klasy średniej, która mogłaby się oddać idei ochrony przyrody. Wyrosła na globalizacji klasa średnia w Polsce myśli raczej o tym, jak spłacić kredyt i przebić się przez korek, aniżeli o parku w swoim osiedlu.

Natomiast kwestią, która w naszych warunkach mogłaby dać Zielonym paliwo, jest energetyka atomowa, która moim zdaniem spotka się z masowym sprzeciwem. Tyle że środowiska Zielonych to w Polsce ruch typowo wielkomiejski, element rodzimego liberalizmu, natomiast sprzeciw wobec energetyki atomowej będzie u nas prowincjonalny: wiejski i małomiasteczkowy, pewnie złożony z wyborców PiS, PSL, częściowo SLD.

Jednym z problemów lewicowej polityki w Polsce wydaje się brak mediów reprezentujących tę opcję. Środki przekazu żyją w symbiozie z reklamodawcami, czyli kapitałem, z oczywistych względów niechętnym konsekwentnej lewicy. Wyobraża sobie Pan szanse lewicy na przyszłość bez silnych, własnych mediów, szczególnie w czasach tak dużego znaczenia infotainmentu?

Warto pamiętać, że to problem globalny. Rządy Kirchnerów, które odbudowały Argentynę po spektakularnym bankructwie, weszły w radykalny spór z neoliberalnym mainstreamem medialnym, symbolizowanym przez największy tamtejszy dziennik. Podobnie na Słowacji Fico wszedł w ostry konflikt z mediami i wygrał go.

Moim zdaniem lewica nie ma żadnych szans na zakorzenienie się w świecie wielkich, komercyjnych mediów, ze względu na strukturalny konflikt interesów. Idzie choćby o kwestie związane z interesami materialnymi mediów. Trudno, żeby giełdowe spółki medialne promowały lewicowe poglądy na gospodarkę, nie walczyły ze związkami lub nie wspierały OFE, skoro olbrzymimi pakietami ich akcji posługują się wielcy gracze kapitałowi. Media komercyjne zawsze będą wobec lewicy nieufne, a w wielu przypadkach wręcz wrogie.

Jedyna realistyczna możliwość oddziaływania na media wiąże się z tym, co widzimy dziś na rynku medialnym w Polsce. Trzeba pamiętać, że znaczna część tych podmiotów nie jest w stanie samodzielnie utrzymać się na rynku. Jest to o tyle zabawne, że najwięksi piewcy kapitalizmu nie są w stanie utrzymać się jedynie za pieniądze konsumenta i są faktycznie sponsorowani pieniędzmi publicznymi – bądź bezpośrednio przez rynek reklam, bądź pośrednio: przez zakupy pakietów akcji na giełdzie. Mówiąc brutalnie – jeśli lewica będzie chciała mieć wpływ na media, to musi je sobie „wywalczyć zbrojnie”, czyli za pomocą tego samego instrumentarium, którym posługują się dziś partie liberalne, prawicowe.

Oczywiście w pewnym stopniu można korzystać z nisz zapewniających względną swobodę, czyli z internetu. Jak pokazuje przykład Turcji, przynajmniej krótkoterminowo może to być skuteczne. Ale na powstanie wielkich lewicowych mediów nie ma co liczyć. Trzeba raczej liczyć na budowanie nisz w obrębie wielkich stacji i tytułów, które w ramach poszerzania targetu będą chciały sięgnąć po bardziej specyficznego odbiorcę.

A co z wydawanym od niedawna „Dziennikiem Trybuna”? W kontekście powyższego jego istnienie wydaje się wręcz niezbędne.

Intuicja animatorów przedsięwzięcia jest dobra. Gdyby taka gazeta miała się utrzymać, choćby na granicy przetrwania, musiałaby być „Gazetą Polską Codziennie” à rebours, to znaczy pismem z mocno sprofilowanym przekazem. Ale dotychczasowe doświadczenia gazety są bardzo ambiwalentne. Bo o ile jeszcze wybicie na stronie pierwszej niespełnionych obietnic Donalda Tuska może przykuć uwagę potencjalnych czytelników w dobie radykalnej zmiany nastrojów obywateli, o tyle umieszczanie tam Anny Grodzkiej kogo jak kogo, ale przeciętnego wyborcy SLD nie zachęci. A przypomnę, że to właśnie elektorat SLD nawet w schyłkowych dla „Trybuny” czasach nabywał ten tytuł w ilości od 20 do 30 tys. egz. Trudno mi wyobrazić sobie, by w dawnym garnizonowym mieście w lubuskim czy zachodniopomorskim tłum emerytowanych oficerów Wojska Polskiego rzucał się na gazetę zajmującą się problemem emancypacji mniejszości seksualnych. Chyba tylko elektorat PiS byłby bardziej niechętny takiemu przekazowi…

W odpowiedniej dla siebie skali „DT” stoi przed dylematem o szerszym charakterze: jak ma wyglądać lewicowość w kraju katolickim, gdzie nawet ludzie odnoszący się pozytywnie do lewicy wciąż uważają sprawy obyczajowe za prywatne.

Zwolennicy nowej lewicy, choćby z „Krytyki Politycznej” czy mniejszych inicjatyw pokrewnych ideowo, zaprzeczą takiej tezie…

Próby tworzenia lewicy w oparciu o kwestie kulturowe są nierealne, i to nie tylko w Polsce. Społecznie jest to kompletna próżnia i na powstanie tego typu masowej lewicy się nie zanosi, bo ci, którzy przyjęliby ofertę „KP” w kwestiach obyczajowych, nie przyjmą lewicowości w kwestiach społeczno-gospodarczych. Wynika to z wielkomiejskiej specyfiki, rodzaju więzi społecznych, aspiracji zawodowych itp. Albo zaistnieje w Polsce lewica, skrótowo mówiąc, socjalna, albo nie będzie jej wcale, jak np. w Turcji. Dopóki lewica w Polsce nie odrobi lekcji Słowacji, Czech czy Rumunii, dalej będzie się miotała między autentyczną lewicowością a odrealnioną wizją świata promowaną przez reprezentacje różnych mniejszości obyczajowych.

Dziękuję za rozmowę.

Warszawa, 19 lipca 2013 r.

Rafał Chwedoruk (ur. 1969) – doktor habilitowany, pracownik Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, autor m.in. książek „Socjaliści z »Solidarności« w latach 1989–2003” (2004), „Ruch i myśl polityczna syndykalizmu w Polsce” (2011), „Syndykalizm rewolucyjny. Antyliberalna rewolta XX wieku” (2013).

Artykuły

- Zardzewiała Dama

- W drodze po sprawiedliwość

- Fabryka transportu publicznego

- Ani fakt, ani fikcja. Dlaczego sondaże mówią nie to, co komentatorzy?

- Zakulisowe Niemcy

- Porozmawiajmy po norwesku

Zardzewiała Dama

Krzysztof Mroczkowski

CC-BY TheArches, flickr.com/photos/thearches/7195525748/

Niedawna śmierć Margaret Thatcher wywołała lawinę laurek wystawianych jej polityce gospodarczej przez komentatorów na całym świecie. Również w Polsce „Żelazna Dama” była obdarzana olbrzymim szacunkiem przez niemal wszystkie siły polityczne. „Reformy Thatcher” symbolizowały dla nich antypopulistyczną politykę, prowadzoną może nieco wbrew społeczeństwu, ale ponoć dla jego dobra. Szczególnie w USA i Wielkiej Brytanii jej dziedzictwo wyniesiono na piedestał, z rozrzewnieniem wspominając zmarłą jako wzór do naśladowania – osobę, która podźwignęła swój kraj z ekonomicznej ruiny.

Nastrój wspomnieniowych elegii w wykonaniu elit szybko zderzył się ze spontaniczną reakcją brytyjskiej „ulicy”. Już kilka kwadransów po ogłoszeniu śmierci byłej premier ludzie pojawili się na ulicach wielu brytyjskich miast, świętując przy rytmach muzyki. W gęstniejących z godziny na godzinę tłumach pojawiały się szampany… kartony mleka, nawiązujące do decyzji Margaret Thatcher z 1972 r., gdy jako minister edukacji zniosła państwowe dopłaty do szklanki mleka podawanej dzieciom w szkołach. W kolejnych dniach na czoło listy przebojów w Wielkiej Brytanii wysunął się utwór opiewający „śmierć czarownicy”.

Fenomen ulicznej fiesty po śmierci Thatcher został odebrany przez komentatorów w mediach jako despekt dla państwa. Bardziej jednak niż przejawem nietaktu, zgromadzenia te były aktem wściekłości wielu Brytyjczyków na społeczne koszty rządów byłej premier oraz ich trwające skutki, z którymi brytyjskie elity nigdy nie chciały się zmierzyć na serio. Tak jak przez poprzednie dwie dekady, tak i teraz nie istniała rzetelna debata nad tym, jakie faktycznie są następstwa rządów Thatcher, jak bardzo zmieniły one państwo, społeczeństwo i lokalne wspólnoty. Wina za ten stan rzeczy leży w głównej mierze po stronie medialnego, finansowego i politycznego establishmentu. Nie bez znaczenia jednak był również fakt, iż duża część społeczeństwa szczerze znienawidziła thatcheryzm za straty, jakich dokonał w ich życiu i w ich lokalnych społecznościach. Polaryzacja opinii publicznej, podział na apologetów i pokrzywdzonych nie sprzyjały podejmowaniu prób dokonania pełnego bilansu jej rządów.

Skutki ideologii neoliberalnej, której jedną z głównych fundatorów była Thatcher, przekraczają granice Wielkiej Brytanii, wykraczają również daleko poza czas jej rządów, aż do obecnego kryzysu finansowo-gospodarczego. Skutki te są wielopłaszczyznowe i sięgają poza gospodarkę, w sfery kultury i wartości, zmieniając w znaczący sposób pogląd na rolę jednostki we wspólnocie, jej prawa i źródła przypisywania jej wartości. Wszystkie te aspekty odegrały ważną rolę w doprowadzeniu do światowej recesji, której skutki chcemy przezwyciężyć.

***

Do powstania neoliberalizmu, którego jedną z akuszerek była Thatcher, przyczyniły się różne zjawiska. Pierwsze można nazwać klasyczną walką w ramach ekonomii politycznej, w której interesy szerokich rzesz społeczeństwa napotykają na opór politycznej organizacji klas uprzywilejowanych. W tej narracji rywalizacja polityczna jest jawną rozgrywką utajonego konfliktu siłmiędzy niechętnym zmianom establishmentem a ruchem emancypacji i upodmiotowienia społecznego. Neoliberalizm jest w tej optyce politycznym zwycięstwem tendencji zachowawczych nad siłami prospołecznymi. Jest w tej diagnozie dużo racji. Rzeczywiście powojenna Partia Konserwatywna była wciąż w znacznej mierze klubem arystokratów, ostrożnie podchodzących do postępowych zmian.

Jednak rywalizacja polityczna nie daje wystarczającej odpowiedzi na pytanie o przyczyny powstania tak znaczących zmian, jakie przyniósł ze sobą neoliberalizm. Rządy Partii Pracy w latach 1945–1951 dokonały wielu słusznych i popularnych reform, wprowadzając m.in. powszechny system opieki zdrowotnej, szeroko zakrojony program budownictwa mieszkaniowego, nacjonalizację sektorów strategicznych i naturalnych monopolów czy zwiększając nakłady na edukację. W tej sytuacji Partia Konserwatywna zaadoptowała wiele postulatów laburzystów jako własne, wygrywając wybory w 1951 r. m.in. dzięki obietnicom rozszerzenia programu budownictwa mieszkaniowego. W przedwyborczym manifeście lider tej partii, Winston Churchill, przyznawał rację postulatom lewicy, wskazując jedynie retorycznie, iż słuszny postulat niepozostawiania samym sobie tych, którzy potrzebują pomocy, nie może się wyrodzić w politykę wyrównywania „na siłę”. Tym samym narodził się powojenny ponadpartyjny konsensus w polityce społeczno-gospodarczej, nazywany od nazwisk kanclerzy skarbu (prawicowego Raba Butlera i lewicowego Hugh Gaitskella) „butskellizmem”. Butskellizm dopuszczał mieszane formy własności, z dużym udziałem sektora publicznego (dziedzictwa powojennych nacjonalizacji przez rząd laburzystów). Podobnie jak w wielu innych krajach Europy Zachodniej, Wielka Brytania prowadziła w latach 50. i 60. raczej keynesowską politykę gospodarczą.

Na przełomie lat 60. i 70. dały jednak znać o sobie nowe niepokojące tendencje, takie jak coraz częstsze wezwania do zmniejszania budżetu oraz globalna dekoniunktura, pogarszająca relacje między pracującymi a zatrudniającymi. W 1969 r. związki odrzuciły propozycje przygotowanego przez laburzystowską minister Barbarę Castle dokumentu regulującego działania związków zawodowych, takie jak negocjacje z pracodawcą czy obowiązek tajnego głosowania członków związku przed decyzją o strajku. Nieprzyjęcie tego dokumentu było jedną z przyczyn wielkiego nagromadzenia strajków w czasie „Zimy niezadowolenia” lat 1978/1979, co bezpośrednio pomogło Margaret Thatcher zdobyć władzę. Związki miały jednak powody do niezadowolenia. W kwietniu 1976 r. niespodziewanie zrezygnował ze stanowiska popularny laburzystowski premier Harold Wilson, będący obiektem intryg oraz groźby wojskowego zamachu stanu. Jego następca, laburzysta Jim Callaghan, zgodził się w listopadzie 1976 r. na dyktat Międzynarodowego Funduszu Walutowego, odchodząc od zamiaru pełnego zatrudnienia oraz ograniczając wydatki publiczne o 8% w roku 1977. Wielu krytyków thatcheryzmu (m.in. Ann Pettifor, Douglas Coe, Jane Hardy) wskazuje, iż to rok 1976, jako preludium do rządów Thatcher, oddziela koniec polityki keynesowskiej od neoliberalnego przedwiośnia. Polityka „reform” MFW w połączeniu ze światową dekoniunkturą stworzyła warunki gospodarczej niepewności i społecznego niepokoju, doprowadzając do wygranej konserwatystów w maju 1979 r.

Nie była to już jednak ta sama Partia Konserwatywna co w latach 60., gdy radykalny odwrót od butskellizmu był postulowany tylko przez niewielu radykalnych posłów prawicy. Po przegranych w 1974 r. przez konserwatywnego premiera Edwarda Heatha wyborach parlamentarnych grupa posłów prawicy zmusiła go do udzielenia zgody na założenie radykalnie leseferystycznego think tanku Centre for Policy Studies. Głównym ideologiem tej grupy był poseł Keith Joseph. Joseph, wraz z Miltonem Friedmanem i Friedrichem von Hayekiem, staną się głównymi inspiracjami ekonomicznego myślenia Margaret Thatcher, która została szefową konserwatystów w 1975 r. Joseph znał Friedmana i Hayeka z ekonomicznego towarzystwa Mont Pelerin, promującego model wolnorynkowy. Nieoczekiwanie partia dostała się pod wpływ ideologii nieobecnej w debacie publicznej od 30 lat. Sam Edward Heath powiedział o Josephie: Dobry człowiek dostał się w ręce monetarystów. Okradli go ze zdrowego rozsądku, którego i przedtem nie miał zbyt wiele; jednak nie był w stanie zapobiec przejęciu partii.

Friedman i Hayek proponowali radykalną alternatywę: zmniejszenie roli państwa w gospodarce do minimum, prywatyzację, liberalizację i deregulację gospodarki. W leseferystycznej ideologii państwo jest niepotrzebnym obciążeniem dla obywateli, zniewalającym ich aktywność poprzez podatki i interwencję. Friedman od siebie dodawał wiarę w kluczową rolę kontroli nad podażą pieniądza. Wielka Brytania była pierwszym krajem, który przetestował na sobie neoliberalne rozwiązania. Po upływie dekady stały się one światowym modelem prowadzenia polityki gospodarczej.

***

Po wygranych wyborach Margaret Thatcher ograniczyła wzrost podaży pieniądza. Nie przyniosło to jednak oczekiwanych rezultatów i, jak zauważył ekonomista C. F. Pratten, tylko sztuczki księgowe – takie jak odejmowanie od wysokości wydatków wielkości równej przychodom prywatyzacyjnym i podatkowym – pozwalały na utrzymanie względnie bezpiecznego, choć wysokiego deficytu. Liberalny ekstremizm Thatcher nie polegał więc, jak to się zwykło uważać, na zmniejszeniu wydatków, lecz na zmianie ich struktury. W połączeniu z regresywnymi zmianami podatkowymi (podwojenie wysokości podatku VAT, czyli wzrost opodatkowania konsumentów, szczególnie tych mniej zamożnych, przy jednoczesnej obniżce stopy podatku dochodowego dla najbogatszych z 83 procent do 60, następnie do 46, a od 1988 r. do 40 procent) zapoczątkowało to przepływ siły nabywczej od szerokich rzesz obywateli, zatrudnionych w sektorach przeznaczonych na zniszczenie, w stronę ludzi zamożnych oraz rynku kapitałowego.

Najbardziej odczuwalna była zmiana polityki wobec przemysłu, która przyspieszyła ten proces. Nigel Lawson, kanclerz skarbu Margaret Thatcher, tak wyjaśniał w 1983 r. politykę rządu: Nie ma jakiegoś żelaznego prawa, które mówi, iż musimy produkować tyle samo, co konsumujemy. Jeśli się okazuje, że jesteśmy bardziej efektywni w świadczeniu usług niż w wytwarzaniu, to w naszym narodowym interesie leży to, by mieć nadwyżkę w sektorze usług i deficyt w przemyśle. Doktrynerskie wycofanie subsydiów dla znacjonalizowanych sektorów gospodarki, takich jak górnictwo, hutnictwo, lotnictwo, kolejnictwo i telekomunikacja, spowodowało w ciągu dwóch lat gwałtowny wzrost bezrobocia – z 5 do 12 procent. Thatcher, idąca po władzę pod hasłem przywrócenia miejsc pracy i podkreślająca etos polegania na własnych siłach, w krótkim czasie spowodowała, iż wielu Brytyjczyków znalazło się na zasiłku. Częściowo tłumaczy to, dlaczego wbrew intencjom konserwatystów zmniejszenie subsydiów nie spowodowało zmniejszenia wydatków państwa, które przez pierwszych siedem lat były wyższe, niż gdy obejmowała urząd. Podczas jedenastu lat Thatcher wydatki na mieszkalnictwo spadły o 67 procent, zaś wydatki na policję wzrosły o 53 procent.

Spowodowało to natomiast utratę ważnych sektorów gospodarki. W czasie recesji lat 1979–1981 Wielka Brytania straciła dwa miliony miejsc pracy w przemyśle. Dopiero hossa na rynku ropy dzięki eksploatacji państwowych złóż na Morzu Północnym pozwoliła konserwatystom podreperować budżet i zmniejszyć wydatki. Państwowe dochody z tytułu złóż północnych dochodziły do 16% całego krajowego PKB. Jak zauważył Anthony Barnett: Gdy zaczął wpływać strumień dochodów z ropy Morza Północnego o wartości ok. 70 miliardów funtów, zmienił on Wielką Brytanię w kraj OPEC, eksportera ropy, odwracając niekorzystny chroniczny deficyt płatniczy. Te korzystne okoliczności, podobnie jak wojna o Falklandy oraz podział Partii Pracy, pozwoliły Thatcher utrzymać się przy władzy.

Wstrzymanie subsydiów było wielkim, ale nie jedynym ciosem dla gospodarki w latach 1980–1981. W celu ograniczenia podaży pieniądza drastycznie podniesiono stopy procentowe, dodatkowo spowalniając wzrost. Ponadto rosnące ceny ropy naftowej spowodowały, iż koszty produkcji i transportu wzrosły, zaś funt szterling, będący walutą rozliczeniową potężnej części światowych transakcji tym surowcem, stawał się coraz droższy w stosunku do walut zagranicznych, czyniąc krajowy przemysł mniej konkurencyjnym za granicą. Do tego rosnąca inflacja wymuszała presję płacową ze strony pracowników, chcących uchronić dotychczasowy poziom życia. Dlatego już wkrótce miało okazać się, iż państwowe gałęzie przemysłu stają się nierentowne, dając rządom torysów pretekst do rozprawienia się ze związkami zawodowymi oraz wyprzedaży lub likwidacji dużej części sektora wytwórczego. Stało to w kontraście do zapowiedzi konserwatystów z lat 70., gdy nieefektywnemu sektorowi usług państwowych przeciwstawiali właśnie przemysł. Były prawicowy premier Harold Macmillan krytykował prywatyzację przemysłu i usług publicznych przez Thatcher, nazywając to wyprzedażą rodowych sreber.

Prywatyzacja, dokonywana pod auspicjami neoliberalnej ekonomii „szkoły podaży”, była niezwykłym przykładem doktrynerstwa. Jej łupem padły nawet naturalne monopole, takie jak wodociągi czy dystrybucja gazu i elektryczności, w których to sferach nie istnieje wolny rynek, lecz konieczność korzystania przez konsumentów z jedynego dostawcy i zaakceptowania jego cen. Oficjalnie rząd tłumaczył te posunięcia chęcią stworzenia społeczeństwa właścicieli, w którym każdy obywatel mógł, kupując akcje, stać się współwłaścicielem byłych państwowych firm. Jednak w praktyce działo się coś odwrotnego. Dokonało się przesunięcie własności wielu gałęzi gospodarki z rąk społeczeństwa w ręce tworzącego się rynku kapitałowego, premiującego nieliczną klasę finansistów. Owe prywatyzacje niezwykle łatwo wzbogaciły graczy z londyńskiego centrum finansowego City – kosztem obywateli oraz państwa. Wpływy z prywatyzacji pokrywały na bieżąco budżetowe wydatki, rekompensując znaczące ubytki z mocno obniżonego podatku dochodowego. Ta polityka niskich podatków oraz de facto subsydiów dla bogatych (przy wysokich podatkach pośrednich) musiała skutkować przejadaniem wpływów do budżetu bez refleksji nad przyszłymi potrzebami. Poziom inwestycji publicznych spadł poniżej poziomu zwykłych wydatków wojskowych, które również nieznacznie zmalały. Podczas dekady premierostwa Thatcher spadły o jedną trzecią wydatki na przemysł i handel, a także na infrastrukturę, pogarszając warunki rozwoju kraju w długim okresie. Wzrost bezrobocia doprowadził za to do zwiększenia wydatków socjalnych. Nawet po pewnym zmniejszeniu się armii bezrobotnych w drugiej połowie rządów konserwatystów zsumowane świadczenia te były o jedną trzecią wyższe niż wcześniej. Rządy torysów w dużej mierze odpowiadają więc za wykreowanie – poprzez swą politykę likwidacji miejsc pracy – kultury zależności od państwa i „socjalu”, który stał się ulubionym tematem ataku prawicowych mediów aż po dzień dzisiejszy.

Nawet jedyny częściowo prospołeczny ruch rządu Thatcher – program taniego wykupu mieszkań komunalnych na własność przez lokatorów – miał w założeniu pozbycie się całkowitej odpowiedzialności za kolejny sektor życia społecznego. W miejsce sprzedanych mieszkań nie budowano nowych. W ciągu dekady wydatki na mieszkalnictwo spadły realnie o dwie trzecie. Jak napisała we wstępniaku po śmierci Thatcher redakcja „The Independent”: Ponad 1,25 miliona lokatorów skorzystało z programu „Prawo do zakupu” [„Right to Buy”], co dało budżetowi 18 miliardów funtów, skłaniając wielu wyborców laburzystów ku torysom – jednak gdy liczba mieszkań komunalnych spadała, bezdomni żebracy pojawili się na ulicach po raz pierwszy od 30 lat.

Ten dickensowski obraz pasuje do stwierdzenia Miltona Friedmana, iż Thatcher jest w przekonaniach XIX-wieczną liberałką. Warto przypomnieć, iż większość XIX-wiecznych liberałów całkowicie sprzeciwiała się jakiejkolwiek pomocy społecznej przez państwo, uważając, iż rynek sam zajmie się problemem nędzarzy i chorych w ten lub inny sposób. Poza kosztami społecznymi miało to potężne znaczenie dla sposobu kształtowania się produktu narodowego. Wysokie bezrobocie i złamanie siły związków zawodowych przechyliło szalę na rzecz pracodawców, którzy zaczęli dyktować warunki w miejscach pracy. Umiarkowany, dość niski wzrost gospodarczy za czasów Thatcher nie mógł być podtrzymywany przez przemysł, którego jedna trzecia została zniszczona. Nie odbywało się to również poprzez inwestycje kapitałowe, które podnosiłyby poziom zaawansowania gospodarki: te spadły z poziomu średnio 4,6% przed reformami Thatcher do średnio 2,6% po ich dokonaniu. „Dojutrkowość” polityki gospodarczej (powstrzymanie inwestycji prorozwojowych) i wspieranie londyńskich rentierów finansowych z City również nie mogły być wsparciem dla wzrostu gospodarczego. Dlaczego zatem system gospodarczy Wielkiej Brytanii nie zbankrutował? Niewielkie pozytywne efekty wydajności, które pozwoliły na skromny wzrost w dekadzie Thatcher, nie były rezultatem inwestycji i innowacji, lecz bardziej intensywnego wykorzystania dostępnych zasobów siły roboczej. Przekonanie o „modernizacji” gospodarki Wielkiej Brytanii ery Thatcher pozostaje nieuzasadnionym mitem. W porządku neoliberalnym w latach 1980–2008 wzrost wydajności wynosił 1,9% rocznie, podczas gdy w latach 1961–1973 było to 3% rocznie. Podobny trend jest widoczny w poziomie wydatków na badania i rozwój. W istocie model rozwoju gospodarczego Wysp Brytyjskich stawał się coraz bardziej zaściankowy i zacofany, opierając się na przyspieszonej eksploatacji „zasobów” ludzkich. Pracownicy, przestraszeni sytuacją na rynku pracy oraz pozbawieni ochrony, którą dawniej dawało uzwiązkowienie, godzili się na nowe porządki.

Wydatki na policję wzrosły w czasie rządów Thatcher, jak wspomniałem, o ponad połowę, co można wyjaśnić intensywnością, z jaką rządy torysów używały metod przymusu bezpośredniego wobec strajkujących w wielu likwidowanych sektorach, od hut po porty przeładunkowe. Do najsłynniejszych starć z policją, pomijając ogólnokrajowe protesty z 1990 r., z pewnością należały starcia policji ze strajkującymi górnikami w latach 1984–1985, jednak konflikty ze zorganizowanym ruchem pracowniczym były na porządku dziennym przez całe pierwsze pół dekady rządów pani premier. W walce z potężnym ruchem związkowym konserwatyści używali „taktyki salami”, starając się uporać ze sprzeciwem społecznym pojedynczo, branża po branży. Jednym z pierwszych poważniejszych konfliktów była pacyfikacja przemysłu stalowego, po której w niektórych miejscowościach bezrobocie wzrosło do ponad 50%, co w erze powojennego konsensusu polityczno-gospodarczego i polityki pełnego zatrudnienia byłoby nie do pomyślenia.

Człowiekiem od „czarnej roboty” przy reorganizacji przemysłu stali został Ian MacGregor, wynajęty za półtora miliona funtów od spekulacyjnego banku inwestycyjnego Lazard Freres. Ta dziwaczna transakcja stała się znakiem nadchodzących czasów, gdy sektor finansowy dość otwarcie za przyzwoleniem rządu zaczął dokonywać brutalnej likwidacji i wyprzedaży aktywów, połączonej z bezduszną „restrukturyzacją” zatrudnienia.

Konflikt między rządem a górnikami stał się nieunikniony po tym, jak wynikająca w dużej mierze z wycofania się państwa z innych sektorów gospodarki przedłużająca się dekoniunktura sprowadziła część kopalń poniżej progu rentowności. Jak zauważa wielu ekonomistów, dekoniunktura ta była przejściowa i podobnie jak w przypadku hutnictwa stali czasowa pomoc państwa pozwoliłaby tym sektorom dotrwać w dobrym stanie po dziś. W czasie obecnego kryzysu ceny węgla i rudy żelaza są realnie około dwukrotnie, a nawet trzykrotnie wyższe niż w latach 80., co dla dobrze zachowanego sektora wydobywczego i przetwórczego oznaczałoby hossę. Konserwatyści byli jednak zdeterminowani do poświęcenia setek tysięcy miejsc pracy i ważnych gałęzi przemysłu na ołtarzu ideologii wolnego rynku. Przewodniczącym rady ds. górnictwa uczyniono wspomnianego MacGregora – zasłynął on jako szef państwowego holdingu hutnictwa stali British Steel, który zwolnił połowę pracowników w ciągu dwóch lat.

W marcu 1984 r. rząd ogłosił zamknięcie 20 kopalni węgla oraz zwolnienie 20 tys. pracowników. Związek zawodowy National Union of Mineworkers rozpoczął strajk przeciwko tym zamiarom. Trwał on 12 miesięcy. W jego trakcie aresztowano kilkanaście tysięcy górników, niemal sześć tysięcy postawiono przed sądem, tysiąc zwolniono z pracy, a dwustu uwięziono. Górnicy skapitulowali w 1985 r. Już wkrótce okazało się, iż zamiast deklarowanych 20 tys. podczas rządów Thatcher zostało zlikwidowanych 200 tys. górniczych miejsc pracy – 80% wszystkich. Rezultatem dla społeczności górniczych był zasiłek zamiast zatrudnienia w kopalniach (dole not coal). Koszty społeczne będące rezultatem antyprzemysłowej polityki Thatcher są odczuwalne po dziś dzień.

W ciągu kilku lat wytwórczość przemysłu spadła o jedną trzecią, tracąc ponad dwa miliony miejsc pracy w przemyśle, a trend rozpoczęty przez Thatcher nie został odwrócony po zakończeniu jej rządów. W czasie obecnego kryzysu potencjał przemysłowy Wielkiej Brytanii wynosi mniej niż 10% PKB – trzykrotnie mniej niż w okresie powojennego konsensusu. To oczywiście ma skutki dla potencjału rozwojowego oraz spójności społecznej. Wielka Brytania przestała być krajem dążącym do równych szans i coraz powszechniejszego dobrobytu. Nawet dość znaczące korekty w zakresie polityki społecznej, poczynione przez laburzystowski rząd Tony’ego Blaira, nie zmieniły tych trendów w istotny sposób. Przeniesienie źródła wydajności gospodarki w sferę usług oznaczało proszenie się o bańkę spekulacyjną (np. nieruchomości), rozrost sektora finansowego oraz uwiąd ruchu pracowniczego. Margaret Thatcher nie rozumiała znaczenia państwa i jego roli w dokonywaniu wieloletnich inwestycji w człowieka, znaczenia edukacji i państwowych wydatków na przysposobienie do pracy. W zamian za to powtarzała mantrę o dobrej prywatnej własności i złej interwencji państwa. Zmiany gospodarcze dokonane przez neoliberałów, czyli niższe podatki dla bogatych, rachityczny wzrost PKB oraz spadek liczby miejsc pracy, wyglądają mizernie same w sobie, jednak co gorsza na wiele dekad zmieniły społeczeństwo oraz zasiały ziarno pod przyszły wielki kryzys finansowo-gospodarczy.

***

Największym przegranym ery thatcheryzmu było społeczeństwo. Okresy spadku standardu życia zdarzają się historycznie w wielu krajach, jednak brytyjski neoliberalizm zakwestionował same podstawy wspólnotowości. Ideologia egoistycznego indywidualizmu była propagowana przez samą premier. To przekonanie radykalnie zrywało z dotychczasową wizją, promowaną również przez torysów. W powojennej Anglii wymiar wspólnotowy – od rodzin po naród – był mocno akcentowany, spajany wspólnym, ponadklasowym doświadczeniem dwóch wojen światowych i zwycięstwem nad faszyzmem. Instytucje takie jak narodowa służba zdrowia (NHS), ruch spółdzielczy czy towarzystwa budowlane spajały społeczeństwo Wielkiej Brytanii na każdym poziomie. Również silny i liczny ruch laburzystowski oraz związki zawodowe stanowiły miejsce, gdzie pojęcie interesu osobistego było umieszczone w kontekście dobra wspólnego i rozwoju całego kraju. „Reguły gry” butskellowskiej Wielkiej Brytanii, z wysokim progresywnym podatkiem dochodowym, powszechnymi usługami publicznymi, mieszanym państwowo-prywatno-spółdzielczym charakterem własności w gospodarce, tworzyły kształt instytucjonalny państwa, w którym dobrobyt zbiorowości, a nie wolność (silniejszej) jednostki, znajdował się w centrum debaty publicznej.

Rządy Thatcher to zmieniły, tworząc olbrzymie nierówności w kwestii szans rozwoju pomiędzy jednostkami oraz regionami. Wysokie bezrobocie poskutkowało trwałym upośledzeniem wszystkich regionów poza południową Anglią, korzystającą z powstawania bańki wzrostu cen nieruchomości. Do dzisiaj tylko jeden na dwadzieścia regionów dotkniętych najwyższym bezrobociem nie znajduje się na północy. Wiele miast i miasteczek, w których upadł przemysł wydobywczy, pogrążyło się w kilkudziesięcioprocentowym bezrobociu. Jedynym wsparciem ze strony rządów torysów dla tych społeczności była rada, aby przenieśli się na południe… Podział Północ – Południe jest dziś w Wielkiej Brytanii podziałem trwałym, mimo że przez większość okresu przemysłowego takie miasta jak Manchester i Liverpool były chlubą całego kraju.

Jeszcze bardziej niż nierówności regionalne widoczny był dramatyczny wzrost nierówności dochodowych. Współczynnik Giniego w ciągu zaledwie dekady rządów Thatcher wzrósł z 0,25 do 0,34. Dziś Wielka Brytania jest często uznawana za najbardziej naznaczoną nierównościami pośród wszystkich wysoko rozwiniętych krajów świata. Między 1980 a 1989 rokiem najlepiej zarabiający kwantyl (20%) populacji zwiększył swój roczny dochód po opodatkowaniu z 37 do 43% dochodów całej ludności. Jednocześnie dochody po opodatkowaniu najsłabiej zarabiających 20% spadły z 10 do zaledwie 7%, zmniejszając się o blisko jedną trzecią. Co prawda najbardziej reakcyjny podatek wprowadzony przez Thatcher – pogłówne (każda osoba, niezależnie od dochodu, płaciła taki sam), znane ze średniowiecza, upadł w ciągu roku, jednak zasada regresywnych zmian podatkowych zakorzeniła się na stałe w świecie. Jak wskazuje znany badacz nierówności Richard Wilkinson: Reputacja Thatcher jest niemal całkowicie bez pokrycia. Ona wzbogaciła superbogatych, ale trudno przypomnieć sobie jakiekolwiek osiągnięcie w ubogaceniu całego społeczeństwa. Zwiększyła nierówności ze wszystkimi kosztami, jakie to ze sobą niesie, nie zwiększając wzrostu gospodarczego, który czasem jest usprawiedliwieniem dla nierówności.

Wizja powszechnego dobrobytu jednostek w nieograniczonym, wolnorynkowym kapitalizmie okazała się ułudą. Pomimo iż Wielka Brytania pozostała krajem zamożnym, o wielkich możliwościach w porównaniu do krajów rozwijających się, to materialna degradacja mocno dotknęła najsłabsze grupy społeczne. Margaret Thatcher przyczyniła się do brutalizacji stosunków społecznych nie tylko przez swoją politykę, ale również poprzez publiczne głoszenie pochwały samolubstwa. Sama premier wspominała w swoim pamiętniku „The Downing Street Years”, iż zawsze miałam wielkie poważanie dla wiktorian. Podczas gdy dla większości ludzi „wiktoriańskie zasady” były obskuranckim darwinizmem społecznym, Lady Thatcher była odmiennej opinii: Wiktorianie posiadali język, sposób mówienia, który my zaczynamy odnajdywać dopiero teraz – rozróżniając między zasługującymi [na pomoc] a niezasługującymi biednymi. Pobierający zasiłki – tracący pracę często wskutek niszczycielskiej polityki rządu – zostali ustawieni w pozycji „winnych”. Konserwatyści powielali argumenty Charlesa Murraya z Manhattan Institute for Policy Research, twierdzącego, iż „siatka bezpieczeństwa” socjalnego jest rzekomo kontrproduktywna, tworząc w efekcie wielką „podklasę”. Wśród zmian, które pod wpływem Murraya wprowadzili torysi, były przymusowe programy typu „workfare”, w ramach których samotne matki były obligowane do pracy w państwowych programach, aby móc dostać pomoc. Ogólne wydatki na rozmaite uposażenia (benefits) były co prawda w sumie dość wysokie, jednak w dużej mierze ze względu na szybkie powiększanie się sfery potrzebujących pomocy społecznej. Instytut Studiów Fiskalnych (Institute for Fiscal Studies) dowiódł, iż pomiędzy rokiem 1979 a 1989 dola bezrobotnego pogorszyła się. Zamrożono również wysokość zasiłków na dziecko oraz obniżono dodatki mieszkaniowe. Ogromnym problemem stawało się ubóstwo. Liczba ludzi we względnym ubóstwie w latach 1979–1991 zwiększyła się z 7,3 miliona do 14 milionów (13% do 24% ogółu społeczeństwa); wśród dzieci odnotowano wzrost z 2 do 3,9 miliona, a wśród emerytów z 2,6 do 3,7 miliona.

Thatcheryści dokonali również wolnorynkowych zmian w służbie zdrowia. Co prawda NHS (Narodowa Służba Zdrowia) była chlubą Brytyjczyków i jej jawna prywatyzacja nie wchodziła w grę, jednak nawet pod tym względem udało się neoliberałom uczynić kolejny wyłom w praktyce rozwoju cywilizacji zachodniej. Pod hasłem „wewnętrznej konkurencji” wprowadzono w NHS elementy, które krok po kroku przybliżały działanie tego podmiotu do realiów prywatnego przedsiębiorstwa. Sama próba porównania działalności służby zdrowia do maksymalizującej za wszelką cenę zysk kapitalistycznej firmy było działaniem przeciwnym interesowi społecznemu, który zawsze powinien być w centrum oceniania i naprawy jednostek użyteczności społecznej. Drobnych zmian w NHS było wiele: w 1980 r. pozwolono na łączenie publicznej pracy z prywatną praktyką lekarską i konsultacjami; następnie wprowadzono ulgi podatkowe dla prywatnych składek ubezpieczeniowych, co wzbogaciło sektor prywatnych ubezpieczeń i usług medycznych. W końcu, w trakcie trzeciej kadencji, utworzono „rynek wewnętrzny”, na którym w ramach tej samej publicznej służby zdrowia wprowadzono rozdział „zakupobiorców” (Purchaser) od „usługodawców” (Provider). W wyniku tej zmiany lekarze ogólni (General Practitioners) stali się kontraktorami, zaś szpitale usługodawcami. System opieki zdrowotnej różnych szczebli uległ fragmentaryzacji i antagonizacji.

Przy reformach służby zdrowia używano tej samej antypaństwowej retoryki co w innych wypadkach. Krytykowano więc „leniwą”, „skostniałą” biurokrację i brak wpływu obywatela na nierynkowe struktury. W istocie urynkowione usługi zdrowotne (jak pokazuje dobitnie przykład USA) są niezwykle drogie: prywatny motyw maksymalizacji zysku znacząco podnosi koszty takich usług. Również w Wielkiej Brytanii urynkowienie nie było tożsame z oszczędnościami. Wręcz przeciwnie: koszty administracyjne w służbie zdrowia podwoiły się z 6 procent do 12 procent.

Mit o cudownej dobroczynności niskich podatków nie jest jednak najważniejszym śladem, jaki zostawiła po sobie Margaret Thatcher. Gdy obejmowała ona rządy, sektor finansowy wynosił zaledwie 4% PKB. Jej dziedzictwem jest zwiększenie tego udziału do 30%. Dzisiejszy kryzys finansowo-gospodarczy nie wybuchłby, gdyby nie neoliberalne zmiany. Zarówno pośrednie, jak i bezpośrednie przyczyny kryzysu swoje istnienie zawdzięczają polityce deindustrializacji, prywatyzacji i, przede wszystkim, deregulacji. Od początku swych rządów torysi stawiali na ułatwienia dla wielkiego kapitału jako metodę ożywienia przedsiębiorczości. Jednak dopiero w roku 1986 wielka deregulacja sektora finansowego, znana jako Big Bang (wielki wybuch), dała początek całkowitej dominacji świata finansów, pozwalając na olbrzymi rozwój spekulacji, w tym tworzenie instrumentów pochodnych, które przyczyniły się walnie do obecnego kryzysu.

Osłabione więzi społeczne, kult pieniądza, słabość państwa i siła świata finansów – oto dziedzictwo Thatcher i jej epoki. Podział na tych, co mają bardzo wiele, oraz tych, którzy mają zaciskać zęby i nie narzekać, obowiązuje nie tylko w Wielkiej Brytanii, zaś w wirze neoliberalnej rewolucji coraz słabiej radzi sobie wyalienowana i wystraszona klasa średnia.

W drodze po sprawiedliwość

Bartosz Oszczepalski

CC-BY Shaun Merritt, flickr.com/photos/shaunpierre/2613571104/

W dobrze funkcjonującym państwie pracownik, którego prawa są łamane przez pracodawcę, powinien otrzymać stosowną pomoc od instytucji publicznych. Jak to wygląda w Polsce, w której wedle liberalnych mediów, polityków i liderów biznesu związki zawodowe są wszechmocne, a pracownicy nietykalni?

Liczby nie kłamią

Podstawową instytucją mającą za zadanie obronę pracownika, którego prawa są łamane, jest Państwowa Inspekcja Pracy. To organ powołany do sprawowania nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, w szczególności przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów dotyczących legalności zatrudnienia i innej pracy zarobkowej. Jeśli pracodawca np. nie wypłaca pensji czy nie przestrzega przepisów o czasie pracy, pracownik (także były pracownik) może złożyć skargę, osobiście lub za pośrednictwem poczty czy e-maila, w okręgowym inspektoracie pracy lub w jednym z jego oddziałów terenowych.

Inspektorzy pracy prowadzą co roku ok. 90 tys. kontroli w całym kraju. W 2012 r. wpłynęło do PIP niemal 44,3 tys. skarg, w których zgłaszający wskazali łącznie 95,4 tys. problemów wymagających interwencji inspekcji. Ponad połowę z nich stanowiły kwestie związane z nawiązywaniem i rozwiązywaniem stosunku pracy oraz z wynagrodzeniem za pracę i innymi świadczeniami (niewypłacanie lub nieprawidłowe i nieterminowe wypłacanie wynagrodzenia, w tym za pracę w godzinach nadliczbowych). Do głównych grzechów polskich pracodawców należy również zatrudnianie na umowy o dzieło i zlecenie zamiast na umowy o pracę oraz nieprzestrzeganie czasu pracy.

Niestety z roku na rok jest coraz gorzej. W 2010 r. nieprawidłowości stwierdzono u 47% skontrolowanych pracodawców, w 2011 r. u 50%, a rok później było to już 52%. W 2012 r. inspektorzy pracy ujawnili łącznie 86,6 tys. wykroczeń przeciwko prawom pracownika. Na sprawców wykroczeń nałożyli 18,9 tys. mandatów karnych na kwotę 22,5 mln zł oraz skierowali 3800 wniosków do sądu o ukaranie. W ponad 15 tys. przypadków za wystarczające uznali zastosowanie środków oddziaływania wychowawczego. Wydali ponad 10,1 tys. decyzji nakazujących natychmiastową wypłatę zaległych należności na łączną kwotę aż ponad 230 mln zł. Ponadto skierowali w wystąpieniach 33,8 tys. wniosków w sprawach płacowych. Rozpatrując wnioski inspektorów pracy, sądy orzekły grzywny w łącznej wysokości 7,2 mln zł wobec ponad 3,3 tys. sprawców wykroczeń. Do prokuratury skierowanych zostało 987 zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W większości dotyczyły one udaremniania lub utrudniania inspektorom wykonywania czynności służbowych oraz złośliwego lub uporczywego naruszania praw pracowniczych.

Państwowa Inspekcja Pracy przekonuje, że kontrole przynoszą co roku wymierne efekty i na potwierdzenie podaje konkretne liczby. Działania kontrolno-nadzorcze Państwowej Inspekcji Pracy w roku sprawozdawczym doprowadziły do likwidacji bezpośrednich zagrożeń dla życia i zdrowia ponad 66 tys. pracowników. Pracodawcy wyeliminowali różnego rodzaju nieprawidłowości z zakresu legalności zatrudnienia w odniesieniu do 107 tys. pracujących. 5400 osób będących stronami umów cywilno-prawnych oraz 3,7 tys. osób pracujących bez żadnej umowy uzyskało potwierdzenie na piśmie istnienia stosunku pracy. Ponad 7 tys. pracowników różnych branż wykorzystało zaległe urlopy wypoczynkowe. Inspektorzy pracy wyegzekwowali dla ok. 119 tysięcy pracowników przysługujące im wynagrodzenia i inne świadczenia ze stosunku pracy na łączną kwotę 102 mln zł. Wyeliminowano liczne nieprawidłowości związane z zatrudnianiem w godzinach nadliczbowych – w odniesieniu do 6,6 tys. pracowników. Dla 22,6 tys. zatrudnionych została założona ewidencja czasu pracy, a w odniesieniu do 67 tys. pracowników – skorygowano jej zapisy, co przyczyniło się do wypłaty należności, których pracownicy zostali bezpodstawnie pozbawieni – czytamy w komunikacie PIP. Instytucja stwierdza również, że co roku zwiększa się liczba pracodawców przyłapanych na zatrudnianiu na tzw. umowy śmieciowe pomimo spełnienia warunków powstania stosunku pracy. W 2010 r. zakwestionowano 10% tego typu umów, w 2011 r. 13%, a rok później już 16%.

W 2012 r. skarg, które wpłynęły do Państwowej Inspekcji Pracy, było o 6% więcej niż w roku ubiegłym. Pokazuje to, że problem nieprzestrzegania przepisów kodeksu pracy przez pracodawców narasta. Większa liczba skarg skutkuje również wzrostem ilości spraw prowadzonych w sądach. Ile z nich jest pozytywnie rozpatrywanych przez sąd, a ile umarzanych? Według danych Ministerstwa Sprawiedliwości zgromadzonych na podstawie ewidencji z zakresu prawa pracy w pierwszej instancji w Sądach Rejonowych w 2012 r. ze wszystkich spraw, które zgłoszono, 20 138 uwzględniono w całości lub w części, a 9192 oddalono. Aż 20 788 umorzono, a 67185 odroczono. To może niepokoić, szczególnie że większość z tych spraw kierowana jest do sądu przez pracowników, a nie pracodawców.

Jeszcze bardziej wnikliwa w tej materii jest publikacja Polskiego Towarzystwa Prawa Antydyskryminacyjnego pod redakcją Moniki Wieczorek i Katarzyny Bogatko – „Prawo antydyskryminacyjne w praktyce sądowej – raport z monitoringu”. Autorki zbadały akta sądowe w 22 sądach rejonowych, 17 sądach okręgowych oraz 3 sądach apelacyjnych. Wśród orzeczeń z lat 2004–2011, które zostały poddane monitoringowi i dotyczą spraw z zakresu prawa pracy, 38,89% zakończyło się w pierwszej instancji, a 59,26% w drugiej. Większość wyroków, które zapadły w I instancji (64,82%), to wyroki oddalające powództwa z tytułu naruszenia zasady równego traktowania. Jedynie 28,70% stanowiły wyroki zasądzające, a 6,48% wyroki częściowo zasądzające roszczenie. Tylko trochę lepiej wygląda to w przypadku wyroków II instancji: gdy pozwany pracodawca zaskarżył wyrok, 47,61% tego typu apelacji było oddalanych w całości, 33,33% zostało uwzględnionych, a 19,06% kierowanych do ponownego rozpatrzenia. Sytuacja pracownika, który chce walczyć o swoje prawa w polskim sądzie, jest więc naprawdę bardzo trudna.

Potwierdzają to również statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości dotyczące czasu trwania postępowania spraw z zakresu prawa pracy w polskich sądach w 2012 r. Sprawy w sądach apelacyjnych trwały średnio 4,27 miesiąca. Dla porównania: rok wcześniej wskaźnik ten był niższy i wynosił 3,53 miesiąca. W sądach okręgowych sprawy apelacyjne z zakresu prawa pracy w 2012 r. trwały średnio 2,38 miesiąca, a w 2011 r. 1,85 miesiąca. Dłużej trzeba czekać na zakończenie postępowania we wszystkich sprawach z zakresu prawa pracy w sądach okręgowych. W 2012 r. wskaźnik wynosił aż 7,74 miesiąca, a w 2011 r. 7,23 miesiąca. Najdłużej, bo średnio 9,91 miesiąca, rozpatrywane były w 2012 r. sprawy z zakresu prawa pracy w sądach okręgowych od dnia pierwszej rejestracji w sądzie I instancji do dnia wydania orzeczenia II instancji. Sytuacja osób, które decydują się na pozwy, jest zróżnicowana w zależności od miejsca zamieszkania. Na czele niechlubnej listy znajdują się Łódź (18,10 miesiąca w 2012 r.) oraz Warszawa (17,88 miesiąca w 2012 r.). Statystyki potwierdzają, że to właśnie pracownicy ze stolicy muszą czekać najdłużej na zakończenie spraw z zakresu prawa pracy. W 2012 r. było to 7,23 miesiąca w przypadku spraw apelacyjnych w sądach apelacyjnych, 4,55 w przypadku spraw apelacyjnych w sądach okręgowych i 12,62 miesiąca w przypadku wszystkich spraw z zakresu prawa pracy w sądach okręgowych. Ogólnie rzecz biorąc, czas trwania postępowań dotyczących spraw z zakresu prawa pracy zwiększa się w skali całego kraju. Ponadto wciąż istnieje liczna grupa osób pokrzywdzonych, które muszą czekać na wyroki sądów nie kilka, a kilkanaście miesięcy lub nawet lata. Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości jasno wskazują, że dotyczy to coraz większej liczby obywateli.

Podsumowując zebrane dane – pracodawcy dopuszczają się wielu nadużyć w stosunku do pracowników. Nieprzestrzeganie przepisów kodeksu pracy jest zjawiskiem coraz częstszym w polskich firmach. Osoby, które kierują sprawy do sądów, są w ciężkiej sytuacji, ponieważ duża część postępowań jest umarzana, a do tego trwają one z roku na rok coraz dłużej.

Prawo a bolesna rzeczywistość

O wiele bardziej niepokojące i wymowne od samych liczb są relacje osób, które na własnej skórze doświadczyły złego traktowania ze strony pracodawców, a pomimo to nie mogły liczyć na pomoc ze strony aparatu państwa. W Polsce często prawo pisane jest fikcją.

Boleśnie przekonał się o tym Zbigniew Bąkowski. Mój rozmówca obecnie jest dyrektorem Biura Interwencji Obywatelskiej w Gdańsku, ale jeszcze w 2011 r. pracował w prywatnej firmie jako dyrektor ds. logistyki. – Byłem zszokowany tym, co mnie spotkało. Zostałem wyrzucony z pracy w momencie, gdy brakowało mi tylko dwóch miesięcy do tzw. okresu ochronnego, który według przepisów kodeksu pracy nie pozwala zwolnić pracownika przed emeryturą. Zwolniono mnie dyscyplinarnie z kompletnie błahych i naciąganych powodów. Dodam, że tak naprawdę pozbawiono mnie pracy nielegalnie, gdyż trzymiesięczny okres wypowiedzenia pokrył się częściowo z okresem ochronnym – opowiada. Odwołał się do sądu pracy, licząc, że sprawa bardzo szybko zostanie rozstrzygnięta na jego korzyść. Czekała go jednak bardzo niemiła niespodzianka. – Już na samym początku, podczas pierwszej rozprawy, sędzia na mnie nakrzyczała. Może się to wydawać nieprawdopodobne, ale tak właśnie się stało. Miała chyba do mnie pretensje, że w ogóle zdecydowałem się na skierowanie sprawy do sądu i używała sformułowań typu „co ja sobie wyobrażam?” i „czy naprawdę myślę, że mogę wygrać?”. Ponadto obrońca firmy złożył takie wyjaśnienia, które absolutnie nie powinny zostać przyjęte. Po jakimś czasie sędzia bez ogródek przyznała, że dla mnie jedynym wyjściem jest pójście na ugodę, ponieważ sprawa może toczyć się przez 2–3 lata, a i tak jest mała szansa na wygraną, bo „po tylu latach nie ma co liczyć na przywrócenie do pracy”. Nie chciałem umrzeć z głodu, więc musiałem zgodzić się na ten zgniły kompromis. Zamienili mi zwykłe zwolnienie na zwolnienie z winy zakładu i przyznali trzymiesięczne odszkodowanie. A ja stałem się osobą bezrobotną. Z tego co mi wiadomo, mój przypadek nie jest odosobniony. Firmy bardzo często liczą na to, że pracownik zmuszony ciężką sytuacją ekonomiczną podda się i pójdzie na ugodę. Dodatkowo firmy współpracują z kancelariami prawnymi, które specjalizują się w doradzaniu im, jak pozbywać się pracowników. Do tego dochodzi jeszcze niekompetencja sędziów. W mojej opinii ze swoich obowiązków bardzo często nie wywiązują się też Okręgowe Inspektoraty Pracy. Gdy zgłosiłem swoją sprawę do Państwowej Inspekcji Pracy, usłyszałem, że ich jako instytucję nie obchodzi tryb zwolnienia pracownika, a jedynie przestrzeganie regulaminu i przepisów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. To chyba nie wymaga komentarza. Można więc powiedzieć, że przepisy prawa pracy w zderzeniu z rzeczywistością są martwe – podsumowuje Zbigniew Bąkowski.

Innym wymownym przykładem jest historia dwóch pracowników firmy ochroniarskiej Dozorbud. Grzegorz Ilnicki, prawnik ze związku zawodowego Konfederacja Pracy, który bronił pracowników przed sądem pracy, opowiada: W kwietniu zakończył się proces, w którym domagaliśmy się od sądu ustalenia istnienia stosunku pracy dla pana Czesława, byłego pracownika Dozorbudu, który był zatrudniony przez trzy lata na umowie śmieciowej, bo jako osobie pełnosprawnej firma odmówiła podpisania umowy o pracę. Ponadto żeby zarobić 1500 zł brutto, musiał pracować ok. 240 godzin miesięcznie. Gdański sąd rejonowy przyznał mu ponad 40 tys. zł zaległego wynagrodzenia wraz z nadgodzinami oraz ekwiwalent za urlop, na którym nigdy nie był. Sędzia uznała, że w takiej sytuacji powinny być stosowane przepisy prawa pracy, a nie kodeksu cywilnego – tłumaczy Ilnicki. Byłaby to świetna wiadomość, gdyby nie to, że… Jarosław Wawro, inny pracownik firmy Dozorbud, który również walczył o ustalenie stosunku pracy, w tym samym sądzie usłyszał całkowicie odmienny wyrok. Prowadząca sprawę sędzia nie uznała naszych racji, składanych dowodów i argumentów, że pan Jarek nie był zleceniobiorcą, tylko w świetle prawa pracownikiem, któremu przysługuje umowa o pracę. Sędzia powiedziała, że pracownik podpisał umowę cywilnoprawną świadomie, a „w gospodarce rynkowej każdy powinien brać odpowiedzialność za siebie”. Dodała również, że umowa-zlecenie była korzystna zarówno dla pracodawcy, jak i pracownika, który miał źródło dochodu i nie musiał być bezrobotnym. To kuriozalne uzasadnienie i dlatego postanowiliśmy złożyć skargę kasacyjną – dodaje mój rozmówca.

Ilnicki uważa, że pracownicy w sądach często spotykają się z brakiem zrozumienia. – Sądy coraz częściej przyznają rację pracodawcom, a nie pracownikom, nawet w sytuacji, gdy wina leży ewidentnie po stronie tych, którzy zatrudniają. Jest to zarówno skutek postępującej liberalizacji prawa pracy, jak i specyficznego sposobu myślenia wielu polskich sędziów. Ponadto bardzo często bywa tak, że sprawy w sądach pracy ciągną się latami. Procesy pana Czesława i pana Jarka zakończyły się po dwóch latach. To zdecydowanie za długo. Sprawy związane z kodeksem pracy nie mogą być traktowane jak te dotyczące prawa karnego i nie powinny nie powinny toczyć się tak długo. Negatywny wpływ na długość postępowań miała decyzja Krzysztofa Kwiatkowskiego, byłego ministra sprawiedliwości w rządzie Donalda Tuska, który zlikwidował ponad 70 sądów pracy. To właśnie z tego powodu sprawy toczą się latami, a osoby, które się sądzą, muszą pokonywać sporą trasę, żeby dotrzeć na rozprawę, bo sądy rejonowe znajdujące się w pobliżu ich miejscowości już nie istnieją – twierdzi Ilnicki. Podobnie jak mój poprzedni rozmówca, również on ma wiele zastrzeżeń do Państwowej Inspekcji Pracy. – Okręgowe inspektoraty bardzo rzadko zajmują się sprawami dotyczącymi ustalenia stosunku pracy. A tu przecież chodzi o ludzkie zdrowie, a nawet życie. Mężczyzna, który w Gdańsku był zatrudniony jako sprzątacz, zmarł w trakcie wykonywania swojej pracy. Pracował na „śmieciówce” i nie miał stosownych badań lekarskich, które są wymagane w przypadku podpisania umowy o pracę. Gdyby wcześniej przeszedł badania, byłaby szansa, że lekarz nie dopuści go do wyczerpującej pracy fizycznej. Może nie doszłoby do tej tragedii – wyjaśnia.

Ilnicki reprezentował w sądzie również kobiety, które spotkały represje za przynależność związkową w gdyńskiej firmie odzieżowej Bell. Jedną z nich była Izabella Klimkiewicz. – Pracowałam w sklepie należącym do firmy Bell jako sprzedawca. Zaczęło się od tego, że pracodawca nie przestrzegał regulaminowego czasu pracy. Pracowaliśmy ponad siły, po kilkanaście godzin dziennie – również w soboty i niedziele. Mieliśmy tylko dwa dni wolnego w miesiącu. W październiku 2010 r. koleżanki zdecydowały się na założenie związku zawodowego. W grudniu 2010 r. postanowiłam przystąpić do niego. Domagałyśmy się zaległych pieniędzy za nadgodziny, ale dostałyśmy tylko jakieś „ochłapy”. Z biegiem czasu sytuacja pogarszała się. Ponieważ w sklepie była duża rotacja personelu, zatrudniono nową kierownik, która nie miała doświadczenia w pracy na takim stanowisku. Wpisywała nam do grafiku bardzo dużą liczbę godzin. W zasadzie mieliśmy dwa grafiki: ten oficjalny dla Państwowej Inspekcji Pracy oraz nieoficjalny, niekorzystny dla nas. Gdy poprosiłyśmy prezes zarządu Teresę Zalewską o godne traktowanie, w odpowiedzi ona obrzuciła nas wyzwiskami – relacjonuje pani Izabella.

Kobiety były zmuszone do wysłuchiwania obelg również z powodu swojej przynależności związkowej. Padły takie sformułowania jak Nogi z d… powyrywam tym, które wstąpiły albo Kręcicie na siebie bat. Po pewnym czasie pracownice – Izabella Klimkiewicz i pani Danuta – dostały wypowiedzenie. Ich pełnomocnik Grzegorz Ilnicki skierował sprawę do sądu pracy, który przyznał Izabelli Klimkiewicz 4800 zł odszkodowania za nieuzasadnione zwolnienie. Odszkodowanie za dyskryminację w miejscu pracy zostało zasądzone także dla pani Danuty, ale po odliczeniu kosztów procesu, który trwał dwa lata, wyniosło ono zaledwie nieco ponad 1000 zł. Sędzia uznała, że pani Danuta była dyskryminowana przez pracodawcę, ale niestety oddaliła powództwo w tej części, w której dotyczyło ono odszkodowania za nieuzasadnione zwolnienie kobiety, tłumacząc, że jej miejsce pracy zostało zlikwidowane wraz ze sklepem, w którym była zatrudniona. Z tym orzeczeniem nie zgadza się Ilnicki, który wyjaśnia, że sklep został jedynie przeniesiony na inne piętro w galerii handlowej, a propozycję pracy tam dostały jedynie te pracownice, które nie należały do związku zawodowego.

Izabella Klimkiewicz dodaje, że szukając pracy w wielu sieciach handlowych, spotykała się z przypadkami nieprzestrzegania czasu pracy. – Kiedyś znalazłam ofertę, w której było napisane, że jeden z supermarketów szuka kasjerów i praca ma być wykonywana od poniedziałku do piątku w wymiarze 8 godzin. Po przyjściu na rozmowę kwalifikacyjną okazało się jednak, że trzeba pracować po 11–12 godzin dziennie, również w soboty i niedziele, a jeden dzień wolny przysługuje tylko co dwa tygodnie. Sieci handlowe nagminnie omijają prawo, fałszując ewidencję czasu pracy. Tylko że ktoś na to pozwala. Państwowa Inspekcja Pracy częściej powinna przeprowadzać kontrole, żeby wyeliminować patologie – argumentuje. Wśród moich rozmówców przewija się opinia, że przepisy, nawet jeśli dobre, nie są przestrzegane, a instytucje państwowe nie zawsze stoją na wysokości zadania w kwestii egzekwowania tych praw.

O tym, że praca w sieciach handlowych nie wychodzi pracownikom na zdrowie, przekonała się boleśnie Ilona Szymanek, która była zatrudniona w „Biedronce” we Wrocławiu. – W 2006 roku miałam wypadek w pracy. Na skutek dźwigania przeze mnie ciężarów nastąpiło przeciążenie i uszkodzenie kręgosłupa. Ze sklepu zabrało mnie do szpitala pogotowie, a tam przeprowadzono natychmiastową operację. W zakładzie miało miejsce nagminne łamanie praw pracowniczych – bardzo duża liczba nadgodzin, fałszowanie ewidencji pracy i nieprzestrzeganie przepisów BHP. Zdecydowałam się wytoczyć proces firmie Jeronimo Martins. Wyrok w pierwszej instancji był dla mnie korzystny. Dostałam odszkodowanie oraz rentę wyrównawczą. Niestety firma zaczęła się odwoływać od tego wyroku. Powoływani są ciągle nowi świadkowie, proces trwa już od siedmiu lat i myślę, że to celowy zabieg mojego byłego pracodawcy. Chcą przedłużać postępowanie w nieskończoność, a ja, jako osoba niepełnosprawna, nie mogę teraz znaleźć pracy – powiedziała.

Pani Ilona otrzymała pomoc prawną od Stowarzyszenia Poszkodowanych Przez Sieci Handlowe „Biedronka”. Organizacja ta zrzesza obywateli, który czują się skrzywdzeni przez portugalską „sieciówkę”. – Stowarzyszenie założyło kilku właścicieli małych firm, które zostały oszukane przez Jeronimo Martins. Moja firma zbankrutowała na skutek działań „Biedronki”. Po jakimś czasie zaczęli się jednak do nas zgłaszać pracownicy najemni, którzy czuli się pokrzywdzeni przez „Biedronkę”. To nas zainspirowało do utworzenia sekcji pracowniczej w stowarzyszeniu – opowiada Edward Gollent ze Stowarzyszenia Poszkodowanych Przez Sieci Handlowe „Biedronka”. Lista przewinień tej firmy jest bardzo długa – od mobbingu czy zatrudniania pracowników bez badań lekarskich do zmuszania do pracy w nadgodzinach bez umieszczania ich w ewidencji czasu pracy. Dzięki takim praktykom „Biedronka” ma zaległości finansowe wobec pracowników sięgające kwoty 125 mln zł. My oczywiście pomagamy tym ludziom, zapewniamy wsparcie prawne. Obecnie przygotowujemy proces zbiorowy, w którym będziemy się starać o zadośćuczynienie dla ok. 40 pracowników. Wiele razy mówiłem o tych nadużyciach w mediach, za co Jeronimo Martins podało mnie do sądu. Przegrali jednak proces. Na potrzeby tej rozprawy sąd przesłuchał ok. 100 pracowników i jednoznacznie potwierdził, że wyzysk stosowany przez „Biedronkę” był planowy – dodaje pan Edward.

Niech prawo działa

Co należałoby zrobić, żeby usprawnić funkcjonowanie instytucji państwowych, tak aby mogły one w sposób bardziej efektywny i skuteczny egzekwować przepisy prawa pracy? W piśmie wystosowanym w czerwcu bieżącego roku przez Główną Inspektor Pracy Iwonę Hickiewicz do Ministra Pracy i Polityki Społecznej Władysława Kosiniaka-Kamysza zaproponowano kilka rozwiązań legislacyjnych, które mogłyby ukrócić nieprawidłowości na rynku pracy i pozwoliły inspektorom pracy skuteczniej interweniować. Hickiewicz przyznaje, że niewielka wysokość kar nakładanych przez Państwową Inspekcję Pracy na podmioty powierzające innym osobom pracę w sposób nielegalny nie stanowi dostatecznego hamulca naruszania przepisów w tym zakresie. PIP proponuje nowelizację kodeksu pracy, która ma polegać na wprowadzeniu wymogu zawarcia umowy o pracę na piśmie przed dopuszczeniem do pracy oraz nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wprowadzającą obowiązek zgłoszenia osób zatrudnionych lub wykonujących inną pracę zarobkową do ubezpieczeń społecznych przed rozpoczęciem pracy.

W opinii Hickiewicz brak tych rozwiązań sprzyja patologiom na rynku pracy, a ich przeforsowanie ograniczy proceder zatrudniania „na czarno”, gdyż obecnie inspektorzy, którzy zwracają uwagę pracodawcom na brak podpisanej umowy z pracownikiem, bardzo często uzyskują odpowiedź, że pracownik pracuje od dzisiaj, choć w rzeczywistości jest zatrudniony od dłuższego czasu. Pracodawca może się tak tłumaczyć, gdyż prawo obecnie nakłada na niego obowiązek podpisania umowy w dniu rozpoczęcia pracy, a nie przed zatrudnieniem. Ponadto podmiot zatrudniający jest obecnie zobowiązany do zgłoszenia ZUS-owi osoby podlegającej temu obowiązkowi w terminie do 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia. Państwowa Inspekcja Pracy chce to zmienić, ale póki co pismo nie spotkało się z żadną odpowiedzią ministra.

O rozwiązaniach, które mogłyby polepszyć sytuację pracowników, rozmawiałem również z Waldemarem Bartoszem, przewodniczącym NSZZ „Solidarność” w woj. świętokrzyskim. – Najpierw muszę wskazać główne bariery. Niestety przeciętny pracownik, jeśli nie korzysta z pomocy organizacji lub związków zawodowych, praktycznie nie ma możliwości dochodzenia swoich praw. Prawo bywa bardzo skomplikowane i czasem nawet nasi związkowi prawnicy zastanawiają się, czy dana sprawa podlega pod prawo pracy, czy pod ustawę o ubezpieczeniach społecznych, a może pod prawo cywilne lub kodeks karny… Zwykły obywatel nie ma szans połapania się w tych zawiłościach. Ponadto do niedawna większość spraw pracowniczych nie była obarczona kosztami sądowymi, lecz niestety już tak nie jest. Wiadomo przecież, że pracownik, któremu pracodawca od dłuższego czasu nie płaci, nie będzie miał pieniędzy na pokrycie kosztów procesu. Nawet te 200–300 zł dla kogoś, kto jest bezrobotny, będzie dużą sumą. Jednym z postulatów „Solidarności”, składanych do Sejmu, jest zwolnienie spraw pracowniczych z jakichkolwiek opłat sądowych. Tak było jeszcze w latach 90. i do tego trzeba powrócić. Poza tym domagamy się, żeby sprawy pracownicze były rozstrzygane tylko w sądzie pracy, a nie – jak to się dzieje obecnie – w wielu sądach, co skutkuje dezorientacją obywateli. Takie rozwiązanie zastosowano w innych krajach europejskich i świetnie się tam sprawdza. Dodatkowo obecnie w sytuacji, gdy pracodawca został przyłapany przez inspektorów na zatrudnianiu pracownika na umowę-zlecenie, a jego charakter pracy wskazuje, że należy mu się umowa o pracę, ewentualny nakaz inspektora w sprawie zamiany stosunku pracy spotyka się niejednokrotnie z brakiem jakichkolwiek czynności ze strony kontrolowanego podmiotu. Uważamy, że decyzje inspektorów powinny mieć charakter wiążący, tak jak decyzje sądu, a pracodawca mógłby się od nich odwoływać. Sam mandat dla firm jest zwykle karą mało dotkliwą. Chcemy również, żeby w procesach to nie pracownik, a Państwowa Inspekcja Pracy była stroną, gdyż osoby zatrudnione często są pod presją pracodawców i boją się, iż dochodzenie spraw w sądzie skończy się zwolnieniem – mówi Waldemar Bartosz.

Mój rozmówca zwraca również uwagę, że obecnie związki zawodowe nie mogą chronić niektórych pracowników. – Osoba zatrudniona na umowie cywilnoprawnej nie podlega ochronie związków zawodowych i nie ma możliwości zapisywania się do nich. Zaskarżyliśmy ten przepis do Międzynarodowej Organizacji Pracy, która zaleciła polskiemu rządowi zmianę prawa w tym zakresie. MOP stwierdził słusznie, że pracownicy, którzy nie mają umów o pracę, są w Polsce dyskryminowani. I chociaż zalecenie miało miejsce, to rząd w żaden sposób nie zareagował. W naszym przekonaniu należy zastanowić się nad wzmocnieniem zaleceń MOP-u, aby obligowały one rządy do konkretnych działań w zakresie zmiany prawa. Zdajemy sobie również sprawę z tego, że w związku z mentalnością sędziów większość wyroków w sądach zapada na niekorzyść pracowników. Tego już jednak żadne prawo nie zmieni. Musimy walczyć o to, żeby w Polsce zmienić sposób postrzegania spraw pracowniczych. Są one przecież elementem praw człowieka. Tymczasem wielu Polaków traktuje prawa pracownicze jako przywileje. To należy zmienić i to jest chyba największe wyzwanie dla wszystkich osób, którym na sercu leży dobro polskich pracowników – mówi szef świętokrzyskiej „Solidarności”.

Wbrew przekazowi głównych mediów sytuacja pracowników najemnych jest w Polsce trudna. Choć łamanie ich praw stało się zjawiskiem powszechnym, to poszkodowani nie zawsze mogą liczyć na odpowiednią pomoc państwa. Bywa, że pracownik jest w gorszym położeniu od pracodawcy nie tylko na rynku, ale również w sądzie. Państwowa Inspekcja Pracy co roku w wielu przypadkach egzekwuje przestrzeganie praw pracowniczych od pracodawców, ale jednocześnie bardzo często wykazuje bierność lub jest bezradna z powodu istniejącego prawa czy rozwiązań instytucjonalnych. Oczywiście potrzebna jest wzmożona aktywność związków zawodowych oraz nagłaśnianie tych problemów przez ekspertów i dziennikarzy. Żeby jednak coś się zmieniło na lepsze, to my, obywatele, musimy mieć świadomość swojego położenia. Ponadto musimy również nauczyć się wspólnie walczyć o własne prawa i interesy.

Fabryka transportu publicznego

Karol Trammer

Komunikacja publiczna w naszym kraju – poza kilkoma największymi miastami – upada. To paradoks, gdyż Polska jest liczącym się na świecie producentem autobusów, tramwajów i pociągów.

Ostatnie dekady to czas burzliwej historii przemysłu produkującego środki transportu zbiorowego. W najnowszych dziejach fabryk tej branży jak w soczewce skupiają się wszystkie tendencje w przemyśle: zmiany własnościowe, zmiany profilu działalności, przejęcia przez zagraniczne koncerny czy upadki tradycyjnych potężnych producentów. Mimo to dzisiejsza rzeczywistość gospodarcza w dziedzinie produkcji autobusów i pojazdów szynowych wcale nie rysuje się w ciemnych barwach. Polska po kilkunastu latach przekształceń dorobiła się bowiem pozycji znaczącego producenta środków komunikacji zbiorowej – tysiące naszych obywateli pracują w tym segmencie gospodarki, a miliony mieszkańców różnych części świata jeżdżą polskimi pojazdami.

Upadek Ikara

Charakterystycznym zjawiskiem w zmieniającej się strukturze produkcji autobusów czy pojazdów szynowych jest malejąca rola dawnych tradycyjnych potęg, zastępowanych przez firmy, które znacząco rozwinęły się w ostatnich kilkunastu latach. Zjawisko to jest widoczne w kontekście ponadkrajowym.

Jedną z takich upadłych tradycyjnych potęg i zarazem symbolem ostatnich dekad w europejskim przemyśle komunikacyjnym jest węgierski Ikarus. Jego autobusy były wszechobecne nie tylko w krajach „demokracji ludowej” Europy Środkowo-Wschodniej oraz byłych republikach radzieckich, ale woziły także pasażerów na innych kontynentach – m.in. w Birmie, Chinach, Syrii, Kuwejcie, Iranie, Turcji, Tunezji, Ekwadorze, Wenezueli, na Kubie czy w Stanach Zjednoczonych. Rozwojowi Ikarusa niewątpliwie przysłużyło się zawarcie w 1972 r. w ramach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej porozumienia, które zakładom tej firmy przydzieliło wiodącą rolę w produkcji autobusów w całym bloku socjalistycznym, dzięki czemu liczba produkowanych pojazdów dochodziła do 15 tys. rocznie^1.

Przedsiębiorstwo Ikarus – przyzwyczajone do pełnienia odgórnie przydzielonej roli – bardzo opornie unowocześniało ofertę. Przykładowo, przegubowe autobusy typu Ikarus 280, znane m.in. z dziesiątek polskich miast, produkowane były aż przez trzy dekady – od początku lat 70. do 2002 r. Oznacza to, że Ikarus autobusy swojego flagowego typu 280 – które w zimie trudno było ogrzać, które były bardzo głośne, do których trzeba było wspinać się po wysokich schodach – oferował jeszcze w czasach, gdy już nawet miasta Europy Środkowo-Wschodniej zaczynały być podbijane przez coraz nowocześniejsze autobusy niskopodłogowe. Po kolejnych przekształceniach właścicielskich z dawnej potęgi Ikarusa pozostały tylko wspomnienia.

W 2008 r. produkcję autobusów zakończył jeden z głównych polskich producentów – zakłady samochodowe Jelcz. Flagowym produktem z Jelcza – po charakterystycznych „ogórkach” – były pojazdy bazujące na konstrukcji francuskich autobusów Berliet, z którą to firmą zawarto kontrakt licencyjny w 1972 r. w ramach otwarcia na świat w epoce Gierka. Produkcję autobusów konstrukcyjnie wywodzących się z Berlieta zakończono w 1992 r. Następnie w Jelczu rozwijano różnorodne konstrukcje autobusów, które miały stanowić odpowiedź na zmieniające się wymagania przewoźników – autobusy niskopodłogowe, mniejsze pojazdy kilkunastomiejscowe czy specjalne wersje autobusów stworzone z myślą o dowozie dzieci do szkół. Duża różnorodność produkcji nie uchroniła jednak Jelcza przed klęską. Po upadłości zakładów z dawnej potęgi ostała się jedynie niewielka spółka Jelcz-Komponenty, należąca do Huty Stalowa Wola, produkująca specjalistyczne pojazdy dla wojska.

Z tradycyjnych producentów autobusów wciąż funkcjonuje Autosan z Sanoka, który – choć daleko mu do dawnej pozycji i nie zalicza się już do czołowych producentów – zapewnił sobie niszę rynkową za sprawą produkcji tańszych pojazdów. Zainteresowane nimi są przede wszystkim borykające się z problemami finansowymi przedsiębiorstwa PKS oraz przewoźnicy miejscy z Polski Wschodniej: Lublina, Rzeszowa czy Tarnobrzega.

Autobusy na zakrętach

Patrząc na osłabioną pozycję Autosanu oraz upadek zakładów Jelcz – mając przy tym w pamięci starcie w proch takich gigantów jak zakłady produkcji ciągników Ursus czy polskie stocznie – można by uznać, że polski przemysł autobusowy stanowi kolejny odcinek smutnego serialu o upadku rodzimego przemysłu. Jednak mimo tego produkcja autobusów stała się jednym z segmentów gospodarki, w których Polskę można śmiało nazwać potentatem. Z jednej strony właśnie w Polsce największe zagraniczne koncerny realizują produkcję autobusów – również na rynek globalny, z drugiej strony coraz większym uznaniem na świecie cieszą się polskie marki i projekty.

Największym producentem autobusów w Polsce jest niemiecki MAN, który dużą część produkcji takich pojazdów realizuje w Sadach koło Poznania oraz w Starachowicach w dawnych zakładach Star. Tradycyjnie dla polskiej transformacji zmiany właścicielskie w starachowickiej fabryce wiązały się z nomenklaturową prywatyzacją, zwolnieniami pracowników, przejęciami akcji przez kolejne podmioty oraz niejasnościami przy wycenie akcji dla pracowników^2. Nie zmienia to jednak faktu, że po tych wszystkich zawirowaniach zlokalizowane w Polsce zakłady koncernu MAN są dziś największym w kraju producentem i eksporterem autobusów – w 2012 r. MAN wyprodukował w Polsce 1343 pojazdy^3. Przedstawiciele koncernu dodatkowo informują, że w Starachowicach działa jako jedna z nielicznych w Europie linia do zabezpieczeń antykorozyjnych metodą kataforezy – za sprawą tej technologii w Polsce powstają również szkielety pojazdów montowanych w Niemczech^4.

Do czołowych producentów autobusów na terenie Polski należą również inne zagraniczne koncerny. Volvo w 2012 r. wyprodukowało w swojej wrocławskiej fabryce 699 pojazdów. Scania w Słupsku zmontowała 341 autobusów^5.

Drugie miejsce w polskim rankingu produkcji autobusów zajmuje firma Solaris Bus&Coach, która w 2012 r. pod polską marką Solaris wyprodukowała 939 pojazdów. Historia tej firmy różni się od dziejów innych przedsiębiorstw przemysłowych, które upadały jak Jelcz albo jak Autosan traciły pozycję lub też były przejmowane przez zagraniczne koncerny, co wiązało się z utratą miejscowej marki i tradycji. Solaris dość nietypowo wywodzi się z powstałej w 1994 r. spółki Neoplan Polska, która zajmowała się sprzedażą, a następnie montowaniem przeznaczonych na polski rynek autobusów niemieckiej firmy Neoplan. W 1999 r. spółka Neoplan Polska – od początku należąca do małżeństwa Krzysztofa i Solange Olszewskich – zaprezentowała autobus Solaris Urbino, zaprojektowany przez polskich inżynierów. We wrześniu 2001 r. spółka – całkowicie już skupiając się na produkcji własnych projektów – zmieniła nazwę na Solaris Bus&Coach^6. I tak świat zaczęły zdobywać autobusy produkowane nie tylko w Polsce, ale również pod polską marką.

Pojazdy marki Solaris poza Polską jeżdżą m.in. w Austrii, Bułgarii, Czechach, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Grecji, Hiszpanii, na Litwie, Łotwie, Malcie, w Niemczech (za Odrą co dziesiąty autobus miejski to Solaris), Norwegii, Portugalii, Rosji, Rumunii, Serbii, na Słowacji, w Szwajcarii, Szwecji, na Węgrzech, we Włoszech i w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Można więc powiedzieć, że Solaris powoli zaczyna przejmować dawną międzykontynentalną pozycję węgierskiego Ikarusa i to bez „wsparcia” w postaci antyrynkowych porozumień narzucanych przez RWPG.

Od 2001 r. Solaris produkuje trolejbusy Solaris Trollino, od 2006 r. autobusy hybrydowe, od 2009 r. tramwaje Solaris Tramino, a od 2011 r. autobusy elektryczne^7. Firma posiada zakłady w podpoznańskim Bolechowie i w Środzie Wielkopolskiej oraz montażownię w Poznaniu.

Jazda na skraj przepaści. I z powrotem

Na polski przemysł autobusowy składają się również mniejsze przedsiębiorstwa. Solbus z Solca Kujawskiego specjalizował się przede wszystkim w produkcji autobusów dla przewoźników PKS. Jak jednak czytamy na stronie internetowej firmy, ostatnie lata kryzysu gospodarczego przyniosły nieomal całkowity zanik rynku nowych autobusów międzymiastowych w Polsce. Solbus w odpowiedzi na zmiany rynku skoncentrował się na rozwoju autobusów miejskich. Klientami firmy z Solca Kujawskiego są głównie zakłady komunikacji miejskiej z ośrodków średniej wielkości, takich jak Biała Podlaska, Jaworzno, Krotoszyn czy Puławy. W 2011 r. Solbusowi udało się wygrać przetarg na dostawę 20 autobusów dla Miejskich Zakładów Autobusowych w Warszawie, które zwykle zawierają kontrakty z liderami rynku: Solarisem lub koncernem MAN. Obecnie Solbus skupia się na rozwoju produkcji autobusów napędzanych gazem ziemnym^8.

Firma Solbus powstała w 2001 r. na bazie upadających Kujawskich Zakładów Naprawy Samochodów i zajmowała się licencyjną produkcją autobusów na podstawie umowy z czeskimi zakładami SOR Libchavy. W 2003 r. zakłady zbankrutowały, a ich majątek został wykupiony przez prywatnego przedsiębiorcę, który wznowił działalność, a następnie zaczął rozwijać produkcję własnych konstrukcji. W 2006 r. czeski SOR wypowiedział umowę licencyjną Solbusowi, zarzucając mu, że wykorzystuje czeskie rozwiązanie w autobusach własnego projektu. W 2010 r. doszło do upadłości Fabryki Autobusów Solbus, wywołanej spadkiem sprzedaży autobusów międzymiastowych przedsiębiorstwom PKS. W 2012 r. Solbusowi udało się zawrzeć układ z wierzycielami, dający cztery lata na uregulowanie zobowiązań, dzięki czemu firma nadal działa.

Wynikom Solbusa daleko do wielkości produkcji największych polskich graczy – liczba autobusów produkowanych w soleckiej fabryce nigdy w kilkunastoletniej historii nie przekroczyła 150 sztuk rocznie.

Pełna zakrętów historia tej firmy pokazuje, jak trudnym rynkiem dla producentów autobusów jest Polska. Uderzające są problemy Solbusa z nagłym zanikiem sprzedaży pojazdów przedsiębiorstwom PKS, które – upadając, tnąc połączenia lub kupując używane autobusy z zagranicy – de facto doprowadziły polskiego producenta na skraj przepaści. Ta sytuacja stanowi symptom występującego w Polsce paradoksu – nasz kraj jest istotnym producentem taboru komunikacji zbiorowej, komunikacji, która jednocześnie poza największymi miastami upada.

Według danych Polskiej Izby Gospodarczej Transportu Samochodowego i Spedycji liczba kilometrów realizowanych przez przewoźników PKS od 1990 do 2010 r. spadła o prawie połowę: z 1 mld 348 mln do 716 mln. Do wielu miejscowości komunikacja publiczna w ogóle przestała docierać, plagą w rozkładach jazdy jest termin „kursuje tylko w dni nauki szkolnej”, co oznacza, że z wielu rejonów ostatni autobus odjeżdża pod koniec czerwca, a następny pojawia się dopiero na początku września.

Różne koleje dawnych potęg

Podobne problemy tyczą się transportu kolejowego, który w Polsce ulega atrofii. Sieć kolejowa od 1990 do 2010 r. skróciła się o jedną czwartą, z 26,2 tys. km do 19,7 tys. km. Wiązało się to z odcięciem wielu miejscowości i całych regionów od połączeń kolejowych i w efekcie z dramatycznym spadkiem liczby podróżnych. Wbrew sugestiom niektórych ekspertów spadek ten nie był elementem światowego trendu – gdy w Polsce liczba pasażerów korzystających z kolei spadła z około miliarda do niespełna 300 mln rocznie, to m.in. w Austrii, Belgii, Danii, Francji, Niemczech, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i we Włoszech istotnie wzrosła^9.

Dzięki temu, że trend atrofii kolei nie jest ogólnoświatowy, zmiany w przemyśle produkującym tabor kolejowy nie postępowały równolegle do typowej dla Polski marginalizacji komunikacji kolejowej. Część zakładów przez minionych kilkanaście lat rozwinęła się i istotnie rozszerzyła działalność. Jednocześnie jednak tradycyjne fabryki – przed przełomem lat 80. i 90. produkujące tysiące sztuk taboru – stały się oddziałami światowych koncernów, nieco zmieniając charakter działalności.

Tak potoczyła się np. historia wrocławskiego Pafawagu. Zakład był w czasach PRL zasadniczym dostawcą lokomotyw i elektrycznych zespołów trakcyjnych dla polskiej kolei – może pochwalić się m.in. wyprodukowaniem prawie 1,5 tys. pociągów elektrycznych serii EN57, które do dziś stanowią podstawowy typ taboru polskich przewoźników kolejowych w ruchu regionalnym. Z Wrocławia pochodzi również ponad 1 tys. lokomotyw towarowych ET22 czy opracowana w latach 80. seria elektrowozów EP09, będących pierwszymi polskimi lokomotywami osiągającymi prędkość 160 km/h, które do dziś ciągną składy ekspresowe na głównych trasach. W 1997 r. Pafawag został przejęty przez firmę ADtranz – produkującą tabor kolejowy spółkę międzynarodowych koncernów ABB i Daimler. W ramach kolejnych światowych przetasowań ADtranz został przejęty przez kanadyjski koncern Bombardier Transportation. Dziś wrocławskie zakłady, będąc częścią tej firmy, sprowadzone są do roli podwykonawcy w ramach międzynarodowego łańcucha produkcyjnego.

Podobny scenariusz dotyczy zakładów Konstal w Chorzowie. Przez całe dekady był on monopolistą w produkcji tramwajów dla wszystkich polskich miast. Co ciekawe, ograniczony był porozumieniami RWPG, które do produkcji tramwajów wyznaczyły Czechosłowację, przez co chorzowska fabryka nie mogła eksportować taboru do innych krajów „demokracji ludowej”. Konstal – podobnie jak Pafawag – w 1997 r. został przejęty przez zagraniczny koncern: francuski Alstom. I podobnie jak w przypadku Pafawagu, chorzowskie zakłady stały się elementem międzynarodowych łańcuchów produkcyjnych.

Gorzej w nowej rzeczywistości gospodarczej potoczyła się historia kolejnego z tradycyjnych producentów taboru kolejowego – chrzanowskiego Fabloku, który powstał w 1919 r. pod nazwą Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce. Fablok produkował parowozy, a od lat 60. wyspecjalizował się w produkcji lokomotyw spalinowych. W ostatnich dekadach w fabryce przeprowadzano modernizację lokomotyw i budowę konstrukcji stalowych. Zleceń było jednak zbyt mało jak na dawne moce zakładów – w 2013 r. ogłoszona została upadłość przedsiębiorstwa.

Z potężnych poznańskich zakładów mechanicznych Cegielskiego w latach 90. wydzieliła się firma H. Cegielski – Fabryka Pojazdów Szynowych, która po dziś dzień zajmuje się produkcją oraz modernizacją wagonów kolejowych i tramwajowych.

Zakłady do naprawy

Specyfiką polskiego przemysłu jest rozszerzanie działalności o produkcję nowego taboru przez zakłady, które przez dekady zajmowały się wyłącznie naprawami pojazdów kolejowych. Charakterystyczne jest to, że w ciągu kilkunastu lat stały się one producentami uznanymi nie tylko w Polsce.

W 2001 r. Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego w Bydgoszczy przekształciły się w firmę PESA (Pojazdy Szynowe Bydgoszcz SA). Moment zmiany nazwy zbiegł się z wyprodukowaniem przez fabrykę pierwszego autobusu szynowego. Zmiana nazwy symbolizowała zmianę profilu działalności przedsiębiorstwa, które z zakładu naprawiającego wagony i lokomotywy przekształciło się w fabrykę pociągów i tramwajów, dodatkowo modernizującą tabor. Bydgoskie zakłady postanowiły wykorzystać zmianę przepisów obligującą samorządy województw do przeznaczania 10% dofinansowania do kolejowych przewozów regionalnych na zakup taboru. Do przewidzenia było, że samorządy skupią się na nabywaniu mniejszych pojazdów – autobusów szynowych, które nie tylko wiążą się z mniejszym jednorazowym wydatkiem, ale których na polskiej kolei bardzo brakowało. Po przekazaniu pierwszego takiego srodka lokomocji województwu kujawsko-pomorskiemu PESA rozwijała tego typu pojazdy, ale również stopniowo rozszerzała ofertę i dziś produkuje także pociągi elektryczne, tramwaje oraz modernizuje tabor kolejowy.

Po kolejnych przekształceniach bydgoskie zakłady stały się spółką menedżerską, co oznacza, że udziały w przedsiębiorstwie należą do kadry kierowniczej. Dzięki takiemu układowi właścicielskiemu kierownictwo zakładu nie stanowi jedynie grupy zarządców do wynajęcia, lecz w rozwoju firmy ma swój interes, również w perspektywie wieloletniej.

PESA dostarcza autobusy szynowe i elektryczne zespoły trakcyjne dla polskich województw. Niskopodłogowe tramwaje wyprodukowane przez te zakłady jeżdżą po Bydgoszczy, Częstochowie, Elblągu, Gdańsku, Łodzi, Szczecinie i Warszawie (do stolicy PESA dostarczyła aż 200 tramwajów). Jednocześnie bydgoski producent zdobywa rynki zagraniczne, dostarczając pociągi spalinowe dla przewoźników w Czechach, na Ukrainie oraz we Włoszech. We wrześniu 2012 r. PESA podpisała umowę ramową na dostawę 190 pociągów spalinowych kolejom niemieckim Deutsche Bahn. Tramwaje wyprodukowane w Bydgoszczy wożą mieszkańców Segedynu na Węgrzech. Kolejne umowy podpisano z Sofią, Kaliningradem, Moskwą i rumuńskim Klużem^10.

Również nowosądecki Newag powstał z przekształcenia miejscowych zakładów naprawczych taboru kolejowego w 2005 r. Zakłady rozszerzyły działalność po wykupieniu ich przez prywatnego inwestora Zbigniewa Jakubasa, występującego na liście najbogatszych Polaków tygodnika „Wprost”. Może z koleją nie jest jeszcze tak źle – tak komentowane było wykupienie zakładów naprawy wagonów przez miliardera. Głównymi produktami Newagu są autobusy szynowe oraz elektryczne zespoły trakcyjne Impuls. Jeden ze składów Impuls podczas jazd próbnych osiągnął prędkość 211 km/h. W Newagu powstał także prototyp tramwaju Nevelo. Ponadto nowosądecki zakład wspólnie z koncernem Siemens wygrał przetarg na dostawę 35 składów dla drugiej linii metra w Warszawie. Montaż 25 składów zostanie zrealizowany w Nowym Sączu.

Za rozwojem tych dwóch polskich firm produkujących pojazdy szynowe poszły dalsze przekształcenia w branży: PESA wykupiła większościowy pakiet udziałów w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Mińsku Mazowieckim, a Newag przejął gliwickie Zakłady Naprawcze Lokomotyw Elektrycznych.

Fabryki kontra montownie

Polscy producenci autobusów, tramwajów oraz pociągów podkreślają, że same krajowe zamówienia nie zapewniłyby im przetrwania. Pobudza to ekspansję eksportową: Nie mamy wyjścia, bo krajowy rynek jest mały. Nie jesteśmy w stanie się na nim utrzymać – mówił tygodnikowi „Uważam Rze” Zbigniew Palenica, członek zarządu Solaris Bus&Coach^11. Jednak pokazuje to także, że polski przemysł ma się lepiej niż transport publiczny w Polsce.

Szczególnie uderzające w tej sytuacji są takie przypadki jak przetarg na 20 pociągów do połączeń dalekobieżnych, który wygrany został przez francuski koncern Alstom – warunki zamówienia zostały bowiem tak podyktowane, że polscy producenci nie mogli przystąpić do udziału w postępowaniu przetargowym. Kolejny przypadek to stworzenie przez PKP Cargo oraz chińskie przedsiębiorstwo CNR Jinan Railway Vehicles Equipment spółki w celu taniej produkcji wagonów towarowych – tylko po to, by po kilkunastu miesiącach podpisywania listów intencyjnych i kolejnych analiz ostatecznie okazało się, że z kooperacji nic nie wyjdzie.

Medialne doniesienia na temat osiągnięć polskich fabryk produkujących środki transportu publicznego oraz rzeczywistość tego transportu, zwłaszcza regionalnego i lokalnego poza dużymi miastami, wyglądają, jakby pochodziły z dwóch zupełnie innych światów.

Z jednej strony PESA chwali się ogromnym kontraktem na dostawę pociągów do przewozów lokalnych na liniach niezelektryfikowanych w Niemczech, z drugiej – w Polsce w tym samym czasie kierownictwo Grupy PKP ogłasza kolejne plany „optymalizacji” sieci kolejowej, wymierzone właśnie w linie niezelektryfikowane jako najbardziej ponoć pozbawione sensu dalszej obsługi.

Z jednej strony Solaris stworzył model niewielkiego, lecz silnego autobusu Alpino dla obsługi lokalnych linii w górskich regionach Austrii i Szwajcarii, a także chwali się rosnącym popytem po wprowadzeniu do oferty autobusu międzymiastowego InterUrbino. Z drugiej – polscy przewoźnicy PKS wciąż likwidują połączenia, nierzadko zupełnie odcinając od transportu publicznego całe miejscowości, wstrzymując jednocześnie zakupy nowych pojazdów.

Ta rozbieżność między dobrą kondycją przemysłu produkującego środki transportu publicznego a słabym stanem samego transportu pokazuje, że Polska zaczyna coraz bardziej odstawać od europejskich państw pod względem mobilności niezależnej od samochodu. W Polsce to wciąż przemysł samochodowy i infrastruktura w postaci autostrad uznawane są za gospodarczą rację stanu. Tymczasem rola Polski w przemyśle motoryzacyjnym już dawno została sprowadzona wyłącznie do montowni pojazdów zagranicznych marek według projektów powstających w innych krajach. Równocześnie po całym świecie jeżdżą autobusy, tramwaje oraz pociągi nie tylko w Polsce i pod polskimi markami produkowane, ale również wychodzące spod ręki polskich inżynierów i projektantów. Dlatego w Polsce patriotyzmem gospodarczym nie jest rozliczanie polityków z kilometrów zbudowanych autostrad, lecz podróż nowoczesnym tramwajem.

Przypisy:

1. Zob. http://www.igkm.pl/site/tabor,autobusy,IKARUS.html, dostęp 18.08.2013.

2. Zob. J. Seweryn, Historia pewnej fabryki, http://www.solidarnosc.starachowice.pl/?kategoria=historiapf, dostęp 19.08.2013.

3. Zob. A. Kierecki, Produkcja autobusów w Polsce w 2012 roku, http://infobus.pl/text.php?id=53232, dostęp 18.08.2013.

4. Zob. M. Sztandera, MAN znów wybrał Starachowice, http://wyborcza.biz/biznes/1,100896,10209372,MAN_znow_wybral_Starachowice.html, dostęp 19.08.2013.

5. Zob. A. Kierecki, op. cit.

6. Zob. http://www.solarisbus.com/firm/#goTo|firm_scene11, dostęp 18.08.2013.

7. Zob. ibid.

8. Zob. http://www.solbus.com.pl/, dostęp 19.08.2013.

9. Zob. K. Trammer, Ekspert zoptymalizowany, „Z Biegiem Szyn” nr 2 (64), marzec-kwiecień 2013 http://www.zbs.net.pl/zbs64.pdf

10. Zob. http://pesa.pl/o-firmie/wspolczesnosc?showall=&start=1, dostęp 21.08.2013.

11. Zob. R. Przybylski, Dobre, bo polskie, „Uważam Rze” nr 32–33 (132–133)/2013.

Ani fakt, ani fikcja. Dlaczego sondaże mówią nie to, co komentatorzy?

Beata Bielska, Joanna Suchomska, Wojciech Walczak

Jedną z kluczowych kompetencji medialnych jest umiejętność odróżniania fikcji od faktów. Ta tylko pozornie banalna umiejętność wymaga jednak szerokiej wiedzy z wielu dziedzin. Odbiorca mediów powinien mieć w zanadrzu m.in. podstawową wiedzę z zakresu statystyki. Jak zareagować na doniesienie, że partię X od partii Y dzieli w sondażu jeden procent poparcia? Jakie pytania zadać? Jak zinterpretować uzyskane odpowiedzi?

W tym artykule podpowiemy, w jaki sposób analizować informacje o wynikach badań społecznych. Skoncentrujemy się na zagadnieniach związanych z sondażami poparcia dla partii politycznych, choć to tylko drobny ułamek pracy, którą wykonują socjologowie. Opowiemy o wybranych błędach, jakie można popełnić, projektując i realizując badanie, analizując zebrane dane i przedstawiając wyniki. Nasze omówienie jest dalece niewyczerpujące – zwraca jednak uwagę na kilka dobrych nawyków pozwalających krytycznie myśleć o wynikach badań społecznych.

Nieznośna nieuchwytność bytu (społecznego)

Badania społeczne najprawdopodobniej nigdy nie pozwolą na idealne odwzorowanie rzeczywistości. Respondenci zawsze będą o krok przed badaczami: bardziej zmienni, zróżnicowani i mniej chętni do mówienia prawdy, niż chcieliby tego socjologowie. Te i nie tylko te okoliczności powodują, że bardzo trudno powiedzieć, jakie jest zdanie „opinii publicznej”, co faktycznie myślą obywatele i jak popularne są poszczególne poglądy. Omówimy kilka przykładów, które zobrazują, jak bardzo „społeczeństwo” jest „nieuchwytne”.

W sondażu internetowym przeprowadzonym po wyborach parlamentarnych w 2011 r. na portalu Onet.pl^1 zaobserwowano znaczącą przewagę Platformy Obywatelskiej. W badaniu wzięło udział wiele osób – prawie 500 tys. (dokładnie 499 523). Jednocześnie oficjalne wyniki Państwowej Komisji Wyborczej^2 po tych samych wyborach w porównaniu z wynikami sondażu wyglądały następująco:

Wykres 1. Deklarowane poparcie dla partii w wyborach parlamentarnych w 2011 r. – sondaż internetowy na portalu onet.pl oraz oficjalne wyniki Państwowej Komisji Wyborczej – wybory parlamentarne w 2011 r.

Źródło: Onet.wybory. Na którą partię oddałeś/aś głos w wyborach parlamentarnych? 2011, Obwieszczenie PKWKW… 2011.

Jak widać, w ankiecie internetowej PO uzyskała 44%. To wynik prawie trzykrotnie wyższy niż PiS-u i Ruchu Palikota. Faktyczny wynik PO w wyborach parlamentarnych wyniósł 39,2% – był wysoki, ale różnice między partiami wyglądały zupełnie inaczej. Dlaczego sondaż internetowy pokazał wyniki niezgodne z oficjalnymi? Jak wyjaśnić rozbieżności?

Zacznijmy od wielkości próby, czyli tych prawie 500 tys. osób. Warto wyjaśnić, że niemal zawsze w badaniach (poza spisem powszechnym) dobiera się próbę, czyli określoną część większej całości. Badanie całości jest trudne, kosztowne i czasochłonne, a dotychczasowe dokonania statystyki pozwalają nam wyciągać wnioski o populacji na podstawie wybranych jednostek. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że liczebności próby nie można nic zarzucić. Łatwo stwierdzić, że im więcej, tym lepiej, czyli im większa próba, tym lepiej sondaż/badania odzwierciedla/ją cechy populacji (czyli wszystkich Polaków). Nic bardziej mylnego.

Po pierwsze – nie tylko wielkość próby się liczy. Ważne jest jeszcze, jak ją dobrano. Jeżeli chcemy uzyskać wyniki reprezentatywne (czyli takie, które pokazują, jak głosowali wszyscy Polacy), powinniśmy dobrać próbę losowo – tak aby każdy Polak/Polka miał/miała jednakową szansę znalezienia się w próbie. Taki dobór wymaga zwykle posiadania listy osób do losowania (operatu losowania). W badaniach w praktyce często taką listą są numery PESEL lub numery telefonów. Dobór spośród nich odbywa się przy użyciu programów komputerowych. W sondażach internetowych głosują ci, którzy korzystają z danej strony, zauważą sondaż i zdecydują się w nim zagłosować. Nie można tego nazwać doborem losowym. W żaden sposób nie kontrolujemy tego, kto bierze udział w badaniu.

Po drugie – wielkość próby jednak się liczy, ale po przekroczeniu pewnego progu jej zwiększanie „nie opłaca się”. Standardowa próba reprezentatywna dla wszystkich Polaków to ok. 1000 osób (z błędem rzędu 3%, ale o tym dalej). Zwróćmy więc uwagę, że te 500 tys. to stanowczo zbyt dużo. Liczba osób, którą musimy przebadać, zależy od wielkości populacji (u nas ok. 38 mln Polaków), a także od przyjętych założeń statystycznych, m.in. tzw. poziomu ufności, czyli dokładności, z jaką chcemy zrealizować badanie.

Po trzecie – próbę bardzo łatwo skrzywić, i to nieświadomie. Internet jest narzędziem pozwalającym w łatwy, szybki i bardzo tani sposób zadać użytkownikom pytania. Ale kluczem jest to, że te pytania zadajemy właśnie internautom. Tymczasem zgodnie z wynikami najnowszej „Diagnozy Społecznej 2013” 75,7% Polaków posiada w domu dostęp do Internetu, z czego 60,8% z niego korzysta^3. Pomijanie tak dużej grupy osób, rzędu 30–40%, zakłamuje nasze wyniki. Także dlatego, że dostęp do Internetu rzadziej mają osoby mieszkające na wsi (ze względu na miejsce zamieszkania) czy starsze (ze względu na niższe kompetencje komputerowe), które to osoby jednocześnie mogą reprezentować elektorat określonych partii. Tym samym nasze badanie przeszacowuje wyniki jednych i nie doszacowuje wyników innych partii politycznych, ponieważ nie uwzględnia zjawiska wykluczenia cyfrowego. Podobne problemy mogą wystąpić, gdy korzystamy z badań telefonicznych (brak telefonu) czy ankiet pocztowych (utrudniony dostęp do placówek pocztowych).

Klasycznym przykładem błędnych danych wynikających ze złego doboru próby jest sondaż magazynu informacyjnego „Literary Digest” z 1936 r. Dobór próby oparto na książkach telefonicznych i listach rejestracyjnych samochodów. Do respondentów wysyłano pocztą papierowy kwestionariusz. Wyniki sondażu wskazywały na przegraną Roosevelta (43%), podczas gdy w rzeczywistych wyborach uzyskał największą w historii przewagę głosów nad kontrkandydatem (61% poparcia). Tak znaczący błąd wynikał właśnie z doboru próby – w sondażu wzięło udział zbyt wiele osób zamożnych, czyli posiadających samochód lub telefon^4.

W badaniach poparcia politycznego (i nie tylko), oprócz doboru próby, liczą się również sposób konstrukcji narzędzia badawczego (lista pytań) i sytuacja badawcza (tu szczególnie tzw. efekt ankieterski).

Zacznijmy od konstrukcji narzędzia. Za dość powszechne można uznać przekonanie, że stworzenie pytań to nic trudnego. Problem pojawia się wtedy, gdy sami zaczynamy zastanawiać się, jak zapytać respondentów o to, co nas interesuje, jak zrobić to rzetelnie, niesugerująco i trafnie. Jednym z wielu dylematów jest wybór między pytaniami zamkniętymi i otwartymi, czyli między takimi, które mają listę sugerowanych odpowiedzi, i takimi, w przypadku których respondent posiłkuje się wyłącznie własną pamięcią. Bardzo wyraźnie widać efekt takich zabiegów, gdy co jakiś czas w mediach pojawiają się „szokujące” informacje o wysokim poparciu dla kandydatów, których nikt wcześniej nie brał pod uwagę. Zwykle to poparcie wynika z faktu, że w sugerowanych odpowiedziach, i to na jednej z pierwszych pozycji, podano nazwisko tegoż kandydata. Z kolei w przypadku pytań otwartych zdarza się, że badani deklarują chęć głosowania na nieistniejące partie.

W kontekście pytań sugerujących warto przywołać przykład niedawnego (lipiec 2013) sondażu Homo Homini, w którym stowarzyszenie „Republikanie” uzyskało aż 19% poparcia^5. Taki wynik czynił ze stowarzyszenia trzecią siłę polityczną w Polsce. Okazało się, że był to efekt usytuowania pytań o poparcie polityczne w kwestionariuszu. Agencje badawcze regularnie przeprowadzają tzw. badania omnibusowe, zawierające wiele pytań z różnych dziedzin. Klienci mogą zamówić umieszczenie swoich pytań w takim omnibusie. Tak też zrobiło stowarzyszenie „Republikanie”.

Pytanie o preferencje wyborcze poprzedzone było pytaniami na temat wysokości podatków, funkcjonowania ZUS-u, kwestii demograficznych, negatywnych opinii o PO i PiS, a także pytaniem o rozpoznawanie stowarzyszenia, które brzmiało następująco: Czy słyszał(a) Pan(i) o powstaniu nowego stowarzyszenia „Republikanie”, założonego przez posła Przemysława Wiplera, którego programem jest m.in. obniżenie podatków, ograniczenie obciążeń biurokratycznych, zmniejszenie liczby urzędników oraz wsparcie dla rodzin?6

Nietrudno zauważyć ścisły związek między wcześniejszymi pytaniami a skrótowo pisanym programem stowarzyszenia. To typowy przykład wyników zaburzonych pytaniami sugerującymi, który wyjaśnia aż 19-procentowe poparcie dla stowarzyszenia „Republikanie”.

Wśród istotnych czynników wpływających na wyniki sondaży znajduje się też efekt ankieterski, czyli to, jak na odpowiedzi badanych wpływa sama rozmowa z ankieterem – osobą o określonych poglądach, wyglądzie, wieku, płci, statusie ekonomicznym itp. Respondenci mają tendencję do dopasowywania odpowiedzi do wyobrażonych oczekiwań ankietera. Z kolei ankieterzy mogą swoje sympatie i antypatie polityczne wyrażać zupełnie nieświadomie. Ta wiedza jest ważna, gdy bierzemy pod uwagę szczególnie partie reprezentujące skrajne stanowisko albo takie, które są źle kojarzone. Respondenci mogą nie przyznawać się do poparcia partii niepopularnych w mediach głównego nurtu – najpoczytniejszych czy najczęściej oglądanych.

Takie są fakty. Mniej więcej. I na 95%

Warto również zastanowić się, co to tak naprawdę znaczy, że poparcie dla danej partii wynosi ileś procent, a różnica poparcia między partiami to jeden czy dwa punkty procentowe. To zagadnienie omówimy na przykładzie artykułu z portalu www.rmf24.pl. Tekst z kwietnia br. nosi tytuł „PiS goni w sondażu PO, dzieli je zaledwie 1 procent”. Autor artykułu powołuje się na wyniki sondażu TNS Polska, zleconego przez TVP Info. Poparcie dla PO wynosiło 34%, a dla PiS 33%. Badanie przeprowadzono w dniach 10–11 kwietnia na 1000-osobowej reprezentatywnej próbie dorosłych Polaków^7.

Taki wynik można skomentować następująco: poparcie dla PO jest wyższe niż dla PiS. Powyższy prosty wniosek jest jednak nieprecyzyjny. Dlaczego? Ze względu na tzw. błąd statystyczny z próby.

Idea błędu statystycznego jest bardzo prosta. Skoro dobieramy z populacji (wszystkich Polaków) próbę (zwykle 1000 osób), to z pewnością popełnimy jakiś błąd. Niewielki, ale zawsze. Ten błąd to właśnie błąd statystyczny z próby. Błąd statystyczny z próby określa, z jak wysokim prawdopodobieństwem (poziom ufności badania) odsetek z próby nie będzie się różnił od odsetka w populacji o więcej niż przyjęty błąd statystyczny^8. Przy próbie 1000 osób standardowy błąd to 3%. Zwykle przyjmuje się też poziom ufności na poziomie 0,95. Jeżeli chcemy określić wahania poparcia dla danej partii, od podawanego w mediach wyniku powinniśmy odjąć i dodać 3%9. To oznacza, że rzeczywiste poparcie dla PO waha się między 31% a 37%.

Spróbujmy przełożyć definicję na powyższy przykład. Z prawdopodobieństwem 95% poparcie dla PO w wysokości 34% różni się od rzeczywistego poparcia o nie więcej niż 3%. Czyli przedział od 31% do 37% „pokrywa” rzeczywiste poparcie (którego nie znamy, jeśli nie przebadamy dokładnie wszystkich Polaków) z prawdopodobieństwem 95%. Dla PiS przedział wygląda następująco: 30–36%.

W praktyce nie trzeba pamiętać dość skomplikowanej definicji – wystarczy dodawać i odejmować 3%. Przy czym warto mieć na uwadze, że to może być więcej niż 3% – takie dane powinny się pojawiać przy wynikach sondaży obok m.in. wielkości próby, metody czy okresu przeprowadzania badania.

Skoro poparcie wszystkich partii nie jest punktem, ale pewnym przedziałem, to również mówienie o różnicach między partiami oraz o trendach zmian w poparciu partii powinno być dużo bardziej ostrożne. W naszym przykładzie różnica między PO (34%) a PiS (33%) nie wynosi po prostu 1 punkt procentowy, ale może wynosić aż 7 punktów procentowych (37% dla PO, 30% dla PiS). W rzeczywistości poparcie dla tych partii może być identyczne – może wynosić 31%, 32%, 33%, 34%, 35% lub 36%. Może być też tak, że to PiS wygrywa z PO. Jak widać, przedział ufności czyni interpretację danych dużo bardziej wieloznaczną niż ta powszechna w mediach.

Dla partii o poparciu oscylującym w granicach progu wyborczego (5%) idea błędu statystycznego z próby jest szczególnie istotna. Ma on szczególne znaczenie, gdyw wynikach sondaży dwie partie mają poparcie 5% (przedział 2–8%) i 7% (przedział 4–10%). Można sobie wyobrazić sytuację, że obie partie nie pojawią się w sejmie (jedna może mieć poparcie 2%, a druga 4%), i taką, w której obie będą w sejmie reprezentowane (jedna może mieć poparcie 8%, a druga 10%), i to z niezłym wynikiem wyborczym.

Dlatego też ważne jest uwzględnianie w przedstawianych w mediach wynikach badań nie tylko partii, które przekroczyły 5% poparcia (przedział od 2% do 8%) – co jest częstą praktyką. Dolnym progiem przy błędzie 3% powinno być poparcie rzędu 2%, bo przedział poparcia sięga tych pięciu granicznych procent.

Zagubione w interpretacji

Poniższy wykres przedstawia zmiany poparcia dla partii politycznych (PO, PiS, RP, SLD i PSL) w okresie od października 2011 do marca 2012 r. Badanie na zlecenie „Gazety Wyborczej” przeprowadził TNS OBOP.

Wykres 2. Zmiana poparcia dla partii politycznych w okresie X 2011 – III 2012

Źródło: Kolejny sondaż potwierdza trend: Prawo i Sprawiedliwość powoli dogania Platformę, 2012. Portal wpolityce.pl za gazeta.pl

Autorzy omówienia na portalu wpolityce.pl na podstawie danych wyciągnęli następujący wniosek: Kolejny sondaż potwierdza trend: Prawo i Sprawiedliwość powoli dogania Platformę^10. I rzeczywiście, patrząc na wykres, można odnieść takie wrażenie. Różnica poparcia między partiami wyraźnie się zmniejsza. Warto jednak dokładniej przyjrzeć się poziomym liniom na wykresie odwołującym się do pionowej skali. Poparcie dla PiS w wymienionym okresie wahało się między 19 a 27%, ale na początku i końcu porównywanego okresu było prawie takie samo (24% i 25%). Poparcie PO zwykle było stabilne lub spadało – tak że różnica między początkiem okresu (42%) a końcem (29%) wyniosła 13 punktów procentowych. Tym samym jeżeli możemy mówić o jakiejś zmianie, to nie o „doganianiu” w wykonaniu PiS, a raczej o „zwalnianiu” czy traceniu poparcia przez PO.

Ten przykład ma za zadanie uwypuklić, jak ważne jest samodzielne interpretowanie danych i niepodążanie za podanymi w tekstach wnioskami. Warto pamiętać, że wiedza dziennikarzy w zakresie interpretacji danych statystycznych może być porównywalna z naszą.

Zastanówmy się więc nad rolą, jaką pełnią sondaże w przestrzeni publicznej. Poza podstawową funkcją – dostarczania informacji o opinii społeczeństwa na jakiś ważny temat – sondaże często są narzędziem manipulacji opinią publiczną. To, z czym stykamy się za pośrednictwem radia, prasy, telewizji czy Internetu, to najczęściej suche dane wyrwane z kontekstu albo zniekształcone informacje opatrzone tendencyjną interpretacją wyników sondaży. Posługując się jednak wynikami sondaży dotyczących np. potencjalnych zachowań wyborców, stwarza się wrażenie, że przewidywania oparte są na faktach i naukowych narzędziach, zasługując tym samym na uwagę^11.

Zdarza się, że w tym samym tygodniu media przytaczają wyniki badań różnych ośrodków, podając inne dane procentowe dotyczące opinii społecznych o bardzo zbliżonych kwestiach. Odbiorca może stracić orientację, co oznaczają podawane zestawienia procentowe. Stąd też częściej opieramy się na komentarzach i interpretacjach sondaży niż na ich wynikach. Zauważmy, jak informacja pochodząca z sondażu staje się przedmiotem manipulacji i gry między różnymi interesariuszami. Takim interesariuszem, który jest manipulowany przez „producentów” i „sprzedawców” informacji, jesteśmy także my – odbiorcy treści publikowanych w mediach. Mechanizm działania sondażu jako narzędzia manipulacji wyjaśnia pojęcie spirali milczenia (ang. spiral of silence), stworzone przez Elisabeth Noelle-Neumann, niemiecką badaczkę opinii publicznej. Pojęcie odnosi się do zachowań osób, które biorąc udział w badaniach opinii publicznej, ukrywają swoje poglądy. Wynika to z przeświadczenia o ich niezgodności z opinią ogółu społeczeństwa, wywołującego u tych osób poczucie dysonansu i niedopasowania. Skąd bierze się w nas takie przeświadczenie? Właśnie z obserwacji przekazu, który dominuje w mediach czy dyskusjach w naszym najbliższym otoczeniu. W przypadku gdy w mediach zaczyna dominować poparcie dla partii X, część osób będzie ukrywać swoje poglądy w obawie przed krytyką społeczną. W konsekwencji część z tych osób będzie, wbrew swoim przekonaniom, deklarowała w sondażach poparcie dla partii, której obecnie poparcie społeczne rośnie. Im więcej osób ukrywa faktyczną opinię, tym bardziej zaczyna dominować opinia domniemanej większości, a spirala cały czas się nakręca. Zazwyczaj moment wyborów przerywa nakręcającą się spiralę, gdy głosujący mogą wyrazić swoje rzeczywiste poparcie w pełni anonimowo^12.

Z tego właśnie względu „produkowanie” sondaży po prostu się opłaca: politykom w kreacji wizerunków i pozyskiwaniu poparcia; mediom, które dzięki „kliknięciom” zwiększają swoją oglądalność; ośrodkom badawczym, które na przeprowadzaniu sondaży zarabiają. Taka sytuacja prowadzi do wielu nadużyć już na poziomie samego przeprowadzania sondażu przez firmy badawcze. Zdarza się, że realizują one badanie w taki sposób, że wyniki z góry mają wprowadzać w błąd. Zamiast pytać tylko osoby zdecydowane, czyli takie, które wiedzą, że będą głosować, i wiedzą, na kogo, pytania zadaje się wszystkim dostępnym respondentom. Ci ostatni zwykle wskazują jakiekolwiek nazwisko spośród sugerowanych im osób. W takim, częstym niestety, przypadku mamy do czynienia z fikcyjnymi, a nie faktycznymi deklaracjami^13.

Fatamorgana. Ile mirażu na wykresie?

Nawet najlepiej przeprowadzone badanie można źle zinterpretować lub przedstawić. Przykład złej interpretacji zaprezentowaliśmy, wspominając o partii, która rzekomo doganiała drugą partię, podczas gdy to poparcie drugiej partii spadało, a pierwszej zmieniało się w granicach błędu statystycznego, czyli de facto stało w miejscu. Teraz pokażemy pięć przykładów, kiedy konstrukcja wykresu może wpłynąć na postrzeganie wyników przez odbiorcę. W przypadku pierwszych czterech par wykres u góry uważamy za bardziej rzetelny niż ten na dole. Ostatni przykład jest trudniejszy i nie podejmujemy się oceny, który z dwóch wykresów jest lepszy. Pozostawiamy to jako ćwiczenie intelektualne dla czytelnika. Czy obraz prezentowany na wykresie wyglądałby inaczej, gdybyśmy zastosowali inne szerokości przedziałów? Czy gdybyśmy zastosowali inny typ wykresu, moglibyśmy lepiej odzwierciedlić dane na wykresie? A teraz przejdźmy do omówienia poszczególnych par wykresów.

Para 1.–2. Dość powszechną praktyką w prezentowaniu wyników sondaży wyborczych jest pomijanie osi Y (pionowej). Utrudnia to ocenę, czy wysokość poszczególnych słupków odzwierciedla wartości prezentowane nad słupkami. Wadliwe pod tym względem wykresy prezentowano w polskich mediach – zarówno w prasie, jak i w telewizji. Brak osi Y na wykresie drugim powoduje, że trudniej dostrzec nieproporcjonalnie wysoki słupek prezentujący wynik partii „B”. Choć poparcie tej partii wynosi 35%, słupek sięga do wysokości 41 punktów procentowych. Dodatkowo porównywanie wysokości słupków jest utrudnione poprzez zastosowanie odstępów między słupkami. To również powszechna praktyka w prezentowaniu wyników sondaży wyborczych.

Para 3.–4. Stosowanie wykresów trójwymiarowych, zwłaszcza kołowych, umożliwia manipulowanie widoczną powierzchnią poszczególnych wycinków. Na wykresie czwartym najmniejszy wycinek (14%) został zaprezentowany frontalnie. Dzięki temu widać całą ścianę boczną tego wycinka, powiększoną dodatkowo poprzez zwiększenie wysokości wykresu. Zniekształcenie perspektywiczne powoduje, że szczególnie różnica między wycinkiem 14% a 19% wydaje się mniejsza, niż jest w rzeczywistości.

Para 5.–6. Obydwa wykresy prezentują dokładnie te same dane liczbowe. Wnioski płynące z tych wykresów są zatem jednakowe. Ich czysto wizualna interpretacja kazałaby jednak zakładać, że wykres szósty prezentuje sytuację, w której produkt otrzymywał więcej pozytywnych opinii, a wykres piąty – mniej. Ten efekt osiągnięto, ustawiając na wykresie szóstym minimalną wartość osi Y na 40%. Zabieg ten spowodował, że ukryta została część wykresu wskazująca na podobieństwo między opiniami, a podkreślona została ta jego część, która skupia uwagę na różnicy między opiniami pozytywnymi a negatywnymi.

Para 7.–8. Poza pytaniem, czy dane zaprezentowano prawidłowo, należy postawić sobie również pytanie o to, czy zaprezentowano wszystkie dostępne dane. Interpretacja wzrostu zysków zaprezentowanego na wykresie ósmym zmienia się, jeśli spojrzymy na szerszy kontekst historyczny przedstawiony na wykresie siódmym. Okazuje się bowiem, że rok 2009 nie jest punktem startowym, lecz rokiem najniższych zysków firmy, poprzedzonym prawie dekadą spadków.

Para 9.-10. Na wykresach dziewiątym i dziesiątym przedstawiono te same dane. Różnią się one jednak liczbą przedziałów. Wizualna interpretacja wykresu dziewiątego wskazywałaby, że najczęściej na rzecz organizacji X wpłacano duże kwoty pieniędzy (powyżej 15 tys. zł). Z kolei wizualna interpretacja wykresu dziesiątego sugeruje, że częściej dokonywano wpłat mniejszych. Poza liczbą przedziałów zmianie podlegać mogą także ich zakresy. Jak zmieni się postać wykresu, jeśli zwiększymy szerokość przedziału do 10 tys. zł lub zmniejszymy do 2,5 tysiąca? Czy zastosowanie innego typu wykresu – np. wykresu skrzynkowego – dałoby lepszy wgląd w dane?

Podsumowanie

Zmiana obecnej sytuacji w obszarze manipulacji sondażami, tak jak wiele zmian społecznych, nie musi zachodzić od razu w sposób systemowy. Zdarza się, że jest wynikiem samoorganizacji obywateli. Ciekawym przykładem takiej inicjatywy są działania zespołu projektowego „Na Straży Sondaży”, który monitoruje jakość prowadzonych w naszym kraju sondaży oraz sposoby ich omawiania w mediach.

W wielu krajach funkcjonują również stowarzyszenia branżowe określające normy prowadzonych badań i monitorujące pracę ośrodków badawczych. W Polsce w 1997 r. została powołana Organizacja Firm Badania Opinii i Rynku (OFBOR), której celem jest kontrola przestrzegania norm etycznych oraz metodologicznych w badaniach opinii i rynku, a także działanie na rzecz publicznego zaufania do badań^14. Na stronie internetowej OFBOR możemy zapoznać się z „Przewodnikiem ESOMAR/WOPR – sondaże opinii publicznej i publikowanie wyników badań”15, który w szczegółowy sposób omawia metodologiczne kwestie dotyczące poprawnej realizacji sondaży. Określa też wymogi dotyczące publikacji w mediach. Praktyki OFBOR, skupiającej 21 wiodących agencji badawczych w Polsce, niestety rzadko przekładają się na faktyczne działania firm badawczych i ośrodków medialnych, które nadal nie zawsze stosują się do zaleceń formułowanych przez OFBOR.

Podobne działania monitorujące możemy także podejmować na mniejszą skalę sami. Podsumujmy zatem to, na co należy zwracać uwagę podczas czytania wyników sondaży, aby nie dać się zmanipulować. Przede wszystkim musimy zwrócić uwagę na podstawowe informacje, które są podawane (powinniśmy raczej napisać „powinny być podawane”) obok publikowanych wyników:

Nazwa wykonawcy – chociaż nie zawsze wykonanie badania przez bardziej znaną firmę jest gwarancją jego rzetelności, to jednak ta informacja pozwala nam rozeznać się w pewnych standardach stosowanych przez poszczególne ośrodki badawcze i poznać źródło prezentowanych wyników.

Data realizacji badania – musimy pamiętać, że nagłe wydarzenia mogą w znaczącym stopniu wpływać na opinie badanych, np. decyzje polityków mogą powodować słabnięcie ich poparcia społecznego w określonych środowiskach.

Określenie badanej populacji i próby badawczej – wiemy już, że nie wielkość próby się liczy, a raczej stosunek jej wielkości do całej populacji badanych osób oraz sposób jej doboru. Warto mieć też na uwadze, że nie wszystkie sondaże przeprowadzane są na próbie ogólnopolskiej, w której grupę badanych osób dobieramy na podstawie liczby i cech społeczno-demograficznych wszystkich Polaków.

Metoda doboru próby – zwróćmy uwagę, czy próbę dobrano w sposób losowy, czyli tak, że każdy z tym samym prawdopodobieństwem może zostać „wybrany” do udziału w sondażu, czy w jakiś inny sposób. Tutaj powinna się również znaleźć informacja, czy próba ma charakter reprezentatywny.

Metoda zbierania danych – sposób zbierania danych w dużym stopniu określa, kto udziela odpowiedzi. Szczególnie trzeba zwracać uwagę na sondaże internetowe, w których w znacznym stopniu nie biorą udziału osoby starsze czy mieszkające na wsi lub z dochodami znacznie niższymi niż przeciętne. Dane możemy zbierać np. w trakcie bezpośredniej rozmowy z badanym face to face (badania typu PAPI), przeprowadzając wywiady telefoniczne (badanie typu CATI) czy rozsyłając badanym formularz elektronicznej ankiety do samodzielnego wypełnienia (badanie CAWI). Z dużym prawdopodobieństwem możemy powiedzieć, że za każdym razem, stosując inną metodę zbierania danych, trafimy na innych respondentów.

Odsetek oraz sposób postępowania z respondentami odmawiającymi odpowiedzi – jest to informacja o tzw. realizacji próby, czyli liczbie osób, które faktycznie odpowiedziały na pytania sondażu z naszej grupy badanych. Znaczący odsetek odmów może mocno zaburzyć wynik sondażu. Z problemem odmów brania udziału w badaniach albo niechęci odpowiadania na poszczególne pytania spotykamy się najczęściej wtedy, gdy badanie dotyczy tematów osobistych i drażliwych dla respondentów.

Treść pytania sondażu – sami możemy dzięki temu rozstrzygnąć, czy pytanie w jakiś sposób sugerowało odpowiedź badanym.

Informacja o wielkość błędu statystycznego, np. dla wyników poparcia każdego z prezentowanych kandydatów lub partii – pozwala nam samym określić przedział poparcia dla każdej z partii i oszacować jego rzeczywisty poziom.

Sposób prezentacji danych – jesteśmy wzrokowcami i to, co jest ładnie podkreślone, uwypuklone czy kolorowe, łatwiej rzuca nam się w oczy, a my łatwiej zapamiętujemy tak zaprezentowaną informację. Pamiętajmy o sposobach manipulacji na graficznie przedstawianych wynikach sondażu i wczytajmy się w nie.

Teraz, gdy jesteśmy wyposażeni w pewną wiedzę dotyczącą sondaży i zdemaskowaliśmy niektóre z mechanizmów manipulacji ich wynikami (nie rozstrzygamy, kiedy mamy do czynienia z intencjonalną manipulacją, a kiedy z nieumiejętnym zastosowaniem narzędzi lub z niezrozumieniem, jak narzędzia te działają), nie pozostaje nam nic innego, jak rozwijać swoją wrażliwość na informacje, które do nas docierają. Czasem zdarza się, że jeden wykres przedstawiający wyniki sondażu potrafi dostarczyć więcej informacji niż cała burza medialna i komentarze, które toczą się wokół jego wyników. Ale z drugiej strony jeden sondaż może być obciążony całym mnóstwem błędów na wszystkich etapach badania, poczynając od jego zaprojektowania, poprzez etap realizacji i analizy wyników, a na prezentacji w mediach kończąc. Aby być wnikliwym obserwatorem sfery publicznej, powinniśmy z przymrużeniem oka traktować wyniki pojedynczych sondaży i ich porównania z dwóch okresów, a brać pod uwagę raczej średnie z wielu sondaży, mówiące o pewnym stałym trendzie. Pozostaje nam samym dbać o przekaz, który do nas dociera, gdyż wydaje się, że w najbliższym czasie nie można liczyć na sondażową rewolucję ośrodków badawczych, mediów czy polityków.

Autorzy są członkami Zespołu Realizacji Badań Instytutu Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika „Pryzmat”

Przypisy:

1. Zob.: Onet.wybory. Na którą partię oddałeś/aś głos w wyborach parlamentarnych?, 2011, http://wybory.onet.pl/parlamentarne-2011/index.html, dostęp: 12.07.2013.

2. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 11 października 2011 r. o wynikach wyborów do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej przeprowadzonych w dniu 9 października 2011 r. (Dz. U. Z dnia 12 października 2011 r. Nr 218, poz. 1294), Wyciąg. 2011, http://pkw.gov.pl/g2/2011_10/445f624b1f6fbcca94c9761c5fac9f1a.pdf, dostęp: 12.07.2013.

3. Diagnoza społeczna 2013. Raport (wstępny) Prezentacja Dominika Batorskiego (slajd nr 13), 2013, http://www.diagnoza.com/, dostęp: 12.07.2013.

4. E. Babbie, Badania społeczne w praktyce, Warszawa 2004, s. 202.

5. Homo Homini tłumaczy się z 19 proc. dla Wiplera, 2013, http://www.wprost.pl/ar/406828/, dostęp: 12.07.2013.

6. Badanie dla Stowarzyszenia „Republikanie”, 2013, http://www.homohomini.com.pl/news/130/55/Badanie-dla-Stowarzyszenia-Republikanie/d,Aktualno%C5%9Bci/, dostęp: 12.07.2013.

7. PiS goni w sondażu PO, dzieli je zaledwie 1 procent, 2013, http://www.rmf24.pl/fakty/polska/news-pis-goni-w-sondazu-po-dzieli-je-zaledwie-1-procent,nId,955041, dostęp: 12.07.2013.

8. Błąd statystyczny i przedział ufności, 2013, http://nastrazysondazy.uw.edu.pl/metodologia/blad-statystyczny/, dostęp: 12.07.2013.

9. Bardzo ważne: wartość błędu powinna być każdorazowo podawana przy wynikach sondaży, tak aby umożliwić czytelnikom oszacowanie przedziału poparcia. Prawie nigdy takich informacji nie ma. W przytaczanym artykule również się nie pojawiły. Błąd 3% jest wartością standardową, ale w każdym badaniu może mieć różną wielkość, np. 5%.

10. Kolejny sondaż potwierdza trend: Prawo i Sprawiedliwość powoli dogania Platformę, 2012, http://wpolityce.pl/wydarzenia/25257-kolejny-sondaz-potwierdza-trend-prawo-i-sprawiedliwosc-powoli-dogania-platforme, dostęp: 12.07.2013.

11. R. Dyoniziak, Sondaże a manipulowanie społeczeństwem, Kraków 1997, ss. 2–9.

12. E. Noelle-Neumann, Spirala milczenia: opinia publiczna – nasza skóra społeczna, Poznań 2004, ss. 22–25.

13. R. Dyonizak, op. cit.

14. Organizacja, 2013, http://ofbor.pl/organizacja/, dostęp: 12.07.2013.

15. Przewodnik ESOMAR/WOPR – Sondaże opinii publicznej i publikowanie wyników badań, 2011, http://www.ofbor.pl/public/File/OFBOR_ESOMAR-WAPOR%20Guide_PL11_08_01.pdf, dostęp: 12.07.2013.

Zakulisowe Niemcy

dr Piotr Stankiewicz

CC-BY-NC-SA x0807, flickr.com/photos/21982470@N06/3220038123/

W potocznej świadomości Niemcy funkcjonują jako symbol ładu i porządku. Zapewne większość z nas żachnęłaby się z oburzeniem, słysząc stwierdzenie, że jest to kraj z ogromną skalą afer korupcyjnych na styku polityki i biznesu, gdzie ustawy piszą lobbyści, politycy tworzą swoje klany i koterie, a życie lokalne zdominowane jest przez układy klientelistyczne. Tymczasem taki obraz wyłania się z niemieckich badań nad zakulisowymi wymiarami niemieckiej polityki.

W kuluarach niemieckiego życia publicznego znajdziemy takie zjawiska jak lobbing, korupcja, klientelizm, nepotyzm, nieformalne sieci władzy, tworzenie klik i koterii wyborczych, powiązania polityki i biznesu. Istotną rolę w ich funkcjonowaniu odgrywają nie tylko przedstawiciele instytucji politycznych i gospodarki, ale także środowiska związane z tajnymi służbami, koncernami medialnymi i podmiotami polityki zagranicznej. Przekrojowa analiza ich występowania znacznie wykracza poza możliwości tego tekstu, stąd też skupi się on na dwóch kwestiach – lobbingu i lokalnych układach – które dobrze ukazują przeoczane wymiary niemieckich realiów.

Badania zakulisowe w Niemczech – historia

Zjawiska sytuujące się za kulisami życia publicznego stały się przedmiotem zainteresowania niemieckich nauk społecznych dopiero w latach 90. XX wieku. Jedną z przyczyn tego faktu, wskazywaną przez badaczy, jest upadek systemu komunistycznego w Europie Środkowo-Wschodniej. Przed jego nastąpieniem zajmowanie się takimi tematami jak przestępczość gospodarcza czy korupcja w Niemczech Zachodnich traktowane było jako element dywersyjnej kampanii dezinformacyjnej Związku Radzieckiego i NRD, mającej na celu krytykę zachodniego kapitalizmu. Dopiero po upadku muru berlińskiego możliwe stało się uczynienie tych problemów przedmiotem badania bez narażania się na etykietę komunisty czy agenta wpływu.

Lata 90. to również wzrost zainteresowania i przykładanie wagi przez opinię publiczną do skandali politycznych, które od lat 80. zaczęły przybierać na znaczeniu. Do najważniejszych z nich należała tzw. afera Flicka, związana z finansowaniem rządzących partii politycznych, nieprawidłowości w Urzędzie Powierniczym, zajmującym się prywatyzacją byłych NRD-owskich zakładów przemysłowych, czy afera w CDU w związku z prowadzeniem przez tę partię tajnych kont. W ich efekcie prysł mit Niemiec jako kraju wolnego od korupcji i nadużyć władzy, czego fundamentem miał być oddany państwu, wierny i sumienny pruski urzędnik. Ta zmiana klimatu i sposobu mówienia o skandalach i aferach na szczytach władzy również dała asumpt do pojawienia się badań poświęconych lobbingowi, korupcji czy lokalnym układom.

Rozpatrując znaczenie zjawisk zakulisowych w Niemczech, trzeba też wspomnieć o jednej istotnej cesze niemieckiego systemu społecznego: korporacjonizmie. Niemcy są tradycyjnie krajem w bardzo dużym stopniu opartym na korporacjach, co należy rozumieć w ten sposób, że między instytucjami publicznymi a prywatnymi jednostkami, gospodarstwami domowymi i codziennym światem życia zwykłych ludzi rozpięła się gęstniejąca coraz bardziej sieć organizacji, zrzeszeń, stowarzyszeń i związków. Na tej pośredniej płaszczyźnie zapadają decyzje dotyczące praktyki społecznej, ale także tworzą się systemy zależności, lojalności, wzajemności oraz powstają i funkcjonują nieformalne sieci władzy.

Między dziennikarstwem a naukami społecznymi

Warto poświęcić nieco uwagi tym, którzy zaglądają za kulisy w Niemczech. Badania społeczne dotyczące takich zjawisk jak lobbing, korupcja, nepotyzm czy lokalne powiązania o charakterze klientelistycznym rozdarte są dość wyraźnie między analizy czysto akademickie a dziennikarstwo śledcze. W przypadku badań akademickich dominuje podejście ignorujące wymiar zakulisowy opisywanych zjawisk i koncentrujące się na faktach stosunkowo niekontrowersyjnych, poddających się zestandaryzowanemu opisowi i wyjaśnianiu. Krótko mówiąc, badania te przeoczają możliwość występowania w przypadku korupcji czy lobbingu jakiegokolwiek „drugiego dna” lub ukrytego wymiaru cechującego się nieformalnymi, skrytymi porozumieniami między głównymi aktorami. Z kolei dziennikarstwo śledcze cechuje się brakiem prób uogólniania i modelowania opisywanych zjawisk – większość prac (także obszernych monografii) z tego zakresu to często bardzo szczegółowy i drobiazgowy opis poszczególnych przypadków nieprawidłowości, nieformalnych powiązań, afer i korupcji. Niestety takim opisom nie towarzyszą zazwyczaj próby wyciągania wniosków o ogólniejszym charakterze, sformułowania praw i zasad, zarysowania modelu opisywanego zjawiska, znalezienia reguł i mechanizmów. W ten sposób dziennikarskie zmagania z lobbingiem, korupcją i układami wydają się – podobnie jak badania stricte akademickie – pozostawać na powierzchni opisywanych zjawisk.

Na szczęście pomiędzy tymi dwoma biegunami czystej akademickości i dziennikarstwa można znaleźć również szereg prac o charakterze pogranicznym. Ich autorów można podzielić na dwie grupy: pracowników naukowych uprawiających „badania zaangażowane” oraz publicystów z akademickim wykształceniem (często posiadających stopień doktora), zaangażowanych w różne kampanie obywatelskie. Ci pierwsi poszerzają granice nauki akademickiej poprzez np. organizowanie konferencji i wydawanie publikacji z udziałem dziennikarzy, publicystów, działaczy społecznych, przedstawicieli organizacji pozarządowych itp. Z kolei ci drudzy wykorzystują doświadczenie i kontakty akademickie w działalności dziennikarsko-publicystycznej, dzięki czemu ich wysiłki zyskują na wiarygodności i metodologicznej poprawności. To połączenie podejścia akademickiego z dziennikarską dociekliwością empiryczną pozwoliło na wyodrębnienie specyficznego stylu badawczego, funkcjonującego właśnie na pograniczu nauki i publicystyki, który wydaje się być dość obiecujący pod względem zgłębiania mechanizmów funkcjonowania zjawisk zakulisowych.

Lobbing

W naukach politycznych lobbing jest zazwyczaj definiowany jako wywieranie wpływu na decyzje polityczne, aby osiągnąć cele zgodne z interesami reprezentowanych grup. Lobbing uprawiany jest przez osoby „z zewnątrz”, niepodejmujące decyzji w przedmiotowych sprawach. Zjawisko lobbingu nabrało znaczenia w Niemczech w latach 90. Przyczyniło się do tego kilka trendów, które zbiorczo można określić jako rozpad korporacjonistycznego modelu państwa, wspomnianego na wstępie. Wielkie zrzeszenia i korporacje zawodowe, reprezentujące interesy poszczególnych warstw i klas społecznych i uczestniczące w procesach podejmowania decyzji politycznych, zaczęły rozpadać się i tracić na znaczeniu.

Ich miejsce zaczęły wypełniać grupy lobbingowe. Do największych i najsilniejszych lobbies niemieckich należą te reprezentujące duże grupy przemysłowe, takie jak motoryzacyjne, farmaceutyczne, tytoniowe czy energetyczne. Najbardziej znaczące sukcesy tych lobbies to zdaniem wielu badaczy kształt systemu opieki zdrowotnej oraz sposób uregulowania rynku energii.

Tym, co zwraca uwagę w systemie niemieckiego lobbingu, jest jego skonsolidowanie. Jedynie największe koncerny, zaliczane do global players, prowadzą na własną rękę działalność lobbingową. Pozostałe tworzą sojusze w ramach poszczególnych sektorów gospodarki, wykorzystując do tego celu przede wszystkim związki i zrzeszenia z grupy pierwszej i drugiej. Jak mówi Wolf-Dieter Zumpfort, lobbujący dla koncernu turystycznego TUI, firmy z jednej branży są konkurentami tylko na rynku pośród klientów. Ale przy lobbingu, na przykład gdy chodzi o podwyższenie opodatkowania dla samochodów służbowych, pojedyncze przedsiębiorstwa działają wspólnie wobec polityków. Do tego celu wykorzystywane są mniej lub bardziej nieformalne porozumienia poszczególnych firm, tworzone dla reprezentacji ich interesów, które zrzeszają lobbystów z jednej branży lub mających wspólny interes w przeforsowaniu czy zablokowaniu określonego rozwiązania. Za najsłynniejsze i najbardziej wpływowe uchodzi tzw. Kollegium, zrzeszające trzydziestu reprezentantów największych niemieckich spółek giełdowych i dziesięciu wybranych przedstawicieli innych przedsiębiorstw. Jego przewodniczący, wspomniany już Zumpfort, określa tę strategię hasłem „Maszerujemy osobno, uderzamy razem”.

Naturalnym centrum działania lobbystów w Niemczech jest Berlin. Przy Bundestagu zarejestrowano ponad 2 tys. organizacji lobbingowych, dla których członków wydano ponad 5 tys. legitymacji uprawniających do prowadzenia działalności lobbingowej na terenie parlamentu. Nasycenie Berlina lobbystami jest tak duże, że główna aleja miasta, słynna Unter den Linden (Pod Lipami), nazywana jest czasami Unter den Lobbyisten (Pod Lobbystami). Bliskość Bundestagu, reprezentacyjny charakter alei oraz mnogość odpowiednich miejsc spotkań sprawiły, że przy tej ulicy swe przedstawicielstwa umieściły Daimler Chrysler, Dresdner Bank, Allianz, BP, BMW, E.ON., Volkswagen, TUI i Bertelsmann. Lobbyści tak bardzo wtopili się w krajobraz Berlina, że przewodniki turystyczne wymieniają najbardziej popularne pośród nich kawiarnie, wykorzystywane do spotkań z politykami w czasie przerwy na lunch, a wycieczki po Berlinie „śladami lobbystów” są w stałej ofercie biur podróży. Lobbyści z powodzeniem dbają o wypełnianie czasu wolnego berlińskim politykom, organizując „wieczory parlamentarne”, „salony polityczne”, „święta landów” czy po prostu tradycyjne odczyty i dyskusje panelowe. W czasie takich imprez przedstawiciele biznesu mają możliwość spotkania się z wybranymi politykami i zaprezentowania im swoich interesów. Ulrike Hinrichs opisuje przykład organizowanych przez lobby tytoniowe regularnych spotkań o nazwie „Blaue Stunde” (od określenia pory dnia tuż przed zapadnięciem zmroku), na które zapraszani są posłowie z asystentami i referentami, przedstawiciele mediów i urzędnicy ministerialni.

Takie wieczory mają nieformalny charakter. Przy muzyce, jedzeniu i winie rozmawia się w wąskim gronie (najczęściej nie większym niż 50 osób) o polityce i gospodarce, nawiązuje kontakty i zacieśnia więzi. Wszystko naturalnie opłacane jest przez przemysł, np. tytoniowy. Tutaj dyskretnie zwraca się uwagę na to, jakie konsekwencje dla przemysłu tytoniowego będzie miało wprowadzenie podatku od papierosów, umawia się na spotkania następnego dnia w biurze poselskim lub u urzędnika; podobnie traktuje się odpowiednich i ważnych przedstawicieli mediów.

Cechą definicyjną lobbingu jest dostarczanie decydentom informacji i wiedzy dotyczących przedmiotu lobbingu. Innymi słowy wpływ na procesy polityczne wywierany jest poprzez przekonywanie za pomocą argumentów merytorycznych o potrzebie zastosowania odpowiednich rozwiązań, służących reprezentowanym grupom interesu. Przekazywane informacje mogą mieć np. charakter ekspertyz i opracowań analizujących sytuację w danym sektorze gospodarki lub oceniających konsekwencje wdrożenia określonych rozwiązań polityczno-prawnych. Stąd też istotną rolę w działalności lobbingowej pełnią eksperci i instytucje przez nich tworzone (think-tanki, centra analityczno-badawcze itp.). Dostarczane przez lobbystów informacje w naturalny sposób są stronnicze w tym sensie, że przedstawiają perspektywę określonej grupy interesu.

Przekazywanie informacji ma w praktyce charakter dwustronny i opiera się na ich wymianie między lobbystą a politykiem. Zadaniem osób prowadzących działalność lobbingową jest bowiem nie tylko bezpośrednie wywieranie wpływu na decydentów, lecz także obserwowanie aktualnych trendów w polityce, śledzenie wydarzeń i planów działań na interesującym dla danej grupy interesu obszarze, zbieranie informacji o szykujących się na horyzoncie zmianach prawnych itd. Te informacje przekazywane są następnie do „centrali” koncernu i w oparciu o nie przygotowywane są dalsze strategie działania. Chodzi o to, by możliwie jak najwcześniej dostrzec i odpowiednio zareagować na działania państwa mogące wpłynąć na sytuację w danym obszarze gospodarki. W uzyskiwaniu takich informacji bezcenni są sami politycy i urzędnicy ministerialni, którzy jako pierwsi wiedzą o tym, „w którą stronę wieje wiatr”. Dzielą się tą wiedzą z lobbystami w zamian za ich specjalistyczne wsparcie merytoryczne w danej dziedzinie. Należy bowiem podkreślić, że w przekazywaniu informacji przez lobbystów interes ma nie tylko sam podmiot lobbujący, lecz także odbiorca – polityk lub urzędnik. Najczęściej nie posiada on specjalistycznej wiedzy i znajomości każdej dziedziny, której dotyczą prace legislacyjne. W związku z tym pomoc lobbysty, który dostarcza mu gotowych ekspertyz i analiz („zabezpieczonych” stemplem odpowiednich ekspertów), pozwala na znaczną oszczędność czasu i energii. Podobnie zjawisko „gotowców” podsuwanych przez lobbystów politykom pozwala na zmniejszenie ilości pracy urzędnika lub posła. Czasami nawet zwraca się on sam do znajomego lobbysty z prośbą o przygotowanie gotowego projektu zmian prawnych, który uwzględniałby interesy danego sektora gospodarki. Działalności lobbingowej sprzyja trend przesuwania się coraz większej ilości decyzji politycznych z parlamentu do „szarej strefy polityki” – skutkuje to podejmowaniem istotnych decyzji w różnego rodzaju komisjach działających przy parlamencie i rządzie, a później tylko zatwierdzanych przez parlament. Dostęp lobbystów do członków takich komisji, np. przygotowujących projekty ustaw, jest stosunkowo łatwy ze względu na sam charakter ich pracy, zezwalający na udział osób z zewnątrz, ograniczoną ilość członków oraz częściowo nieformalny sposób działania.

Lobbing przebiega najczęściej na poziomie szeregowych posłów (zazwyczaj członków odpowiednich komisji parlamentarnych) i specjalistów (referentów) w ministerstwach. Kontakty z dyrektorami, ministrami i wyższej rangi posłami (szefami klubów parlamentarnych, sekretarzami stanu przy Bundestagu) zarezerwowane są na wyjątkowe okazje dla wyższego szczebla kierowniczego samych koncernów i organizacji lobbujących. Codzienna praca szeregowych lobbystów to utrzymywanie sieci kontaktów ze „zwyczajnymi” urzędnikami i posłami. Lobbyści pracujący w jednym biurze często podzieleni są według poszczególnych opcji politycznych.

Ze względu na ten bliski kontakt z urzędnikami i politykami, opierający się na wzajemnym zaufaniu, lobbyści często rekrutowani są spośród osób obracających się przez jakiś czas w polityce i znających to środowisko od środka. Nierzadko są to byli politycy, którzy pełnili funkcje deputowanych lub ministrów i znają się zarówno na danej tematyce, jak i posiadają odpowiednie kontakty. Innym zjawiskiem są tzw. wbudowani lobbyści (eingebaute Lobbyisten), a więc czynni politycy zatrudnieni jednocześnie w firmach prywatnych.

Klüngel, czyli układ?

Słowo Klüngel, nieposiadające polskiego odpowiednika, pochodzi od staroniemieckiego Klungelin, oznaczającego „kłębek”. Klüngel wywodzi się z lokalnej kultury Kolonii i do dziś traktowany jest jako jej integralny element oraz jeden z fundamentów wyrazistej tożsamości mieszkańców tego miasta w Północnej Nadrenii-Westfalii. W ostatnich latach pojęcie to przedostało się również do słownika nauk społecznych i zaczęło być wykorzystywane do opisywania zjawisk mających miejsce także poza specyficznym kontekstem kolońskim.

Frank Überall, koloński publicysta i autor rozprawy doktorskiej poświęconej zjawisku Klüngela w kulturze politycznej Kolonii, definiuje je jako postawę, która opiera się na zasadniczej gotowości do nieskomplikowanego obchodzenia się z komunikacją, negocjacjami i wymianą. W obszarze (lokalnej) polityki uznawany jest dodatkowo za synonim tajnych uzgodnień, ale także zasadniczej gotowości do współpracy. Klüngel nie jest równy korupcji, ale istnieje stałe niebezpieczeństwo „ześlizgnięcia się” stosunków opartych na Klüngelu w zachowanie korupcyjne. Pierwsze zdanie określa Klüngel jako postawę, co ma wskazywać na związek tego zjawiska z mentalnością mieszkańców Kolonii. Za jedną z jej typowych cech uznaje się właśnie gotowość do „bezproblemowej” współpracy, cokolwiek ta bezproblemowość miałaby oznaczać. Z jednej strony może to być więc gotowość do świadczenia wzajemnych przysług, nie oczekując w zamian bezpośredniej nagrody – mieszkańcy Kolonii często chętnie podkreślają szczodrość i gościnność składającą się na Klüngel. Ten aspekt Klüngela opisuje także ukute przez byłego burmistrza Kolonii, a późniejszego kanclerza Niemiec Konrada Adenauera powiedzenie Mer kennt sich, mer hilft sich (w wolnym tłumaczeniu: Znamy się, więc wspieramy się). Dlatego Überall odnosi pojęcie Klüngela do systemu niezbiurokratyzowanej pomocy sąsiedzkiej w obrębie poszczególnych części miasta. Istotą tej współpracy jest nie tyle osiąganie określonych celów przez jej członków, co tworzenie i wzmacnianie więzi i relacji sąsiedzkich („stabilizacja sieci”). Innymi słowy, pomagając komuś np. z naszej dzielnicy, robimy to, nie oczekując wdzięczności czy odwzajemnienia przysługi, lecz w imię Klüngela.

Z drugiej strony owa „bezproblemowa gotowość do współpracy” wykracza poza kontekst codzienności i jest tradycyjnie obecna w kolońskiej polityce lokalnej, którą charakteryzuje takie powiedzenie jak „ręka rękę myje”. Na to wskazuje Überall, mówiąc w powyższej definicji o synonimiczności Klüngela i tajnych uzgodnień politycznych. W odniesieniu do sfery polityki Überall zwraca uwagę na możliwość powstawania zjawisk korupcyjnych w oparciu o system Klüngela. W jego modelu na Klüngel składają się trzy stopnie tworzące piramidę o szerokiej podstawie i wąskim szczycie. U jej dołu jest ogólna „współpraca sytuacyjna”, tworząca istotę Klüngela. Na drugim poziomie jest tworzenie powiązań, zależności i sieci, opartych na tej współpracy sytuacyjnej. Dopiero na szczycie jest korupcja.

Podkreślając wielość zjawisk składających się na koloński Klüngel i niesprowadzalność tego zjawiska do zachowań korupcyjnych, Überall dostrzega również dobre strony. Należą do nich np. zmniejszenie biurokracji, bezpośredniość udziału obywateli, otwartość, prostota działania i podejmowania decyzji, obecność wymiaru ludzko-emocjonalnego, nastawienie na konsensus i rezygnacja z konkurencji, tworzenie poczucia przynależności grupowej i – last but not least – wzbogacanie demokracji. Można by więc powiedzieć, że w tym ujęciu Klüngel jest ucieleśnieniem społeczeństwa obywatelskiego…

Mniej wyrozumiali dla tego zjawiska są socjologowie Erwin K. i Ute Scheuchowie, „odpowiedzialni” za wprowadzenie pojęcia do obszaru badań nad tym, co określiliśmy mianem nieformalnych sieci władzy. Stało się tak za sprawą przygotowanego przez nich w 1992 r. na zlecenie CDU opracowania dotyczącego przyczyn spadku popularności i niskich wyników wyborczych partii w Północnej Nadrenii-Westfalii. Odpowiedzi, których dostarczyli badacze, koncentrowały się wokół mechanizmu wyłaniania elit partyjnych i wyboru kandydatów na wysokie stanowiska zarówno w regionalnym, jak i w federalnym CDU oraz urzędach państwowych. Zdaniem Scheuchów ten mechanizm został opanowany przez sieć nieformalnych powiązań, wzajemnych zależności i uwikłań do tego stopnia, że zablokowana została możliwość robienia kariery partyjnej i politycznej w oparciu o kryteria merytokratyczne. Innymi słowy CDU padła ofiarą własnego Klüngela, a raczej wielu różnych Klüngelów. Przyczyną tego miała być sytuacja, w której partiami politycznymi (nie tylko CDU i nie tylko w Kolonii) rządzą wewnętrzne kliki, klany i koterie, które decydują o wszystkich najważniejszych sprawach, takich jak układanie list wyborczych czy polityka partii. Pozycja danej kliki oraz pozycja jednostki w jej obrębie decydują o możliwościach kariery i wpływania na decyzje partyjne. Scheuchowie spróbowali opisać wpływ tego opartego na Klüngelu systemu partyjnego na kondycję CDU, a raport przekazali zleceniodawcy, czyli samej CDU. Ich opinie zostały dość szybko wycofane z wewnątrzpartyjnego obiegu oraz poddane próbie zdyskredytowania w przestrzeni publicznej przez podważanie wiarygodności autorów i metodologii. Mleko się jednak już wylało i zaczęto głośno mówić o kolońskim Klüngelu, a Scheuchowie rozbudowali swoje opracowanie do postaci publikacji pt. „Cliquen, Klüngel und Karrieren. Über den Verfall der politischen Parteien – eine Studie” („Kliki, układy i kariery. Studium o rozpadzie partii politycznych”).

W swej późniejszej książce „Die Spendenkrise” autorzy przedstawiają następującą definicję Klüngela, znacznie różniącą się od ujęcia Überalla i wykraczającą poza kontekst koloński. Kluczową cechą Klüngela w ujęciu kolońskich socjologów jest zasada „odwleczenia gratyfikacji”: polega ona na tym, by nie oczekiwać natychmiastowego odwzajemnienia nieformalnej „przysługi”. Ma to na celu nie tylko ukrycie odpowiedzialności, ale także wzmacnianie powiązań w ramach Klüngela i stabilizowanie relacji w sieci – pomagając koledze w wygraniu konkursu na stanowisko dyrektora, nie robię tego dla niego, ale dla czegoś znacznie większego, czego obaj jesteśmy członkami – Klüngela. Odpowiednio do tego nie oczekuję od niego wdzięczności i odwzajemnienia, bo wiem, że te dostanę w swoim czasie poprzez Klüngel.

Na marginesie warto zwrócić uwagę, jak silnie Klüngel wydaje się zakorzeniony w tradycji korporacjonistycznej. Przykładowo niemiecka profesura zasłynęła tym, że w czasie II wojny światowej najpierw broniła przed represjami ze strony władz nazistowskich swoich członków o żydowskim pochodzeniu, by po zakończeniu wojny bronić przed denazyfikacją tych kolegów, którzy zaangażowali się w system III Rzeszy. O sile tych struktur może świadczyć to, że po II wojnie światowej ani jeden wysoko postawiony członek korporacji prawniczej nie został pociągnięty do odpowiedzialności za przeszłość mimo znacznego udziału prawników w działaniach rządu nazistowskiego. W tym kontekście przypomina się słynny sms wysłany przez Adama Halbera do Roberta Kwiatkowskiego w trakcie afery Rywina: Precz z siepactwem, chwała nam i naszym kolegom, ch… precz!

Oczywiście odwleczenie gratyfikacji w czasie ma też wymiar praktyczny, podobnie jak zastosowanie zasady przeniesienia gratyfikacji, polegające na tym, że ktoś inny odwdzięczy mi się za tę przysługę. Najprostsza forma tak funkcjonującego mechanizmu to sytuacja, w której A zatrudnia żonę B, B przyjaciela C, a C żonę A.

Takie złożone systemy wzajemnych przysług prowadzą do powstawania systemu zależności, ale także zaufania. Odbywa się to na podobnej do opisanej przez Andrzeja Zybertowicza zasadzie umoczenia: Od każdego, kto chce się piąć do góry, oczekuje się, że spłaci swój dług wdzięczności w ramach układu. Dopiero z takim zabezpieczeniem, znacząco określanym jako „trup w piwnicy”, nowy staje się godny zaufania dla establishmentu.

Przytoczone do tej pory różne znaczenia i sposoby wykorzystania pojęcia Klüngel pozwalają na utożsamienie go z polskim pojęciem „układu”. Układ cechowałby się zatem:

- oparciem na sieci wzajemnych powiązań, przysług, zależności, solidarności i zaufania między członkami;

- nastawieniem na umożliwienie osiągania prywatnych korzyści, przedkładanych nad dobro publiczne;

- funkcjonowaniem w oparciu o zasady odwleczenia i przeniesienia gratyfikacji;

- wykluczaniem alternatywnych ścieżek osiągania celów w danym kontekście;

- nieformalnością i niejawnością;

- funkcjonowaniem w „szarej strefie polityki”.

W swym pionierskim opracowaniu Scheuchowie analizują szereg przykładów funkcjonowania układów w obrębie partii politycznych. Najpowszechniejszym jest zawłaszczanie i rozdysponowywanie między swoich członków intratnych stanowisk w instytucjach należących do miasta, organach administracji miejskiej, spółkach komunalnych oraz firmach powiązanych z miastem. Ten mechanizm może być zinstytucjonalizowany do tego stopnia, że przyjmuje postać spisywanych tajnych umów. I tak Scheuchowie podają przykład pisemnego porozumienia pomiędzy SPD a FDP zawartego w 1979 r. po lokalnych wyborach, dzielącego czternaście wysokich stanowisk w urzędzie miasta (od kierownika wydziału w górę) między te dwie partie. Istotne jest przy tym – w kontekście zawłaszczania instytucji – że formalnie obsadzanie tych stanowisk należy do kompetencji głównego dyrektora miasta. W postaci podobnych tajnych dokumentów kliki wewnątrzpartyjne w CDU uzgadniały między sobą przed wyborami w 1988 r. podział stanowisk w partii, który miał być następnie osiągnięty przez głosowanie. Te dokumenty zostały ujawnione przez jedną z frakcji po tym, gdy porozumienie nie zostało dotrzymane.

Inny obszar działania układów to przestrzeń przedsiębiorstw związanych z miastem, które służą jako synekury dla członków poszczególnych układów. Podział stanowisk następuje tutaj w sposób podobny do opisanego powyżej. Pożywką dla tego mechanizmu są różnego rodzaju formy prywatyzacji zadań usługowych miasta, w postaci wydzielania spółek komunalnych jako oddzielnej formy własności, częściowej prywatyzacji w formie partnerstwa publiczno-prywatnego, tworzenia holdingów spółek miejskich itp. Tego typu zabiegi pozwalają na uwolnienie podmiotów spod nadzoru administracyjnego, zachowując jednocześnie kontrolę nad obsadzaniem stanowisk oraz organizowaniem przetargów przez te firmy. W opisywanym przez Scheuchów oraz Überalla przypadku Kolonii do najbardziej łakomych kąsków należały przedsiębiorstwo komunikacji miejskiej, na początku lat 90. warte 145 milionów marek, oraz przedsiębiorstwo wodno-energetyczno-gazociągowe o wartości 500 milionów marek. Te i inne wyodrębnione z miejskich struktur przedsiębiorstwa tworzą holding Stadtwerke Köln GmbH. W samym tylko kierownictwie holdingu do obsadzenia jest dziewięć wysoko opłacanych stanowisk dyrektorów i członków zarządu, dzielonych między siebie przez rządzące w mieście partie. Rajcowie miejscy zasiadają także licznie w radach nadzorczych przedsiębiorstw składających się na holding.

Gospodarka komunalna jest też świetnym polem do rozwoju układów korupcyjnych. Do głosu dochodzą one przede wszystkim przy zleceaniu budowy nowych obiektów dla miasta. Do historii korupcji w Niemczech przeszły już takie afery jak ta związana z budową w Kolonii spalarni odpadów, przy której sama wysokość łapówek przekroczyła 20 milionów euro. Podobnie przy budowie Targów Kolońskich (Koelnmesse) miasto przepłaciło 360 milionów euro w wyniku wyboru zbyt drogiej oferty. Przykłady działania układów w branży budowlanej analizuje Frank Überall. Podkreśla on przy tym rolę powstających w ramach układów zażyłych relacji osobistych, które sprzyjają pojawianiu się korupcji. Inny obszar działania układów o charakterze korupcyjnym to przekazywanie zleceń kancelariom prawniczym prowadzonym przez byłych i obecnych polityków.

Przedmiotem pracy Scheuchów poświęconej układowi nie są jego szeroko pojęte społeczne konsekwencje, lecz wpływ na system funkcjonowania partii w Niemczech. W przeciwieństwie do Überalla autorzy nie podejmują się próby oceny zjawiska występowania układów w niemieckim życiu politycznym, choć z charakteru ich pracy można przypuszczać, że byłaby ona zdecydowanie krytyczna. Zwracają jednak uwagę na ciekawy trend, jakim jest feudalizacja systemu politycznego, do której dochodzi w wyniku zdominowania partii przez układy. Jest ona efektem rozrostu i zinstytucjonalizowania systemu wzajemnych przysług i zależności, przy jednoczesnym zdominowaniu układu przez jedną osobę lub grupę. Jak piszą Scheuchowie, na płaszczyźnie federalnej i w pewnej liczbie gmin, a także większych miast, powiązania rozwinęły się w system feudalny. Istotą układu feudalnego jest wymiana przywilejów w zamian za wierność. Patologiczny charakter tych układów polega na tym, że wierność wobec osoby jest silniejsza od wierności wobec sprawowanego urzędu. W oparciu o układy feudalne powstają klany, skupione wokół „władców feudalnych”, taki jak np. funkcjonujący przez lata klan Helmuta Kohla. Takie klany decydują następnie o funkcjonowaniu mediów lokalnych, przedsiębiorstw miejskich, mianowaniu dyrektorów szkół, finansowaniu uczelni wyższych itp.

***

Prezentacja niemieckich badań nad zakulisowymi wymiarami polityki i życia publicznego zaprowadziła nas od lobbingu (w dużym stopniu legalnego i stanowiącego istotny element systemu reprezentacji interesów) do lokalnych układów, opartych na niejawnych porozumieniach, złożonych systemach wzajemnych zależności, gratyfikacji i powiązań, często o charakterze korupcyjnym. Zapewne nie tego spodziewalibyśmy się po takim kraju jak Niemcy. Czego nas uczy ten przykład? Wydaje się, że każe on przede wszystkim przyjąć do wiadomości prosty fakt, iż nieodłącznym elementem funkcjonowania każdej demokracji opartej na reprezentacji interesów jest występowanie jej niejawnego wymiaru, którego istnienie pewni aktorzy chcieliby utrzymać w cieniu, poza zainteresowaniem mediów i debaty publicznej. Jak pisał już klasyk socjologii, Georg Simmel, występowanie tajnych związków, spisków i niejawnych porozumień nie jest czymś marginalnym, lecz konstytuuje życie społeczne w jego najbardziej fundamentalnych wymiarach.

Stąd płynie drugi wniosek, odnośnie do roli i zadania nauk społecznych: choć badania nad zakulisowymi wymiarami władzy nie należą również w Niemczech do akademickiego mainstreamu, to pełnią one jednak dość istotną funkcję w debacie publicznej. Może właśnie dzięki swemu granicznemu usytuowaniu, rozpięciu między dziennikarstwem a nauką są w stanie lepiej wypełniać publiczną misję monitorowania i kontrolowania działań grup interesu we współczesnej demokracji. Warto ten przykład rozważyć z perspektywy polskich nauk społecznych i stawianych przed nimi zadań.

Literatura wykorzystana w tekście:

1. Burgmer Inge Maria. 2003. „Lobbyverbände unter Anpassungsdruck”, w: Leif Thomas i Rudolf Speth (red.): Die stille Macht. Lobbyismus in Deutschland, Wiesbaden.

2. Hinrichs Ulrike. 2006. „Politiker und Lobbyisten – Lobbyisten als Politiker”, w: Leif Thomas i Rudolf Speth (red.): Die fünfte Gewalt. Lobbyismus in Deutschland, Bonn.

3. Leif Thomas. 2006. „Getrennt marschieren, vereint schlagen“. Lobbyismus in Berlin zwischen Mythos und Realität – Ein Interview mit Wolf-Dieter Zumpfort (TUI), w: Leif Thomas i Rudolf Speth (red.): Die fünfte Gewalt. Lobbyismus in Deutschland, Bonn.

4. Leif Thomas i Rudolf Speth. 2006. „Die fünfte Gewalt – Anatomie des Lobbyismus in Deutschland”, w: Leif Thomas i Rudolf Speth (red.): Die fünfte Gewalt. Lobbyismus in Deutschland, Bonn.

5. Pietrowicz Krzysztof i Piotr Stankiewicz (red.). 2012. Za kulisami. Szkice o władzy, interesach i bezpieczeństwie, Poznań.

6. Rügemer Werner. 1996. Wirtschaften ohne Korruption?, Frankfurt am Main.

7. Scheuch Erwin K. i Ute Scheuch. 2000. Die Spendenkrise – Parteien außer Kontrolle, Reinbek bei Hamburg.

8. Scheuch Ute i Erwin Kurt Scheuch. 1993. Cliquen, Klüngel und Karrieren. Über den Verfall der politischen Parteien – eine Studie, Reinbek bei Hamburg.

9. Schumacher Hajo. 2006. „Die ewig netten Herren“. Berlin ist die Hauptstadt eines wild wachsenden Lobbyismus, w: Leif, Thomas i Rudolf Speth (red.): Die fünfte Gewalt. Lobbyismus in Deutschland, Bonn.

10. Sojak Radosław i Daniel Wicenty. 2005. Zagubiona rzeczywistość. O społecznym konstruowaniu niewiedzy, Warszawa.

11. Speth Rudolf. 2006. „Wege und Entwicklungen der Interessenpolitik“, w: Leif, Thomas i Rudolf Speth (red.): Die fünfte Gewalt. Lobbyismus in Deutschland, Bonn.

12. Überall Frank. 2007. Der Klüngel in der politischen Kultur Kölns, Bonn.

13. Zybertowicz Andrzej. 2005. AntyRozwojowe Grupy Interesów. Zarys analizy, w: Wesołowski, Włodzimierz i Jan Włodarek (red.), Kręgi integracji i rodzaje tożsamości, Warszawa.

Porozmawiajmy po norwesku

Janina Petelczyc

CC-BY-ND Rzeźba w Parku Vigelanda w Oslo, kgbbristol, flickr.com/photos/kgbbristol/2819102241/

Z punktu widzenia polityki społecznej i ekonomicznej można uznać Norwegię za kraj sukcesu. Czy prawdą jest, że swój dobrobyt zawdzięcza ona złożom ropy i bogactwu, dzięki któremu może budować państwo socjalne? A może jest odwrotnie: to polityka prospołeczna sprawiła, że dochody z ropy służą poprawie doli ogółu społeczeństwa, nie zaś zyskom wąskich elit?

Norwegia należy do najbogatszych państw świata. Według raportu magazynu „Forbes” z pierwszego kwartału 2012 r., opartego na danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Norwegia jest czwartym najbogatszym państwem świata, w którym dochód na osobę w analizowanym okresie wynosił 51 959 dolarów. Jest też krajem, w którym dochód rozkłada się bardzo równomiernie pomiędzy wszystkich obywateli. Wskaźnik Nierówności Społecznej (zwany też indeksem Giniego) określa rozkład dochodów w społeczeństwie. Im większa jest jego wartość, w tym większym stopniu społeczeństwo dotknięte jest nierównościami. Gdyby był równy 0, oznaczałoby to, że wszyscy osiągają dokładnie te same dochody. Wskaźnik ten należy w Norwegii do najniższych na świecie i w 2011 r. wynosił 0,25^1.

Wśród państw świata Norwegia zawsze pozytywnie wyróżnia się w poszczególnych rankingach i statystykach dotyczących spraw społecznych. Od dłuższego czasu zajmuje pierwszą pozycję w rankingu HDI – Wskaźnika Rozwoju Społecznego. Odnosi się on nie tylko do PKB, ale także bierze pod uwagę średnią oczekiwaną długość życia oraz poziom edukacji. Jego wartość waha się między 0 a 1, przy czym im bliżej 1, tym lepsza jakość życia mieszkańców kraju. Według najnowszego raportu w 2012 r. HDI w Norwegii wynosiło 0,955. Polska, która znajduje się wśród pierwszych 42. państw uważanych za wysoko rozwinięte, osiągnęła wskaźnik HDI na poziomie 0,821, co plasuje ją na 39. pozycji^2. Norwegia dobrze poradziła sobie z kryzysem: spadek PKB do -1,6% odnotowano w 2009 r., ale już w 2012 r. nastąpił wzrost 3,1%, a na r. 2013 szacuje się wzrost ok. 1,7%3.

Obywatele Norwegii zadecydowali już dwukrotnie (referenda w 1972 i w 1994 r.) o nieprzystępowaniu do Unii Europejskiej. Jednak standardy polityki społecznej w Norwegii są często znacznie wyższe niż minima wyznaczane przez Unię. Ponadto Norwegia, która nie jest płatnikiem UE, udziela bezzwrotnej pomocy zagranicznej nowym członkom Wspólnoty w ramach Norweskiego Mechanizmu Finansowego oraz Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (czyli tzw. funduszów norweskich i EOG). Polska w drugiej edycji programu, w latach 2009–2014, otrzyma w sumie 578,1 mln euro^4. Norwegia jest też państwem udzielającym bardzo wysokiej pomocy rozwojowej państwom znajdującym się poza UE. I choć kraje rozwinięte wydały w 2012 r. o 4% mniej pieniędzy na pomoc rozwojową niż rok wcześniej, to Norwegia należy do państw, w których wydatki te w tym czasie wzrosły. Wśród państw, które korzystają z norweskiej dwustronnej pomocy rozwojowej w największym stopniu, należy wymienić m.in. Brazylię, Tanzanię, Afganistan i Sudan^5.

Czy tylko ropa?

Wielu komentatorów twierdzi, że sukces Norwegii był możliwy dzięki posiadaniu przez nią złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, które zapewniły państwu dostatek. Nie ulega wątpliwości, że swoje bogactwo kraj w dużej mierze zawdzięcza właśnie temu. Należy jednak zwrócić uwagę na dwa ważne fakty. Po pierwsze budowę państwa dobrobytu rozpoczęto w Norwegii jeszcze w latach 40., gdy nikomu nie śniło się, że kraj szybko wzbogaci się na surowcach odkrytych 30 lat później.

Po drugie zyski z eksploatacji surowców są przeznaczane na bardzo konkretne cele. Ogromne złoża ropy naftowej i gazu ziemnego odkryto na terenie Morza Północnego na przełomie lat 60. i 70. Kraj stał się ich najpotężniejszym eksporterem po Arabii Saudyjskiej i Rosji. W latach 80. rząd zadecydował, że dochody te nie będą trafiały bezpośrednio na rynek, lecz zostaną złożone w specjalnym funduszu inwestycyjnym, tzw. funduszu naftowym. Ma on być zabezpieczeniem finansowym dla przyszłych pokoleń, szczególnie wtedy, gdy złoża ropy się wyczerpią. Fundusz utworzono w czerwcu 1990 r. Za kontrolę i zarządzanie funduszem odpowiedzialne były dwie niezależne od siebie instytucje: Ministerstwo Finansów i Narodowy Bank Norwegii. Jednak z biegiem lat, gdy pieniądze zgromadzone w funduszu stawały się coraz większe, często zdarzało się, że partie polityczne chciały po nie sięgać, aby finansować bieżące cele. Nie zgadzając się na większe wydatki, rząd w 2006 r. zmienił Fundusz Naftowy (Petroleumsfond) na Fundusz Emerytalny (Pensjonsfond)6. Celem funduszu jest ułatwienie rządowi oszczędzania pieniędzy na rosnące wydatki systemów emerytalnych oraz wsparcie długoterminowych inwestycji dochodów naftowych. Strategia inwestycyjna funduszu opracowana została przez norweskie Ministerstwo Finansów: 60% inwestuje się w akcje, 35–40% w obligacje oraz 5% w nieruchomości^7.

Norwegia jest państwem, które reprezentuje tzw. model socjaldemokratyczny polityki społecznej. Najogólniej rzecz ujmując, niewidzialna ręka rynku zastępowana jest w nim przez widzialną rękę państwa. Zakłada się, że każdy ma prawo do życia na godnym poziomie, niezależnie od zdarzeń losowych oraz możliwości, które oferuje wolny rynek. W Norwegii mamy zatem powszechne i bezpłatne systemy edukacji, ochrony zdrowia (choć wymagany bywa wkład własny pacjenta) i innych usług publicznych. Przykładowo bardzo korzystna jest sytuacja młodych rodziców. Dobrze rozwinięta jest sieć przedszkoli i żłobków, a dzieci w wieku 1 do 5 lat mają ustawowo zagwarantowane prawo do miejsca w przedszkolu. Przedszkola są w znacznej części dotowane przez państwo. Jeśli rodzice decydują się na nieposyłanie dziecka do przedszkola, mają prawo do dodatkowego zasiłku opiekuńczego – 5000 koron między 13. a 18. miesiącem życia oraz około 3000 koron pomiędzy 19. a 23. miesiącem życia dziecka. Przedszkola i żłobki to jednak nie wszystko. Dostępne są korzystne rozwiązania w dziedzinie urlopu rodzicielskiego. W Norwegii już dawno wypracowano partnerski model. Nie istnieje tzw. urlop „macierzyński”, a wyłącznie „rodzicielski” (foreldrepermisjon). Rodzice mają prawo wyboru jednego z dwóch rodzajów urlopu rodzicielskiego:

47-tygodniowego – wówczas płatny jest w 100%. Jeżeli urodzi się więcej niż jedno dziecko, jest wydłużany o 5 tygodni;

57-tygodniowego, płatnego w 80%. Jeżeli urodzi się więcej niż jedno dziecko, można wydłużyć go o 7 tygodni.

Tylko 9 tygodni z tego urlopu należy wyłącznie do matki (trzy tygodnie przed i sześć tygodni od razu po porodzie). Pozostałe 26 tygodni (lub 36 w przypadku wybrania dłuższego) urlopu można podzielić wedle uznania pomiędzy obydwoje rodziców. Ostatnie 12 tygodni zarezerwowane jest tylko dla ojca. Urlopy można łączyć z pracą w niepełnym wymiarze czasu. Między innymi dzięki tym rozwiązaniom współczynnik dzietności w Norwegii należy do najwyższych w Unii Europejskiej. Średnio na kobietę w wieku 15–49 lat przypada w tym kraju 1,88 dzieci, podczas gdy np. w Polsce – 1,3, a w UE 1,57^8. Tym, co pozwala na utrzymanie takiego modelu, jest dialog społeczny.

Droga do dialogu

Historia dialogu społecznego w Norwegii sięga jeszcze XIX wieku i rozpoczęła się od konsultacji dotyczących kwestii pracowniczej. Związki zawodowe zaczęły powstawać w Norwegii pod koniec XIX wieku: najstarszy związek – rzemieślników – w 1870, związek robotników niewykwalifikowanych – w 1898. Pierwsza konfederacja związkowa LO (Landsorganisasjonen i Norge) została utworzona 1 kwietnia 1899 r. Nie był to jednak czas bezpieczny dla zrzeszających się pracowników. W wielu krajach Europy, takich jak Francja, Niemcy czy Wielka Brytania, istnienie związków zawodowych było zakazane. W Norwegii nigdy takiego prawa nie było, jednak wstąpienie do związków zawodowych często stanowiło powód zwalniania z pracy. Rok po powstaniu LO, w 1900 r., powstała pierwsza konfederacja pracodawców – NHO. Powstanie tej organizacji było w pewnej mierze legitymizacją istnienia związków zawodowych.

Już na początku XX wieku dialog społeczny przyczyniał się do kształtowania stosunków pracy. Układy zbiorowe zawsze wyprzedzały standardy wprowadzane przez prawo państwowe. W sektorze publicznym układy obejmują wszystkich pracowników, a w prywatnym – tych w uzwiązkowionych zakładach pracy. Obecnie objęcie układami zbiorowymi w Norwegii wynosi 100% w sektorze publicznym i 58% w prywatnym. Ogólny wskaźnik objęcia układami wynosi 70%9.

Tabela 1. Kształtowanie się czasu pracy w układach zbiorowych pracy i prawie pracy w Norwegii

Układy zbiorowe pracy

Prawo

1915 – LO opowiada się za ośmioma godzinami pracy dziennie i 48 h pracy tygodniowo

1915: maks. 10 h pracy dziennie i 54 godziny pracy tygodniowo

1919 – 8 h w ciągu dnia/ 48h tygodniowo

1920 – 48 h tygodniowo

1959 – 45h tygodniowo

1959 – 46,5 h tygodniowo

1960 – 45 h tygodniowo

1970 – 40 h tygodniowo

1986 – 37,5 h tygodniowo

1968 – 42,5 h tygodniowo

1972 – 40 h tygodniowo

Źródło: www.unio.no

Doświadczenia związane z II wojną światową wytworzyły silne poczucie solidarności, a związki zawodowe wspólnie z organizacjami pracodawców i Partią Pracy zaangażowały się w odbudowę kraju. Wszyscy nastawieni byli na produktywność i zyski, ale także na wzajemne korzyści. Pracownicy przyczyniając się do wzrostu gospodarczego, także mieli z tego wzrostu korzystać, otrzymując podwyżki oraz coraz lepsze prawa i warunki pracy. Wraz z rozwojem demokracji przemysłowej w latach 60. i 70. zaczęły powstawać rady pracowników, ich reprezentacje w zarządach i zespołach ds. bezpieczeństwa. Obecnie reprezentanci ds. BHP wybierani są na dwuletnie kadencje. Mają obowiązek chronić interesy pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Ich zadaniem jest ocena ryzyka, informowanie o nim pracodawców oraz pomoc w jego usuwaniu. Mogą zatrzymać niebezpieczną pracę lub zamknąć budynek, w którym się odbywa, nie ubiegając się o opinię eksperta. Pracodawca może natomiast zwrócić się do Inspekcji Pracy. Reprezentanci ds. Bezpieczeństwa mogą interweniować również w przypadku, gdy nie wypłaca się pensji lub są one nieadekwatne do przepracowanych godzin. W każdym przedsiębiorstwie, w którym pracuje ponad 50 osób, lub w takich, gdzie zatrudnionych jest od 20 do 50 ludzi, ale domaga się tego związek zawodowy – powstają tzw. komitety środowiska pracy. Zasiadają w nich w równej liczbie przedstawiciele pracowników i pracodawców, a ich przewodnictwo jest naprzemienne. Ich obowiązkiem jest badanie warunków pracy i sporządzanie raportów. Komitet taki zajmuje się także m.in. zapobieganiem konfliktom oraz przeprowadzaniem corocznych sondaży satysfakcji pracowników i pracodawców^10.

Podstawową cechą dialogu społecznego, która gwarantuje zadowalające rezultaty, jest udział wszystkich zainteresowanych stron w konsultacjach. Norwegia to państwo, w którym negocjacje zbiorowe mają ogromne znaczenie w kształtowaniu zarówno stosunków pracy, jak i innych dziedzin ludzkiego życia, np. polityki miejskiej, inwestowania, spraw akademickich itp. Ważne jest podkreślenie, że w Norwegii prowadzi się dialog społeczny nie tylko w związku z kwestiami pracowniczymi, ale także w innych sferach, takich jak np. działania szkół, uniwersytetów, budowa lokalnych dróg czy inne inwestycje. Z jednej strony przyczynia się to do większego zadowolenia, zarówno z warunków pracy, jak i życia, z drugiej jednak czasami opóźnia ważne decyzje, ponieważ do konsensusu dochodzi się nawet latami. I tak dzięki dialogowi społecznemu udało się w okręgu Buskerud połączyć dwie uczelnie w jedną, natomiast od kilkunastu lat nie można zbudować drogi w okręgu Aust-Agder. W pierwszym przypadku powołano komisję, w skład której wchodziły nie tylko władze uczelni, ale także reprezentanci studentów i doktorantów oraz członkowie związków zawodowych i inni pracownicy uczelni. Podczas obrad udało się wypracować konsensus, dzięki któremu nie zwolniono nikogo, a udało się osiągnąć zamierzony cel. W drugim przypadku jednak ilość stanowisk w przypadku tworzenia drogi – i próba dojścia do zgody wszystkich stron – uniemożliwia podjęcie konkretnej decyzji, byłaby ona bowiem zawsze wbrew opiniom którejś ze stron.

Dialog w pracy

Należy podkreślić, że oprócz układów zbiorowych istnieje krajowe prawo pracy, które wyznacza minimalne standardy (układy mogą te standardy wyłącznie podwyższać). Pierwsze ogólne prawo pracy powstało już w 1892 r. Była to ustawa o nadzorze nad pracą w fabrykach. W 1915 r. uchwalono ustawę o ochronie zatrudnienia w zakładach przemysłowych. Obecnie obowiązującym aktem prawnym jest ustawa o środowisku pracy z 1977 r.11 Zawiera ona regulacje dotyczące ochrony pracownika, zawarcia i rozwiązania umowy o pracę, nieobecności, czasu pracy, ochrony przed dyskryminacją oraz przepisów BHP.

Dziś, dzięki ponad stuletniej tradycji dialogu społecznego w Norwegii, mamy tu do czynienia z uniwersalną polityką społeczną (na rzecz wszystkich) i dużym sektorem publicznym. Kraj charakteryzuje się także wysoką stopą zatrudnienia – zarówno kobiet, jak i mężczyzn. W 2011 r., według danych Eurostatu, pracowało 77,1% mężczyzn i aż 73,4% kobiet w wieku produkcyjnym. Dla porównania średnia 27 państw Unii Europejskiej wynosiła wówczas 70,1% dla mężczyzn i tylko 58,5% dla kobiet, a w Polsce 66,3% i 53,1%12. Norwegia charakteryzuje się także bardzo niską stopą bezrobocia – w 2012 roku wynosiło ono 3,2% (średnia UE – 27 wynosiła aż 10,5%, a bezrobocie w Polsce 10,1%)13, a także wysoką mobilnością społeczną. Niewielkie są także różnice w płacach.

Norwegia to także kraj silnych partnerów społecznych, w którym system negocjacji płacowych jest centralnie skoordynowany oraz można mówić o bliskiej współpracy między rządem a organizacjami pracodawców i związkami zawodowymi^14. Do związków należy ponad półtora miliona osób (przy czym dane te zawierają także niepracujących studentów i emerytów) przy 2,3 mln pracowników ogółem. Oznacza to, że poziom uzwiązkowienia wynosi ponad 50%15. W chwili obecnej w Norwegii funkcjonują cztery konfederacje związkowe. Największą jest LO, obejmująca wszystkie sektory gospodarki. Związki zrzeszone w LO to ponad 850 tys. osób. Drugą organizacją pracowników jest Unio, z ok. 300 tys. zrzeszonych. Warto podkreślić, że wśród związków zawodowych w Unio zrzeszeni są, obok profesji takich jak pracownicy edukacji (Utdanningsforbundet), pielęgniarki (Norsk Sykepleierforbund) czy policjanci (Politiets Fellesforbund), także m.in. duchowni (Presteforeningen), diakoni (Det Norske Diakonforbund) i naukowcy (Forskerforbundet). Trzecią centralą związkową w Norwegii jest YS, posiadająca prawie 220 tys. członków, zrzeszająca pracowników zarówno publicznego, jak i prywatnego sektora. Najmniejszą konfederacją jest Akademikerne, w której zrzeszają się pracownicy z wyższym wykształceniem. Obecnie jest to ok. 150 tys. osób. Należy też wspomnieć, że w Norwegii ok. 8% związkowców (czyli ok. 120 tys.) nie należy do żadnej konfederacji^16.

Przynależność do organizacji pracodawców jest jeszcze wyższa i w 2008 r. wynosiła 71%. Należy zauważyć, że poziom uzwiązkowienia jest w miarę stały, a poziom przynależności do organizacji pracodawców w ostatnich latach wzrasta, zwłaszcza w przypadku największych z nich. Czołową federacją pracodawców jest NHO, która negocjuje układy zbiorowe na poziomie centralnym oraz branżowym^17. Oprócz tego funkcjonują federacje pracowników: Norweskiego Handlu i Usług oraz Norweskie Stowarzyszenie Władz Lokalnych i Regionalnych (KS).

Negocjacje zbiorowe odbywają sie w ramach przejrzystej, hierarchicznej struktury. Można wymienić trzy poziomy: krajowy, branżowy i zakładowy (patrz tabela 2).

Tabela 2. Poziomy negocjacji zbiorowych w Norwegii, opracowanie własne na podstawie: P. Ostrowski, Życie i praca po norwesku, część pierwsza: związki zawodowe, „Związkowiec” nr 3/2013

Poziom negocjacji

Zakres

Krajowy

Na tym poziomie ustalane są układy podstawowe (hovedavtalene), które zawierają konfederacje pracodawców i organizacje pracowników. Reguluje się nimi kwestie takie jak: procedury wyborów przedstawicieli pracowniczych (na ten temat nie ma zapisów w prawie krajowym), równość płci, BHP, zasady kontroli i oceny wdrażania układu. Na tym poziomie nie negocjuje się poziomu wynagrodzeń.

Branżowy

Na tym poziomie ustala się m.in. skalę wzrostu wynagrodzeń (biorąc pod uwagę międzynarodową konkurencyjność). W Norwegii nie istnieje płaca minimalna określana odgórnie, lecz określają ją dla poszczególnych branż układy zbiorowe. Należy zwrócić uwagę na fakt, że negocjacje zaczynają się zawsze od prywatnego sektora produkcji, sektora budowlanego i części sektora usług prywatnych – poziom wzrostu ich wynagrodzeń jest punktem wyjścia dla innych części sektora prywatnego, takich jak finanse, handel czy przedsiębiorstwa sprywatyzowane lub publiczne. Tłumaczy się to interesami przemysłu produkcyjnego, który nastawiony jest proeksportowo.

Na tym poziomie negocjuje się: wynagrodzenia i systemy płacowe, urlopy, godziny pracy, koszty podróży służbowych, kwestie związane z BHP, urlopy okolicznościowe, wcześniejsze emerytury, rozwiązania antydyskryminacyjne i in.

Zakładowy

Negocjacje na tym poziomie uwzględniają specyfikę poszczególnych miejsc pracy. Co ważne, nie mogą zawierać warunków mniej korzystnych niż te zapisane w układach branżowych, chyba że umowa branżowa zawiera odpowiedni zapis.

Na tym poziomie negocjuje się: wyższe wskaźniki wynagrodzeń (lub brak ich wzrostu), przeznaczenie funduszu socjalnego, zwiększanie zatrudnienia, reorganizację firmy.

Układy renegocjowane są co dwa lata, lecz kwestie dotyczące płac – co roku. Jeśli nie uzyska się porozumienia, oznacza to, że rozwiązania z poprzedniego układu pozostają w mocy. Akcje protestacyjne, w tym strajki, mogą odbywać się wyłącznie w czasie negocjacji, aby wywrzeć presję. Po zawarciu nowej umowy strajki są zakazane – taką zasadę ustalono w 1935 r.

Choć większość spraw rozstrzygana jest bez udziału sądów, to jeśli spory zbiorowe zaistnieją, rozpatrywane są w pierwszej i ostatniej instancji przez sądy pracy. W skład takich sądów wchodzą nie tylko sędziowie zawodowi (dwóch), ale także po dwóch sędziów wyznaczonych przez związki zawodowe i organizacje pracodawców oraz jeden sędzia zawodowy, np. emerytowany sędzia sądu najwyższego. Gwarantuje to większą niezależność i bezstronność sądów. Dłuższe sprawy rozwiązywane są do 6 miesięcy. W razie strajku sprawy rozpatrywane są w trybie natychmiastowym.

Jak rozmawiać po norwesku?

Dialog społeczny w Norwegii opiera się na bardzo konkretnych wartościach i zasadach. Jest to przede wszystkim kraj, w którym przyjmuje się, że społeczeństwo powinno bazować na sprawiedliwej i egalitarnej dystrybucji dochodów i innych aktywów. Równość jest jedną z najważniejszych wartości, na której budowane są zbiorowe porozumienia.

Chęć współdecydowania jest nieodłączną cechą większości Norwegów. Tłumaczy się to tym, że jest to kraj młody, który całkowicie niezależnie istnieje dopiero od 1905 r. Do dziś w mentalności mieszkańców tkwią hasła typu „Samodecydowanie – tak!”. Ponadto, mimo silnych procesów urbanizacji i industrializacji, Norwegowie pozostali związani z peryferiami i władzą lokalną, na co wpływ ma także geografia kraju. Dużą wagę przykłada się do niezależności – decyzja o nieprzystępowaniu do Unii Europejskiej jest tego przykładem. Stawia się na równe, powszechne prawa, dostęp do władz i realny wpływ na decyzje. W Norwegii bycie np. menedżerem to nie przywilej, lecz trudne zadanie. Zarządzanie opiera się bowiem na wielu konsultacjach i niewielkiej kontroli.

Podchodząc do negocjacji z Norwegami, należy pamiętać, że cenią oni tzw. wartości miękkie, jak konsensus, kooperacja, empatia. Rywalizacja i walka o zwycięstwo nie jest premiowana ani doceniana. Widać to nawet w norweskich miastach – wielu ludzi jest zamożnych, ale nie ma bogactwa na pokaz, większość domów wygląda bardzo podobnie. Ponadto ceni się solidarność i zdolność współpracy. Podstawą tych wartości jest oczywiście duże wzajemne zaufanie.

Czy norweski jest za trudny?

W czerwcu 2013 r. gościł w Polsce Joseph Stiglitz, amerykański ekonomista, laureat Nagrody im. Nobla w dziedzinie ekonomii. Jego zdaniem najlepszym sposobem na zapewnienie dalszego rozwoju Polski byłoby przyjęcie modelu skandynawskiego, co – jak powiedział – pomogłoby nie tylko ograniczyć nierówności społeczne, które w Polsce są relatywnie wysokie w porównaniu z innymi krajami europejskimi, ale pomogłoby również na szybszy rozwój. Zwiększenie zaangażowania kobiet na ryku pracy oraz zapewnienie biednym ludziom odpowiedniej edukacji, wzmocniłoby siłę roboczą. Jeśli istniałaby odpowiednia opieka społeczna, ludzie byliby gotowi do podejmowania większego ryzyka i chętniej decydowaliby się na przedsięwzięcia biznesowe, co zwiększałoby przedsiębiorczość^18. Dlaczego więc nie wziąć przykładu z Norwegii?

Przypisy:

1. The rise of income inequality amongst rich countries, http://www.inequalitywatch.eu/spip.php?article58&lang=en, data pobrania: 30 czerwca 2013 r.

2. K. Malik (red.), Human Development Report 2013, New York 2013, s. 16

3. Euromonitor International, Norway, http://www.euromonitor.com/norway/country-factfile, data pobrania: 30 czerwca 2013 r.

4. Fundusze Norweskie i EOG 2009–2014, https://www.eog.gov.pl/o_programie/informacje_ogolne/strony/default.aspx, data pobrania: 1 lipca 2013 r.

5. 5Współpraca na rzecz rozwoju, http://www.ssb.no/a/english/minifakta/pl/main_15.html.utf8, data pobrania: 1 lipca 2013 r.

6. Norwegia, http://www.norweski.net/norwegia.html, data pobrania: 1 lipca 2013 r.

7. The Management of the Government Pension Fund in 2012, Norwegian Ministry of Finance, Meld. St. 27 (2012–2013) Report to the Storting (white paper), p. 16.

8. G. Uścińska, J. Petelczyc. P. Roicka, Analiza ustawodawstwa pracy i zabezpieczenia społecznego z zakresu łączenia obowiązków zawodowych z rodzinnymi w wybranych państwach europejskich, Rekomendacje dla Polski, Ekspertyza opracowana na potrzeby Zespołu ekspertów ds. wypracowania rekomendacji w zakresie polityki rodzinnej przy Kancelarii Prezydenta RP, Warszawa, marzec 2013 r.

9. P. Ostrowski, Życie i praca po norwesku, część druga: negocjacje zbiorowe, „Związkowiec” nr 4/2013, s. 7.

10. P. Ostrowski, Życie i praca po norwesku, część trzecia: Przedstawicielstwo na poziomie zakładu pracy, „Związkowiec” nr 5/2013, s. 12.

11. P. Ostrowski, op. cit., s. 6.

12. Eurostat, Employment statistics, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Employment_statistics, data pobrania: 4 lipca 2013 r.

13. Eurostat, Unemployment statistics, http://epp.eurostat.ec.europa.eu/statistics_explained/index.php/Unemployment_statistics, data pobrania: 4 lipca 2013 r.

14. J. Kubisa, op. cit., s. 16.

15. P. Ostrowski, op. cit., s. 5.

16. Ibid., s 6.

17. J. Kubisa, op. cit., s. 27.

18. Joseph Stiglitz: dla rozwoju Polski dobry model skandynawski, PAP, http://www.pb.pl/3196771,2399,polska-powinna-nasladowac-skandynawie, data pobrania: 4 lipca 2013 r.

Gospodarka Społeczna

- System zorganizowanej nierówności

- Koniec świata Made in China?

- Czy przemysł wytwórczy może się odrodzić w USA?

- Pieniądze dla każdego, czyli o dochodzie powszechnym

- „Państwo minimum” do tablicy

System zorganizowanej nierówności

z dr. Wojciechem Woźniakiem rozmawia Michał Sobczyk

CC-BY-NC-ND Shemer, flickr.com/photos/shimrit/1479655102/

W każdym demokratycznym społeczeństwie w historii byli bogaci, „średni” i biedni. Zdaniem niektórych oznacza to, że interwencje publiczne w celu zmniejszania dysproporcji majątkowych są wymierzone w „naturalny porządek rzeczy”.

Wojciech Woźniak: Kluczowe jest tutaj nie to, co uznamy za naturalne, lecz to, czy uważamy nierówności dochodowe – przekładające się na nierówny dostęp do dóbr takich jak władza polityczna, edukacja, ochrona zdrowia – za korzystny, neutralny czy negatywny element rzeczywistości. Kwestię tę próbowano rozpatrywać w kategoriach racjonalnych. Przykładowo: są koncepcje socjologiczne, które forsowały stanowisko, że rozpiętości w poziomie życia są funkcjonalnie niezbędne dla istnienia społeczeństwa jako najlepszy motywator starań jednostek o poprawę swojego bytu. Koniec końców odpowiedź na pytanie o zadania państwa w zakresie łagodzenia nierówności wynika jednak bezpośrednio z wyznawanych wartości: sposobu postrzegania wspólnoty i tego, czy obchodzi nas los tych, którzy są niżej od nas w strukturze społecznej.

Przez kilka dekad po II wojnie światowej dominowało przekonanie, że możliwie płaska pod względem dochodów struktura społeczna i mniejsze niż wcześniej rozpiętości standardu życia są wartością samą w sobie, w związku z tym państwo ma obowiązek poszerzać zakres korzystania z dóbr, do których wcześniej klasa robotnicza nie miała dostępu. W latach 70., wraz z pojawieniem się ideologii neoliberalnej, zatriumfowało przekonanie, że każdy jest odpowiedzialny za swój dostatek: jeżeli jestem na szczycie drabiny społecznej, to jest to moja zasługa, a jeżeli na dole – to jest to wyłącznie moja wina. Te idee się zakorzeniły, do czego oczywiście bardzo mocno przyczyniła się machina medialno-marketingowa, która stała za ich promocją. Ludzie, zwłaszcza w Ameryce, w większym stopniu niż kiedykolwiek zaczęli wierzyć w mit, według którego mobilność społeczna jest dostępna dla wszystkich i jeżeli nie udaje nam się z tej ścieżki skorzystać, to winne są nasze indywidualne cechy osobowościowe, a nie strukturalne ograniczenia występujące w danym społeczeństwie. Szło za tym wycofywanie się państwa z redukowania dystansów społecznych – zyskało ono różną skalę w poszczególnych krajach, jednak stało się standardem na całe lata 80. i 90.

Triumf doktryny neoliberalnej był możliwy m.in. dlatego, że była ona prezentowana jako opierająca się na wynikach obiektywnych badań, ujętych w ekonomiczne równania wspierane autorytetem wybitnych noblistów. W kwestii postrzegania nierówności bardzo istotną rolę odegrał Simon Kuznets – ze stworzonego przez niego modelu wynikało, że w okresach szybkiego rozwoju gospodarczego ich radykalny wzrost jest nieuchronny. Z czasem kolejne dogmaty zaczęły ujawniać swoją słabość. Już w 1995 r. Bank Światowy, niegdysiejsze centrum neoliberalnej ortodoksji, opublikował raport z dużych, wieloletnich badań w kilkudziesięciu krajach, który dowiódł, że, „krzywa Kuznetsa” nie ma zastosowania choćby w odniesieniu do „azjatyckich tygrysów”. Ich dynamicznemu wówczas rozwojowi – osiągniętemu zresztą także dzięki znacznej aktywności państwa w gospodarce – nie towarzyszyło bowiem powiększanie się skali rozwarstwienia.

Szczególnie mocne ciosy myśleniu o nierównościach jako czymś neutralnym czy wręcz pozytywnym zadał jednak kryzys ostatnich lat.

Coraz wyraźniej widać, że rynek nie zawsze dzieli dochody sprawiedliwiej niż państwo oraz że znaczący wzrost rozpiętości dochodowych w krajach rozwiniętych zagraża stabilności ich gospodarek. Jest to związane choćby z tym, że popyt wewnętrzny kuleje, gdy część społeczeństwa może zaspokoić tylko podstawowe potrzeby, a inna część ma coraz większe nadwyżki dochodu i gromadzi je w formie oszczędności.

Równolegle pojawiły się prace akademickie, które wskazują na rozmaite negatywne konsekwencje narastających nierówności ekonomicznych. W książce „Duch równości” Wilkinsona i Pickett, brytyjskich naukowców, udowadniano, że im mniej egalitarne społeczeństwo, tym większe natężenie problemów w bardzo różnych sferach rzeczywistości, od przestępczości i ciąży nieletnich po występowanie schorzeń psychicznych. Wagę zagrożeń społecznych i ekonomicznych płynących z dysproporcji dochodowych pokazuje także choćby opublikowany w grudniu 2011 r. raport OECD o bardzo znaczącym tytule: „Divided We Stand: Why Inequality Keeps Rising”, czyli „Trwamy podzieleni. Dlaczego nierówności wciąż rosną”.

Wreszcie za podejmowaniem działań zmniejszających rozwarstwienie przemawia jego bezprecedensowa skala. Göran Therborn, szwedzki socjolog od wielu lat pracujący w Cambridge, zestawił zarobki dzisiejszego menedżera wysokiego szczebla w brytyjskiej korporacji oraz jej szeregowego pracownika, a następnie dochody baroneta z XVII–XVIII w. oraz parobka pracującego na jego ziemiach. Okazuje się, że w feudalnym społeczeństwie brytyjskim dysproporcje między tymi na dole struktury społecznej a tymi na górze były wielokrotnie mniejsze niż obecnie.

W naszym kraju problem nierówności jest szczególnie palący. Jeżeli mierzyć je stosunkiem dochodów najbogatszych i najbiedniejszych dziesięciu procent, to w ostatnich dwóch dekadach wśród krajów OECD rozwarstwienie najbardziej wzrosło w Polsce, nawet bardziej niż w Stanach Zjednoczonych. Tymczasem już w 1988 r. – u schyłku deklaratywnie bezklasowego PRL-u – nierówności dochodowe, mierzone współczynnikiem Giniego, kształtowały się u nas na poziomie 0,28, a więc znacznie wyższym niż w kapitalistycznych państwach nordyckiego modelu gospodarczego i porównywalnym do Republiki Federalnej Niemiec. W tym samym czasie nasz system łagodzenia różnic materialnych był dramatycznie niedorozwinięty. Sytuacja, z którą mieliśmy do czynienia w 2011 r., gdy próg dochodów uprawniających do wsparcia socjalnego był niższy od progu minimum egzystencji, stanowiła prawdopodobnie jedyny taki przypadek w historii nowoczesnych państw europejskich.

Jednocześnie w kolejnych pokoleniach przeciętny poziom życia jest coraz wyższy – odpowiadają na to obrońcy istniejącego porządku.

Argument, że nie powinniśmy za bardzo narzekać, bo w dłuższej perspektywie wszystkim nam się poprawia, przypomina mi dyskusję nad podniesieniem wieku emerytalnego. Powinniśmy się na nie zgodzić, bo żyjemy dłużej – to zdanie jest prawdziwe na poziomie bardzo ogólnej analizy średniej długości trwania życia, bezsprzecznie większej niż np. 20 lat temu. Natomiast warto się przyjrzeć, i właśnie wspomniany Therborn to zrobił, jak wewnętrznie zróżnicowany jest ten wzrost. Okazuje się, że w 2011 r. w Wielkiej Brytanii – a nie widzę powodu, dla którego nie można by ekstrapolować tych danych także na społeczeństwo polskie – przechodzący na emeryturę 65-letni urzędnik bankowy miał przed sobą 7 lat życia więcej niż kończący pracę w tym samym wieku niewykwalifikowany pracownik Tesco.

Z kolei Whitehall Study – gigantyczne, trwające kilka dekad badanie na próbie bodajże 30 tys. pracowników brytyjskiego sektora samorządowego – pokazało m.in., że prawdopodobieństwo śmierci przed osiągnięciem wieku emerytalnego jest fundamentalnie wyższe w przypadku pracowników fizycznych zatrudnionych przy robotach publicznych, i spada, im ktoś jest wyżej w hierarchii służbowej. Nie może być wątpliwości, że średnie trwanie życia pozostaje w zasadniczej zależności od czynników stricte klasowych, takich jak wykształcenie i zawód, a co za tym idzie – także dochodów.

„Proszę pana, ja już jestem dawno w wieku emerytalnym, ale nie wyobrażam sobie życia bez pracy” – mówią popularny dziennikarz zarabiający kilkanaście-kilkadziesiąt tysięcy złotych miesięcznie czy profesor belwederski z dożywotni etatem na uniwersytecie. Nie próbują nawet zastanowić się, jak wygląda sytuacja ludzi, którzy muszą wykonywać pracę fizyczną albo po 50. roku życia na nowo odnajdywać się na tak cholernie trudnym rynku pracy jak polski.

Zewsząd słyszymy, że jesteśmy „narodem indywidualistów”, a jednocześnie kolejne badania pokazują nasze tęsknoty za państwem opiekuńczym. Jak to zatem jest ze stosunkiem Polaków do egalitaryzmu?

W pierwszym okresie transformacji, gdy część socjologów, nie odwołując się do żadnych badań, tropiła wśród rodaków homo sovieticusa (Piotr Sztompka pisał wprost, że polskie społeczeństwo jest dotknięte „bezinteresowną zawiścią i prymitywnym egalitaryzmem”), poparcie dla redystrybucji było u nas znacznie mniejsze niż na kapitalistycznym zachodzie Europy. Co więcej, dosyć szybko wzrastała akceptacja dla rosnącego zróżnicowania dochodów, jakby równolegle do tego, co elity polityczne i akademickie mówiły o „nieuniknionych kosztach przejścia do gospodarki rynkowej”.

Tyle że zgoda Polaków na większą stratyfikację społeczną wynikała z przekonania, że w odróżnieniu od gospodarki socjalistycznej – w której o wysokości zarobków decydowała lokalizacja w nomenklaturze partyjnej albo stosunek państwa do poszczególnych branż i zawodów – teraz to zasługi, w tym zwłaszcza wykształcenie, będą decydować o tym, jak nam się w życiu powodzi. Percepcja nierówności znowu uległa zmianie, gdy społeczeństwo zorientowało się, że nie są one wyłącznie wynikiem niejednakowych zasług.

Czyli wtedy, gdy okazało się na przykład, że dobrej, a nawet jakiejkolwiek pracy nie ma nawet dla znaczącego odsetka absolwentów porządnych państwowych uczelni.

Statystycznie rzecz biorąc, posiadanie wyższego wykształcenia wciąż jest pewnym immunitetem na rynku pracy. Badania ilościowe nie pokazują jednak wewnętrznego zróżnicowania grupy absolwentów, np. pod względem posiadanego kapitału społecznego, który w bardzo wielkim stopniu dziedziczy się po rodzicach.

W licznych badaniach widać, że o zdobyciu danego stanowiska decydują bardzo często formalne lub nieformalne sieci kontaktów; sami pracodawcy przyznają, że zawsze najpierw szukają pracowników „z polecenia”. Jednocześnie wszystkie badania dotyczące dziedziczenia nierówności pokazują, że jeśli chodzi o tego rodzaju kapitał społeczny, podobnie jak inne zasoby i kompetencje ułatwiające funkcjonowanie w społeczeństwie, to drugie, trzecie czy czwarte pokolenie inteligencji jest fundamentalnie uprzywilejowane względem tych, którzy są w swoich rodzinach pierwszą generacją kończącą studia.

Dziedziczenie statusu społecznego wynika także z tego, że sam sukces edukacyjny jest dostępny w znacznie większym stopniu dla rodzin, które są w stanie inwestować w kształcenie dziecka. Gdy w 1999 r. wprowadzono gimnazja, trzeba było bardzo dużej naiwności, żeby mówić, iż będą one wyrównywać szanse. Ze wszystkich badań, które już wtedy były powszechnie dostępne, jasno wynika, że wprowadzanie dodatkowego progu selekcyjnego bardzo mocno faworyzuje dzieci pochodzące z rodzin o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym. Że nie ma możliwości, by w takiej sytuacji nie pojawiła się natychmiast rywalizacja o uczniów i w konsekwencji – tworzenie się gimnazjów lepszych i gorszych. Te pierwsze są dostępne dla dzieciaków, którym rodzice mogą zapewnić dodatkowe, zewnętrzne bodźce edukacyjne (kursy przygotowawcze, korepetycje, zajęcia językowe) albo przynajmniej dysponują dużym kapitałem kulturowym i są w stanie np. podsunąć im właściwe książki. Rywalizacja zaczyna się już w podstawówce i jest to bardzo wyraźnie widoczne.

To oczywiście dotyczy też szkolnictwa wyższego. Korzystając wyłącznie z zaplecza, które daje szkoła publiczna, prawie niemożliwe jest dostanie się na studia postrzegane jako przynoszące w dłuższym terminie największe profity, jak medycyna, prawo, niektóre kierunki inżynierskie czy artystyczne. Same uczelnie organizują płatne kursy przygotowujące do egzaminów wstępnych albo do osiągnięcia na maturze wyniku gwarantującego zdobycie indeksu.

Kilka lat temu na spotkanie z pracownikami naszego wydziału przyjechał ówczesny premier, a wcześniej jego wykładowca, czyli prof. Marek Belka. Jedna z socjolożek zwróciła uwagę, że dzieci bogatszych i lepiej wykształconych rodziców trafiają do nas na bezpłatne studia, podczas gdy te o niższym statusie muszą korzystać z trybu zaocznego lub szkół prywatnych. Na jej pytanie, dlaczego partia z lewicą w nazwie nie podejmuje prób rozwiązania tego problemu, pan premier powiedział szczerze (cytuję z pamięci): „Ja, rzecz jasna, mogę go poddać pod debatę, ale żadne zmiany nie przejdą, bo to nasze – klasy politycznej – dzieci są uprzywilejowane w dostępie na prawo czy medycynę”.

Obok przekonania, że dobre wykształcenie gwarantuje dobrą pracę, drugim „merytokratycznym mitem”, który funkcjonował przez bardzo długi czas, był ten mówiący, że Polacy nie mogą znaleźć zatrudnienia, gdyż są mało mobilni. Zupełnie prysł on w momencie, kiedy pojawiła się realna alternatywa dla beznadziei – wówczas dwa miliony Polaków nagle okazały się być niesamowicie mobilnymi. Co istotne, bardzo znaczącą część emigracji do Anglii czy Irlandii stanowią mieszkańcy małych miasteczek i wsi – społeczności najmocniej dotkniętych procesem transformacji. Ci rzekomo winni własnej sytuacji materialnej, bo niegotowi do zmian, nagle wyparowali z polskiego pejzażu. Dlatego zresztą, oraz ze względu na przyzwoitą koniunkturę gospodarczą i napływ środków z UE, po 2005 r. widać zarówno pewien spadek nierówności dochodowych w Polsce, jak i wskaźników ubóstwa.

W krajach przywiązanych do idei egalitaryzmu pogłębianie i dziedziczenie nierówności ogranicza się dzięki progresji podatkowej.

W Polsce wybrano obniżanie podatków lepiej zarabiającym i przedsiębiorcom, w związku z czym przestała wpływać do budżetu potężna kasa, niezbędna do finansowania usług publicznych. Zmniejszyło to dostęp do różnego rodzaju dóbr – najgorzej zarabiający, w przeciwieństwie do tych, którzy zyskali na zmianach, nie mogą sobie powiedzieć: „nie będę stał w kolejce, tylko zrobię badania prywatnie”.

Jednym z podstawowych instrumentów realizowania zasady sprawiedliwości społecznej jest podatek spadkowy. Jesteśmy chyba jedynym krajem w Europie, który zniósł podatek od spadku w pierwszej linii, niezależnie od zasobów spadkodawcy. Nawet Margaret Thatcher nie zdecydowała się na to, żeby w ten sposób dodatkowo uprzywilejować klasy wyższe. W Polsce to rozwiązanie wprowadziła partia, która szła do wyborów z hasłem „Polski Solidarnej” na sztandarach…

Oddolna presja na wprowadzenie bardziej solidarnego modelu społecznego nie wydaje się zbyt silna.

Rozmaite prace socjologiczne pokazują, że im więcej ludzi jest przeświadczonych, że ubóstwo jest prywatnie zawinione przez osoby nim dotknięte, oraz im gorszy jest konstruowany w debacie politycznej i w mediach obraz tych, którzy są nisko w strukturze społecznej, tym mniejsza jest akceptacja dla redystrybucji.

W Stanach Zjednoczonych miała miejsce gigantyczna kampania propagandowa, opisująca rzekomo nowy fenomen underclass. Pojęcie podklasy – wymyślone przez szwedzkiego noblistę Gunnara Myrdala w zupełnie innym kontekście – posłużyło w roli genialnej etykietki do stygmatyzowania osób znajdujących się na dole struktury społecznej jako tych, którzy nie tylko są sami sobie winni, ale też w jakiś sposób nam zagrażają, w związku z czym musimy się zastanowić, czy warto ich w ogóle w jakikolwiek sposób wspierać. W efekcie pod koniec lat 70. nagle okazało się, że społeczeństwo amerykańskie jest skłonne zgadzać się nie tylko na wycofanie się państwa z bardzo wielu zobowiązań społecznych, ale i na budowę kolejnych więzień, w dodatku prywatnych, a następnie wsadzanie do nich nawet za drobne przewinienia tych, którzy znajdują się najniżej w hierarchii społecznej. Dwa lata temu rozmawiałem z Loïcem Wacquantem, francuskim socjologiem pracującym w Berkeley, na temat coraz większej karceryzacji ubóstwa, jak on to nazywa. Przeprowadzał różnego rodzaju badania etnograficzne i miał pomysł, że popełni przestępstwo i pójdzie na jakiś czas za kratki. Okazało się, że w Stanach Zjednoczonych dobrze sytuowany, biały obcokrajowiec, mający stałą pracę, musiałby popełnić bardzo ciężkie przestępstwo przeciwko zdrowiu, żeby znaleźć się chociaż w sytuacji kilkudziesięciodniowego aresztu.

To wszystko, w trochę mniejszym stopniu, miało miejsce również w Polsce. Rolę, którą etykietka underclass spełniła w otwieraniu drogi dla neoliberalnych reform w USA, u nas podczas przemian odegrało pojęcie homo sovieticusa. Zresztą najlepszym uczniem Ameryki w europejskiej klasie byliśmy także, jeśli chodzi o restrykcyjność systemu penitencjarnego – pod względem liczby więźniów na 1000 mieszkańców chyba tylko kraje nadbałtyckie mogą się z nami równać, a w liczbach bezwzględnych ścigamy się z dwukrotnie ludniejszą Turcją.

Mam wrażenie, że do tej sytuacji bardzo mocno przyczyniły się wszystkie typy elit. Dla polityków było użyteczne wskazać, że pewne grupy nie dają sobie rady dlatego, że nie chcą podporządkować się merytokracji, czyli normalnym regułom rzeczywistości wolnorynkowej. Uzasadnień dla tego sposobu myślenia dostarczały elity intelektualne. Żeby nie być gołosłownym: jest taka książka pt. „Rozmowa o wielkiej przemianie”, w której dwóch profesorów różnych specjalności dyskutuje na różne tematy związane z polską transformacją. W jednym z wątków oburzają się bardzo mocno na protesty pewnych grup zawodowych przeciwko „normalności, którą się wreszcie wprowadza”. O taksówkarzach sprzeciwiających się obowiązkowi instalowania kas fiskalnych mówią wprost, że się zbuntowali, bo im się nie pozwala kraść. Zupełnie zlekceważony został fakt, że dokładnie te same postulaty zgłaszali prawnicy i lekarze – tak jakby przedstawiciele klasy średniej byli impregnowani na nieuczciwość.

W tej samej książce jeden z profesorów, rzecz jasna nie trudząc się podaniem jakichkolwiek źródeł, powiedział, że co druga renta w Polsce jest wyłudzona. Jeżeli nawet przyjąć, że niektórzy dostali renty, chociaż nie powinni, to dla wielu z nich alternatywną możliwoscią był brak środków utrzymania. Pozwolenie, by zamiast na długotrwałe bezrobocie część osób przeszła na renty albo wcześniejsze emerytury, było elementem kadłubkowej formy państwa opiekuńczego pierwszej fazy transformacji.

Moja małżonka zajmowała się naukowo tym, jak w polskich mediach i popkulturze postrzegane są pomoc społeczna i praca socjalna. Wciąż uważa się je za rodzaj reliktów po PRL-u, chociaż jest to kompletny absurd. Polska „realnego socjalizmu” była państwem, w którym zadekretowano, że nie ma biedy ani bezrobocia, dlatego instytucje zajmujące się tymi problemami musieliśmy w III RP budować w zasadzie od zera. Formalnie oczywiście one istniały, ale były zupełnie nieprzygotowane do tego, z czym musiały się zderzyć w latach 90. O instytucjonalnym zapleczu państwa prawdziwie opiekuńczego mogliśmy jedynie pomarzyć w momencie, kiedy go najbardziej potrzebowaliśmy. Do dziś się go nie doczekaliśmy, co wynika chyba z tego, że problem nierówności społecznych jest nadal niedoceniany.

Idea państwa, którego kluczowym zadaniem jest wyrównywanie dostępu do dóbr i życiowych możliwości, nie mogła też liczyć na wsparcie mediów. Nadal tak się dzieje, pomimo tego, że rynek prasy codziennej zdominowały z jednej strony „ludowe” tabloidy, z drugiej zaś – gazeta odwołująca się w deklaracjach do tradycji lewicowej inteligencji.

Bardzo ciekawa jest kwestia tabloidów, która zaczyna u nas wyglądać analogicznie do Zachodu Europy. Porównywałem sytuację w Polsce z Wyspami Brytyjskimi i rola tego rodzaju prasy okazuje się bardzo ambiwalentna. Tabloidy stawiają się zawsze w roli obrońcy zwykłego człowieka, swoistego vox populi, ale jednocześnie odgrywają bardzo istotną rolę w kreowaniu rozmaitych welfare scandals. Mowa o artykułach wzmacniających stereotypy na temat pomocy społecznej. Przykładowo: pracownicy socjalni odbierają dzieci rodzinom, gdzie jest biednie, ale jest dużo miłości. W tych kwestiach tabloidy nie niuansują, tylko walą po oczach chwytliwymi tytułami. Z kolei sposób, w jaki opisują patologiczne zachowania zdarzające się w niższych warstwach społecznych, przyczynia się do budowy niezbyt pozytywnego obrazu ubogich.

Jeżeli chodzi o tzw. dziennikarstwo opiniotwórcze, to mam wrażenie, że w odrobinę większym stopniu legitymizuje ono tematykę sprawiedliwości społecznej, zwłaszcza od czasów kryzysu. W szeroko rozumianych kwestiach ekonomicznych przechył w stronę liberalno-prawicową wciąż jest w nim jednak dosyć wyraźny.

Dla „skrzywienia” sceny medialnej fundamentalne znaczenie ma słabość nadawców publicznych, to, że nie mają oni narzędzi ani ochoty do nadawania tonu i rytmu debacie, pilnowania losów ważnych projektów ustaw itd. W kwietniu byłem na konferencji Brytyjskiego Towarzystwa Socjologicznego, gdzie prezentowano wyniki największych od wielu lat badań klas społecznych w Wielkiej Brytanii, w całości sfinansowanych przez BBC. W tych dniach w telewizji publicznej co pół godziny podawano nowe informacje na temat tego, co stwierdziły te badania i jakie to jest ważne.

Nie ma się co porównywać, także jeśli chodzi o skalę wydatków na badania społeczne. Ze straszliwym poczuciem zazdrości słuchamy kolegów z krajów skandynawskich, Niemiec, a zwłaszcza z Wielkiej Brytanii. Nawet w czasach, kiedy rząd Camerona tnie wydatki na różne funkcje państwa, prowadzone są tam wieloletnie programy badań struktury i mobilności społecznej czy jakości życia gospodarstw domowych. Polscy socjolodzy nie mają takich możliwości wywierania wpływu na debatę publiczną.

Analizował Pan publiczne wypowiedzi polityków oraz urzędników, a także przeprowadzał z nimi wywiady, by poznać ich podejście do problemu nierówności społecznych.

Nierówności i ubóstwo jako zagadnienia polityczne traktowane były całkowicie instrumentalnie i pojawiały się w debacie publicznej wyłącznie w okresach kampanii wyborczych. Ponadto miałem wrażenie, że celowo lekceważono dane socjologiczne. Jeden z moich rozmówców, członek sejmowej Komisji Polityki Społecznej, powiedział mi wprost, że zdaje sobie sprawę, iż to dzieci i młodzież są najbardziej zagrożone ubóstwem, ale one na niego i na jego partię na pewno nie zagłosują, podczas gdy jego naturalny elektorat, w dodatku bardzo zdyscyplinowany, stanowią ludzie starsi. Podobnych cynicznych deklaracji było więcej. W ogóle nie myślano o tym, że warto zwracać uwagę na dziedziczenie nierówności jako problem sam w sobie albo że należy przyglądać się temu, jak to się dzieje, iż odsetek biednych dzieci przez długi czas był w Polsce najwyższy w Europie.

Wiedza na temat nierówności była w zdecydowanej większości przypadków niezwykle powierzchowna, nawet wśród posłów pracujących w Komisji Polityki Społecznej. Co więcej, była ona w bardzo wielkim stopniu zdeterminowana przez własne doświadczenia, tzn. jednostkowe przypadki, z którymi spotkali się politycy. Jednak najmocniej zaskoczyła mnie powszechność patrzenia na ubóstwo jako coś wynikającego z indywidualnych cech osobowościowych. Ten typ myślenia absolutnie dominował wśród elit wszystkich szczebli i niemal zawsze towarzyszyło mu postrzeganie siebie jako przykładu na to, że jeśli ktoś chce, to może osiągnąć sukces; abstrahowano przy tym od rozmaitych zewnętrznych czynników, które miały wpływ na to, że ja jestem posłem, radnym albo pracownikiem socjalnym, a ktoś inny jest biedny. Merytokratyczne postrzeganie własnego statusu narzucało mi się w interpretacjach bardzo mocno, szczególnie gdy rozmawiałem z politykami ze szczebla centralnego, których drogę życiową dokładnie znałem i wiedziałem, jakie okoliczności przyczyniły się do tego, że akurat dana pani czy pan są w tej chwili w Sejmie. Pracowitość czy talenty mają tutaj znaczenie, ale nie tylko one – ujmując to w sposób neutralny – zadecydowały, że te osoby są na uprzywilejowanej pozycji. Na poziomie powiatu sieć zewnętrznych uwarunkowań, wynikających chociażby z koneksji towarzyskich, odgrywa wręcz kluczową rolę.

Dochodziło do tego przekonanie, że istnieje jeden model kapitalizmu – ten, o którym opowiedział nam na początku transformacji Leszek Balcerowicz – dla którego alternatywą jest Białoruś. To było bardzo charakterystyczne dla retoryki SLD przez większość okresu przemian. W niektórych wypowiedziach przywódców tej partii z lat 90. pojawiało się wręcz coś w rodzaju szantażu moralnego: jeżeli ktoś nam zarzuca brak wrażliwości społecznej, to znaczy, że chce źle dla kraju, bo krew, pot i łzy są tutaj niezbędne, gdyż wprowadzamy reformy i nie możemy zejść z obranej ścieżki. Wielokrotnie mówiono o tym, jak kulawa była w Polsce debata na temat społecznych skutków transformacji. Specyficzna jest tutaj oczywiście rola Samoobrony jako partii protestu rzeczywiście wskazującej na różne problemy, ale jednocześnie formacji, której bardzo łatwo było przykleić, skądinąd zasłużoną, etykietkę populistycznej.

Analizowałem zapisy medialnych dyskusji politycznych i lęk przed byciem nazwanym populistą był w nich czymś obezwładniającym. Włączanie tematu nierówności do dyskursu publicznego kończyło się budowaniem dychotomii liberalizm – populizm nie tylko w mediach, ale także w opracowaniach akademickich. O kwestii rozwarstwienia społecznego i rosnącej skali ubóstwa głośno zaczął mówić dopiero Lech Kaczyński oraz Prawo i Sprawiedliwość przed wyborami w 2005 r., kiedy problem osiągnął apogeum: okazało się, że 59% Polaków żyje poniżej minimum socjalnego. Samo pojawienie się tych tematów, wydawałoby się oczywistych i odwiecznych, w dyskursie publicznym zostało bardzo szybko przez media, oponentów politycznych, ale także niestety przez część środowisk akademickich ukazane w kategoriach: doszli do władzy, posługując się hasłami populistycznymi, zobaczymy, co będą robili. Jak się okazało, robili coś zupełnie przeciwnego, więc wszyscy powinni być zadowoleni…

Badał Pan również programy wyborcze.

Materiały programowe, które analizowałem, miały charakter trochę bardziej rozbudowanych ulotek reklamowych. Bardzo rzadko pojawiały się w nich odwołania do jakichkolwiek diagnoz socjologicznych, jeszcze rzadziej były podpisane nazwiskami autorytetów naukowych. Na tle reszty analizowanych przeze mnie dokumentów bardzo wyróżnia się „Plan dla Polski”, sygnowany przez Jana Rokitę i Stefana Kawalca: liczący dwieście kilkadziesiąt stron, napisany technokratycznym językiem program rządzenia dla Platformy Obywatelskiej, stworzony przed wyborami w 2005 r. To było zdecydowanie najbardziej wyjątkowe opracowanie – spójna, konsekwentna, radykalnie liberalna wizja gospodarki i wycofania się państwa z różnych sfer życia społecznego. Co ciekawe, program prezydencki Donalda Tuska był znowu zlepkiem sloganów.

Poza tym widać było, że tak jak „populizmu” politycy bali się formułowania jasnego przekazu dotyczącego konkretnych grup w strukturze klasowej. Jedynymi partiami, które otwarcie głosiły programy o charakterze stricte klasowym, były Unia Wolności i Platforma Obywatelska, które podkreślały, że ich priorytetem są interesy klasy średniej oraz obrona pozycji przedsiębiorców w konfrontacji z pracownikami najemnymi oraz omnipotentnym, wrogim państwem.

Swoją drogą negatywna ewaluacja państwa jako takiego była w analizowanych przeze mnie dyskusjach medialnych powszechnikiem, głoszonym zarówno przez opozycję, jak i rządzących, i niewymagającym żadnego udowadniania.

Po kimś o takich poglądach trudno spodziewać się zaangażowania na rzecz większej redystrybucji dochodu narodowego.

Powszechnie głoszono, że im mniej podatków, tym lepiej, bo tym mniej moloch zeżre „naszych pieniędzy”; czasem atakowano także rzekomą dyktaturę urzędników. Przedstawiciele elity politycznej kompletnie się z państwem nie utożsamiali, stawiali się poza nim, nawet będąc członkami parlamentu albo pracując w instytucjach wykonawczych różnego typu.

Co jeszcze bardziej istotne, w żadnej wypowiedzi czy rozmowie nie pojawiło się przekonanie, że z samego faktu, iż ktoś jest naszym współobywatelem, wynikają pewne prawa socjalne, zagwarantowane w Konstytucji. Jesteśmy najbardziej homogenicznym etnicznie i religijnie krajem w Europie, a i tak potrafimy sobie uzasadnić, dlaczego niektórym nie przysługują prawa, które przynależą nam, czyli „zdrowej większości”.

Dziękuję za rozmowę.

Łódź, 26 czerwca 2013 r.

Wojciech Woźniak (ur. 1978) – doktor socjologii, zajmuje się m.in. nierównościami społecznymi, dyskursem publicznym wobec kwestii społecznych, fińskim modelem społeczno-gospodarczym oraz socjologią sportu. Adiunkt w Katedrze Socjologii Ogólnej Wydziału Ekonomiczno-Socjologicznego Uniwersytetu Łódzkiego. Członek wielu zespołów badawczych, brał udział w projektach finansowanych ze środków Komisji Europejskiej i ministerialnych, m.in. „Policy Responses Overcoming Factors in the Intergenerational Transmission of Inequalities”, „Ekskluzja w dyskursie pracowników instytucji kultury” oraz „Jakość życia mieszkańców Łodzi i jej przestrzenne zróżnicowanie”. Członek Fińskiego Towarzystwa Socjologicznego (Westermarck Society), Brytyjskiego Towarzystwa Socjologicznego (BSA), Międzynarodowego Stowarzyszenia Socjologicznego (ISA), Europejskiej Sieci Badaczy Polityki Społecznej (ESPAnet). Prowadził gościnne wykłady na uniwersytetach w Niemczech (Wolny Uniwersytet w Berlinie i Uniwersytet Justusa Liebiga w Giessen) oraz w estońskim Tartu i fińskim Tampere. Autor książki „Nierówności społeczne w polskim dyskursie politycznym” (2012).

Koniec świata Made in China?

Katarzyna Machnik

CC-BY-SA mandiberg, flickr.com/photos/theredproject/3673922879/

Większość towarów kupowanych w Europie czy USA jest opatrzonych metką Made in China. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że ubrania amerykańskiej czy hiszpańskiej marki są takimi jedynie z nazwy. Jeśli jesteś jedynie konsumentem, prawdopodobnie nie obchodzi cię, gdzie powstała nowa para butów czy aparat fotograficzny – ważna jest cena oraz fakt, że na wiele rzeczy możemy sobie pozwolić dzięki tanim towarom z krajów Azji. Jeśli natomiast jesteś szefem firmy zlecającej wytwarzanie swoich towarów, wówczas niskie koszty pracy i produkcji z pewnością pomogą podjąć decyzję o lokalizacji fabryk czy zamówień właśnie w tamtym rejonie świata, co zminimalizuje koszty i zwiększy zyski przedsiębiorstwa. Dla władz Chin czy Indii zainteresowanie zagranicznych inwestorów i produkcja dla firm z całego świata to z kolei czynnik pozwalający uzyskać wzrost gospodarczy oraz sprawić, że kraje te są potęgami eksportowymi. Z drugiej strony outsourcing usług oraz offshoring produkcji do krajów rozwijających się pozbawiają pracy tysiące ludzi w krajach Europy i USA.

Tak więc niezależnie od perspektywy i pozycji społecznej, globalny rynek i łańcuch dostaw, którego pierwszym elementem są tysiące fabryk w krajach Azji Południowo-Wschodniej, mają wpływ na życie ludzi na całym świecie. Widać już jednak pewne symptomy, które mogą zmienić dotychczasowe trendy.

Kot łapie inwestorów

Deng Xiaoping, sukcesor Mao Zedonga, był pragmatykiem. Jego naczelny cel stanowiło doprowadzenie do pełnej samowystarczalności Chin – zarówno gospodarczej, jak i politycznej. Słynne stało się jedno z powiedzeń Denga: Nieważne, czy kot jest czarny, czy biały – ważne, żeby łowił myszy. Dlatego nie podważał prymatu Chińskiej Partii Komunistycznej i jej roli w każdej dziedzinie życia, ale zarazem nie widział niczego złego we wprowadzaniu elementów gospodarki rynkowej. Jednym z naczelnych haseł jego polityki był socjalizm o chińskiej specyfice, czyli swoiste połączenie socjalizmu i kapitalizmu.

Pod koniec lat 70. Deng rozpoczął długi i niezwykle znaczący proces otwierania kraju na świat i zagranicznych inwestorów. Efektem są obecne Chiny – z jednej strony wielka fabryka, potęga eksportowa. Z drugiej – wschodzące mocarstwo o olbrzymich rezerwach walutowych, rozdające karty nie tylko w regionie Azji i Pacyfiku, ale też inwestujące w krajach Ameryki Południowej czy Afryki. W latach 80. i 90. XX wieku Chiny były dopiero na początku tej drogi. Chiński rząd ochoczo wspierał powstające jak grzyby po deszczu spółki joint-ventures, a także firmy krajowe, które zaczynały produkować towary na rynek lokalny i na eksport. Władze zamroziły kurs yuana, aby utrzymać koszty produkcji i ceny towarów na bardzo niskim poziomie. W efekcie cały świat zaczął sprowadzać z Chin dosłownie wszystko – poczynając od ubrań i elektroniki, a kończąc na truskawkach i czosnku.

Niskie ceny i dostępność każdego rodzaju towaru sprawiły, że przeciętny konsument mógł nie tylko pozwolić sobie na więcej dóbr, ale też kupować je coraz taniej. Oczywiście istnieje druga strona medalu – jest nią jakość i trwałość. Po pierwszym okresie oczarowania taniością i ilością łatwo dostępnych towarów konsumenci zaczęli zauważać, że mimo reklam i logo dobrze znanych firm towary produkowane w chińskich fabrykach są gorszej jakości, szybciej się zużywają, psują i co gorsza – nie można ich naprawić, ponieważ bardziej opłaca się kupić nowy produkt niż części zamienne.

Przez wiele lat najefektywniejszym sposobem wytwarzania części lub całego towaru był outsourcing i zlecanie produkcji podwykonawcom z tańszych krajów rozwijających się, w których koszty zatrudnienia były mniejsze, a lista praw pracowniczych krótka lub żadna. Niskie koszty produkcji i pracy pozwalały generować większe zyski. Outsourcing (czy też offshoring) stał się dominującym trendem w globalnej produkcji. Jego początki sięgają lat 70. XX wieku, kiedy Deng Xiaoping otworzył Chiny na świat, a chińskie władze wprowadziły zachęty i ułatwienia mające przyciągać zagranicznych inwestorów. Państwa takie jak Chiny i Indie oferowały tanią i nieprzebraną wręcz siłę roboczą, tanie materiały oraz niewielkie koszty budowy i utrzymania zakładów produkcyjnych. Świat przez ponad 30 lat łapczywie pochłaniał coraz większe ilości tanich towarów produkowanych w Azji.

Chytry traci wiele razy

Dzisiaj widać już jednak wyraźnie, że uzależnienie od Chin odbija się czkawką. Producenci zdali sobie sprawę, że wytwarzanie towarów w Azji wcale nie przynosi spodziewanych zysków, a ryzyko związane np. z przekazywanym podwykonawcom know-how bywa dla producenta strzałem w stopę.

Lista problemów pojawiających się w przypadku zlecania produkcji fabrykom krajów Azji Południowo-Wschodniej jest długa. Zaczyna się już na etapie planowania zamówienia – jego wielkość opiera się często nie na realnym zapotrzebowaniu, a jedynie na hipotezach, jakie można wysnuć na podstawie dotychczasowego popytu i ewentualnych trendów rynku. Zlecenie rozpoczyna się od przedpłaty (najczęściej 30% wartości towaru), co oznacza zamrożenie gotówki i oczekiwanie na produkty, które pojawią się w miejscu przeznaczenia średnio po ok. 6–8 tygodniach od złożenia zamówienia. Wzrastające ceny oleju napędowego wpłynęły w ostatniej dekadzie znacząco na koszty transportu morskiego i lotniczego. To z kolei spowodowało, że armatorzy i linie lotnicze zredukowali liczbę połączeń, co negatywnie odbiło się na szybkości transportu towarów z Azji. Dystans między fabryką a centralą to często ponad 6 stref czasowych.

Kwestią problematyczną jest także kontrola jakości, dużo bardziej skomplikowana i ryzykowna w przypadku relokacji produkcji do Chin. Różnice kulturowe, różnice w podejściu do zawartej umowy i wzajemnych zobowiązań, w interpretacji pojęć związanych z produkcją, kłopoty z wyegzekwowaniem postanowień umowy czy zamówienia – to problemy, z jakimi na co dzień stykają się menedżerowie kierujący produkcją w krajach Dalekiego Wschodu. Do tego dochodzi konieczność wizyt w fabrykach i delegacje do Chin, które poza generowaniem kosztów często nie przynoszą spodziewanych rezultatów. Aby poradzić sobie z problemami, organizuje się albo telekonferencje z uczestnikami rozsianymi po świecie, albo dłuższe lub krótsze wyjazdy do fabryk, żeby utrzymać w ryzach całość procesu produkcji, kontrolować jakość na każdym etapie i poprawiać stosunki z lokalnym zespołem. To wszystko kosztuje jednak niemałe pieniądze, nie licząc czasu i energii włożonych w pracę nad zniwelowaniem różnic kulturowych i „dogadanie się” stron.

Osobna sprawa to półlegalne lub nielegalne praktyki, powszechne w całej Azji, takie jak łapówkarstwo i nepotyzm, nie tylko w strukturach władz lokalnych czy składach celnych, ale także w prywatnych firmach, m.in. przewozowych i załadunkowych. Natomiast powszechne w Azji piractwo i kopiowanie wszelkich możliwych wzorów czy rozwiązań technicznych powoduje, że innowacyjny produkt będzie wkrótce miał azjatyckie podróbki, sprzedawane za połowę ceny oryginału. Wielu producentów odczuło na własnej skórze kradzież praw autorskich, logo marki, fasonów czy patentów związanych z produkcją.

Chińscy robotnicy od co najmniej dekady nie są już i nie chcą być bezimienną masą produkującą za półdarmo towary, które zostają później sprzedane kilkanaście razy drożej na rynkach zachodnich. Od wielu lat skutecznie domagają się podwyżek płac i lepszych warunków pracy przy czynnym wsparciu władz lokalnych i centralnych (pisałam o tym obszernie w „Nowym Obywatelu” nr 58). Z danych Międzynarodowej Organizacji Pracy wynika, że płace realne w krajach Azji wzrosły od 2000 do 2008 r. o 7,1–7,8% rocznie. Natomiast wynagrodzenie kadry zarządzającej w Chinach często jest dużo wyższe niż w krajach Europy czy w USA. Płace chińskich robotników wzrosły o ok. 10% rocznie od 2000 do 2005 r., a od 2005 do 2010 r. o 19% rocznie. Władze Chin planują podwyższenie wynagrodzeń o kolejne kilkanaście procent do 2015 r. Ponadto zagraniczni pracodawcy muszą obecnie partycypować w chińskim systemie zabezpieczeń społecznych, opłacając składki emerytalno-rentowe na poziomie ok. 40% wynagrodzenia.

W dodatku chiński rząd zaczyna wycofywać się z pomocy i dopłat dla zakładów wytwarzających na eksport, skupiając się na promowaniu producentów dostarczających towary na rynek krajowy. Stopniowe uwalnianie kursu yuana sprawia, iż towary pochodzące z Chin są droższe niż wcześniej. Natomiast konsumenci w Europie i USA są coraz bardziej krytyczni wobec produktów pochodzących z Azji i często wolą wydać więcej, jeśli tylko mają możliwość wspierania rodzimego przemysłu. Niższa jakość towarów oraz metka Made in China, będąca symbolem masowej, kiepskiej produkcji, negatywnie wpływa na wizerunek firmy, marki i w rezultacie na sprzedaż.

Zatem łączny koszt offshoringu i produkcji w Azji jest dużo wyższy i składa się ze znacznie większej liczby elementów, niż przewidywano. Często w odniesieniu do zjawiska outsourcingu i offshoringu mówi się o całkowitym koszcie własności (ang. total cost of ownership), a więc łącznym koszcie zakupu, utrzymania, użytkowania i naprawy oraz zbycia określonych towarów lub aktywów firmy w danym okresie czasu. Dla konsumenta łączny koszt własności to np. wszystkie problemy, jakie mogą pojawić się podczas użytkowania produktu: czy działa wadliwie, jak często się psuje, ile kosztuje naprawa i czy w ogóle jest możliwa. Dla producenta są to wszystkie wspomniane formy ryzyka i ukryte koszty związane z produkcją w innym kraju: problemy z jakością, terminowością realizacji zamówień, naruszanie własności intelektualnej itd. Dla państw-importerów total cost of ownership można zdefiniować jako wzrastające bezrobocie, zamykanie rodzimych zakładów produkcyjnych, uzależnienie od produkcji zagranicznej i spadającą konkurencyjność kraju.

Powrót syna marnotrawnego?

Aby rozwiązać choć niektóre z tych problemów, amerykańskie firmy decydują się wycofać część lub całość produkcji z Azji i przenieść z powrotem do USA. Wśród pionierów reshoringu – a więc przenoszenia całości lub części łańcucha dostaw z zagranicy do kraju macierzystego producenta – znajdują się takie przedsiębiorstwa jak General Electric czy Whirlpool, potentaci w branży sprzętu gospodarstwa domowego, a także wielu producentów z branży AGD/RTV (Tacony Corporation, Element Electronics, Coleman), elektronicznej, meblarskiej itd.

Tempo, z jakim firmy amerykańskie przenoszą produkcję z Chin do USA lub krajów Ameryki Południowej, z miesiąca na miesiąc jest coraz szybsze. Reshoring ma sporo innych zalet oprócz wspomnianej funkcji marketingowej, tj. wspierania krajowego przemysłu i miejsc pracy. Pozwala lepiej kontrolować produkcję i jakość, skraca czas realizacji zamówienia, zmniejsza koszty transportu oraz kontroli celnej, pozwala przedsiębiorstwu być bardziej elastycznym i na bieżąco reagować na potrzeby rynku, niweluje też ryzyko zamrażania gotówki w towarze, który być może nie będzie się sprzedawał tak dobrze, jak zakładano.

Czas pokaże, na ile reshoring jest tylko chwilowym trendem, a na ile trwałą tendencją, mającą wpływ na kształt całego globalnego łańcucha dostaw. Wielu mówi o końcu ery outsourcingu (offshoringu), czyli poniekąd końcu dominacji Chin w dziedzinie produkcji wszelkiego rodzaju dóbr na eksport. Jak wynika z raportu opublikowanego 19 stycznia 2013 r. w „The Economist”, w niektórych przypadkach koszty produkcji w Chinach, wliczając koszt transportu, odprawy celnej i innych, są tylko o 10% niższe niż produkcja w USA. Do tego należy dodać koszty i problemy opisane wcześniej, z których istnienia importerzy zdali sobie sprawę dopiero niedawno, patrząc wstecz na swoje działania w krajach Azji Południowo-Wschodniej.

Jednym z pierwszych przedsiębiorstw, które zdecydowały się na reshoring, jest wspomniany General Electrics, czołowa firma z branży AGD. W 2013 r. rozpoczęła przywracanie do życia olbrzymiego kompleksu Appliance Park w Louisville w Kentucky. Zamknięty kilkanaście lat temu, gdy zarząd zdecydował się na offshoring na rzecz Chin i innych krajów Azji, teraz ponownie zaczyna produkować pralki, zmywarki oraz bojlery sprzedawane na rynku krajowym. Po wdrożeniu głośnego i odważnego projektu GE wiele innych firm amerykańskich, niewielkich, średnich, ale także takich gigantów jak Whirlpool, zaczęło wdrażać plany uruchamiania produkcji w kraju, wycofując się stopniowo z Chin. W 2012 roku Apple ogłosiło, że rozpoczyna budowę nowej linii montażowej w Texasie; mają tam być składane komputery Apple, a komponenty dostarczane będą z zakładów produkcyjnych w Illinois, na Florydzie i od innych lokalnych producentów.

Jest to oczywiście zjawisko nowe i dotychczas niemasowe. Większość firm mających swe fabryki i centra R&D (research & development) na całym świecie, także w krajach Azji Południowo-Wschodniej, nie przenosi całej produkcji, a jedynie jej część, głównie związaną z towarami sprzedawanymi na rynku macierzystym producenta. Mimo to trend jest coraz silniejszy i prawdopodobnie już niedługo będzie stanowił poważną konkurencję dla offshoringu. Jak wskazuje badanie na ten temat, przeprowadzone przez Boston Consulting Group w kwietniu 2012 r., 37% firm, których obroty roczne sięgają ponad 1 mln USD, deklaruje chęć lub już zaczęło planować albo wdrażać przenoszenie produkcji z Chin do USA. Spośród gigantów, tj. firm o rocznych dochodach ponad 10 mld USD, wskaźnik ten wynosi aż 48%. Z kolei analizy Hackett Group – think tanku doradzającego firmom międzynarodowym – mówią, że ok. 30% amerykańskich przedsiębiorstw produkujących w Chinach planuje przenieść część tego procesu do kraju. Analitycy Hackett Group przewidują, że tempo przenoszenia produkcji z krajów wysokorozwiniętych do krajów rozwijających się zwolni dwukrotnie w kolejnych latach. Z kolei trend reshoringu będzie dużo silniejszy i dwukrotnie więcej firm zdecyduje się na taką ścieżkę rozwoju produkcji.

Jeszcze nie tak dawno mówiło się, że firmy produkujące w kraju macierzystym i niedecydujące się na tani import z Chin są skazane na bankructwo – nie wygrają z konkurencją zalewającą sklepy tanimi, łatwo dostępnymi towarami. Teraz trend odwrotny opanowuje coraz większą liczbę firm średniej wielkości oraz światowych gigantów w takich branżach jak informatyka, elektronika, sprzęt gospodarstwa domowego, meblarstwo i inne. The Boston Consulting Group w swoim raporcie przewiduje, że do 2020 roku w związku z trendem reshoringu aż 4 miliony miejsc pracy związanych z produkcją powrócą z krajów Azji do USA.

Są też opinie bardziej sceptyczne. Mimo przewijających się często nazw amerykańskich gigantów (m.in. Apple, Ford, Caterpillar, Lenovo czy GE), obwieszczających, że przenoszą fabryki z powrotem do USA, skala zjawiska jest nadal zbyt mała, by można mówić o trwałym trendzie czy o rewolucji w globalnym łańcuchu dostaw. Największą zaletą reshoringu wydaje się jego funkcja marketingowa. Jak mówi prof. Richard B. Freeman, wicedyrektor Labor and Worklife Program w Harvard Law School: To, co tak naprawdę oznacza reshoring, to budowanie wizerunku firmy. Większość firm relokujących swoją produkcję, powracających do kraju macierzystego, tak naprawdę ma jedną fabrykę w ojczyźnie, zaopatrującą rynek lokalny, a także sieć fabryk ulokowanych w miejscach o niskich podatkach, kosztach stałych, taniej sile roboczej. Rzeczywiście powstają nowe fabryki, produkujące na potrzeby lokalnego rynku, ale nie wydaje mi się, by reshoring był masowym trendem w USA. Jednocześnie powstają bowiem fabryki w innych lokalizacjach na świecie. Na przykład General Electrics, która stworzyła w 2011 roku 10 000 nowych miejsc pracy w USA, jednocześnie otworzyła nowe fabryki w Chinach, Indiach i innych krajach.

Wysoka cena niskich kosztów

Budowanie potęgi gospodarczej i przemysłowej zawsze jest okupione zanieczyszczeniem środowiska oraz chorobami, na jakie narażeni są obywatele. Ale szybkość i skala rozwoju gospodarczego Chin nie mają chyba odpowiednika w historii świata, podobnie jak zakres skutków ubocznych tego procesu. Skażenie powietrza i wody stanowi tam główną przyczynę raka. Ponad 500 mln Chińczyków nie ma dostępu do czystej wody pitnej. Jak wynika z danych Banku Światowego, tylko 1% populacji chińskich miast, liczącej łącznie ok. 600 mln osób, oddycha powietrzem „czystym” według norm przyjętych przez Unię Europejską. W 2006 r. w Pekinie średnie stężenie zanieczyszczeń i pyłów wynosiło 141 mikrogramów/m^2 – w krajach UE pułap uznany za bezpieczny to maksymalnie 40 mikrogramów, a w USA 50. Z danych Światowej Organizacji Zdrowia wynika, że w Chinach więcej osób umiera z powodu zanieczyszczenia wody pitnej i powietrza (ok. 750 tys. rocznie) niż z powodu wypadków (89 tys. rocznie).

Począwszy od lat 80. XX wieku Chiny stawały się głównym producentem nie tylko tekstyliów, zabawek czy drobnej elektroniki. W tamten rejon świata przeniesiona została lwia część gałęzi tzw. brudnego przemysłu (dirty industries). Jak podaje chińskie Ministerstwo Ochrony Środowiska, w 1995 r. aż 30% wszystkich zagranicznych inwestycji należało do tych właśnie branż: przemysłu chemicznego, farmaceutycznego, papierniczego, garbarskiego, włókienniczego (w tym barwienia tkanin), elektronicznego, gumowego, plastikowego czy związanego z energetyką i budową maszyn. To właśnie te gałęzie gospodarki najbardziej zatruwają środowisko i powodują najwięcej szkód dla zdrowia pracowników i mieszkańców.

Pogarszający się stan zdrowia milionów ludzi oraz zniszczenie środowiska były przez ostatnie 30 lat problemami drugorzędnymi. Jednak ostatnio polityka rządu zaczyna ulegać zmianie, m.in. pod presją niezadowolenia społecznego. Niemal zupełnie zniesiono subsydiowanie eksportu dóbr produkowanych przy użyciu metod nieekologicznych, wprowadzono zachęty i pomoc finansową dla firm chcących rozwijać technologię zasilania energią odnawialną. Bieżący plan pięcioletni szczególnie podkreśla konieczność zmian w podejściu do ekologii, ochrony środowiska i zdrowia obywateli oraz wspiera korzystanie z odnawialnych źródeł energii.

Firmy wytwarzające towary w Chinach na europejskie i amerykańskie rynki zbytu w znacznym stopniu przyczyniły się do obecnego stanu rzeczy i złej sytuacji ekologicznej w tym kraju. Chińskie fabryki produkujące tony odpadów zatruwających glebę i powietrze wytwarzają dobra, które w większości trafiają na półki sklepów za granicą. Firmy zachodnie, zachęcone brakiem surowych regulacji dotyczących produkcji przemysłowej i ochrony środowiska, przez ostatnie 30 lat masowo inwestowały w swoje zakłady produkcyjne w Chinach. Tym samym nie narażały środowiska i zdrowia obywateli w macierzystym kraju. Chiny stały się globalną fabryką i globalnym wysypiskiem śmieci, przy czynnym udziale milionów konsumentów na całym świecie.

Co przyniesie przyszłość?

Oczywiście nie wszyscy importerzy zrezygnują ze zlecania lub prowadzenia produkcji w Chinach – kraju o doskonałym zapleczu logistycznym i zasobach surowcowych. Przez kilka ostatnich dekad wiele firm zachodnich zainwestowało mnóstwo środków i czasu w zaplanowanie i rozpoczęcie produkcji towarów w Chinach, wdrożenie odpowiednich standardów produkcji oraz utrzymanie jakości i wydajności na określonym poziomie.

Niewątpliwie wzrost kosztów wytwarzania w Chinach będzie miał jednak negatywne skutki dla pozycji eksportowej tego kraju. Już dzisiaj widać rosnące zainteresowanie inwestycjami w krajach takich jak Kambodża czy Birma, gdzie koszty wytwarzania są bardzo małe, a egzekwowanie prawa pracy i dbałość o środowisko naturalne pozostają na bardzo niskim poziomie. Jeszcze innym zjawiskiem, również nasilającym się, jest nearshoring, czyli produkcja w uboższych krajach ościennych – w przypadku USA są to coraz częściej Meksyk, Chile i inne kraje Ameryki Południowej, a dla Europy niektóre państwa afrykańskie.

Wydaje się, że Chiny jeszcze długo pozostaną krajem bardzo atrakcyjnym dla producentów. Państwo Środka to bowiem kraj nie tylko o największej na świecie populacji – to również społeczeństwo o największym odsetku osób zdolnych do pracy (84%). 28% z nich jest zatrudnionych w przemyśle – to więcej niż w innych krajach Azji Południowo-Wschodniej. W Chinach jest obecnie około 215 milionów pracowników fabryk, co stanowi ponad 58% ogółu pracowników przemysłowych w całej Azji Południowo-Wschodniej, włączając Indie. Na przykład w Wietnamie robotnicy zarabiają ok. 25% tego, co ich chińscy koledzy, nie mogą jednak się z nimi równać pod względem wydajności, co znacznie wpływa na ogólny koszt produkcji.

Widać jednak, że wielkie firmy zmieniają powoli podejście do biznesu i przestają traktować produkcję w Chinach jako jedyną możliwość. Wiele z nich zaczyna szerzej patrzeć na kwestię oszczędności, wydatków i problemów związanych z obecnym modelem zaopatrzenia i w rezultacie odchodzi od prostych analiz opartych tylko na koszcie zatrudnienia, włączając w całość kalkulacji także inne koszty, dotychczas niebrane pod uwagę. To z kolei sprawia, że zaczynają uelastyczniać metody działania, próbując dostosować swój model dostaw do coraz szybciej i dynamiczniej zmieniającej się rzeczywistości rynkowej. Chiny także korygują swoją politykę i dostrzegają zagrożenia związane z wieloletnią pogonią za dwucyfrowym wskaźnikiem PKB. Kluczowe zadania, jakie stawiają przed sobą Chiny, to przede wszystkim poprawa jakości życia obywateli, ochrona środowiska, wzrost konsumpcji wewnętrznej oraz rozszerzanie wpływów politycznych. Można powiedzieć, że obie strony, po okresie wzajemnej fascynacji, zaczynają szukać nowych dróg rozwoju. Miejmy nadzieję, że będzie to model rozwoju opartego na zasadach poszanowania środowiska naturalnego, praw człowieka i praw pracowniczych niezależnie od miejsca produkcji.

Czy przemysł wytwórczy może się odrodzić w USA?

David Moberg

CC-BY-NC-ND Kevin H., flickr.com/photos/kevharb/4219946805/

Być może, ale nie liczmy, że stanie się to poprzez „powrót” fabryk do kraju.

W ostatnim stuleciu większość Amerykanów uważała, że ich „jankeska” pomysłowość w tworzeniu produktów doprowadzi do powszechnego dobrobytu. Później, w ostatnich dekadach, Stany Zjednoczone przestały być innowacyjne w produkowaniu dóbr i skupiły się na ryzykownych inwestycjach finansowych, a firmy amerykańskie, jeśli wytwarzały produkty, coraz częściej robiły to za granicą. Rezultat? Najbogatszy jeden procent społeczeństwa pozostawił resztę z pustymi rękami. Jednak obecnie ekonomiści, Barack Obama i większość Amerykanów dochodzą do tego samego wniosku – jeżeli chcemy odzyskać szansę na powszechny udział obywateli w bogactwie kraju, trzeba ożywić produkcję w USA. W tegorocznym orędziu do narodu Obama wymienił jako jeden ze swoich priorytetów drugiej kadencji: żeby Ameryka przyciągała nowe miejsca pracy i przemysł.

Pomysł ten przemawia do społeczeństwa. Z sondażu przeprowadzonego w 2012 r. na zlecenie Sojuszu na rzecz Amerykańskiego Przemysłu Wytwórczego (Alliance for American Manufacturing, AAM), organizacji biznesowo-pracowniczej, wynika, że 67% ankietowanych w pełni popiera narodową strategię ożywienia przemysłu. Zarówno ankietowani „niezależni”, jak i głosujący na Demokratów uznali uprzemysłowienie za najistotniejszą kwestię gospodarczą, pokładając nadzieje w sektorze niegdyś stanowiącym podstawę amerykańskiej klasy średniej – zapewniał on dobrze płatną pracę dla pracowników fizycznych.

Zmiany nadeszły pod koniec lat 90. i na początku nowego tysiąclecia, gdy za sprawą amerykańskich umów handlowych, np. poprzez ustanowienie Stałych Standardowych Relacji Handlowych (Permanent Normal Trade Relations) z Chinami, umożliwiono przedsiębiorcom przeniesienie produkcji za granicę. W pierwszej dekadzie XXI wieku USA straciły prawie jedną trzecią (ok. 5,7 mln) miejsc pracy w fabrykach. Zatrudnienie w przemyśle wytwórczym zmniejszyło się podczas recesji w 2001 r., spadało nadal w czasie ożywienia, by obniżyć się jeszcze bardziej podczas Wielkiej Recesji w 2008 r.

W miarę jak gospodarka powoli wychodzi z kryzysu, prezydent i część analityków zwracają uwagę na oznaki powrotu przemysłu z zagranicy do USA.

Obama przy każdej okazji przywołuje liczbę miejsc pracy w przemyśle wytwórczym (aktualnie 500 tys.) stworzonych od najgorszego momentu Wielkiej Recesji w styczniu 2010 r. W zeszłym roku odwiedził fabrykę Master Lock w Milwaukee, żeby świętować powrót 100 miejsc pracy z Chin. Chwalił także Forda za „powrót” z Meksyku, Caterpillara z Japonii i Apple’a za obietnicę produkcji części komputerów w USA.

Do Obamy dołączyły media i analitycy. W grudniu czasopismo „The Atlantic” opublikowało na pierwszej stronie entuzjastyczny artykuł o decyzji General Electric, aby ponownie otworzyć część „Appliance Park” w Louisville w stanie Kentucky i wytwarzać towary produkowane wcześniej w fabrykach zagranicznych. W raporcie „Made in America, Again” („Wyprodukowano w USA, znowu”) firma Boston Consulting Group, świadcząca usługi doradztwa strategicznego dla menedżerów korporacji, prognozowała, że powrót przemysłu wytwórczego z zagranicy doprowadziłby do powstania setek tysięcy miejsc pracy do 2021 r., obniżając stopę bezrobocia o 1,5%.

Na ile powrót przemysłu z zagranicy jest możliwy? Jakie miejsca pracy wracają? Jeżeli przemysł wytwórczy się odrodzi, jak będzie wyglądał?

Fale „powrotu”

W krótkim okresie, gdy amerykańskie koncerny masowo przenosiły produkcję do Chin, sytuacja globalnych przedsiębiorstw znacznie się zmieniła – uważa Scott Paul, prezes AAM. Wcześniejsze bardzo niskie koszty siły roboczej w Chinach wzrosły, w miarę jak rosły zarobki robotników na terenach nadbrzeżnych – częściowo ze względu na falę protestów oraz na powolny wzrost wartości waluty krajowej. Wady przeniesienia przemysłu do Chin, przedtem przesłonięte niskimi kosztami, stają się coraz wyraźniejsze: kradzież własności intelektualnej, niski poziom kontroli jakości produktów, opóźnienia, trudności w nadzorze i sprawnym zarządzaniu na odległość, oddzielenie projektantów i inżynierów od hali produkcyjnej, rosnące koszty transportu, korupcja w urzędach i duża rotacja pracowników.

Z drugiej strony produkcja w USA ma kilka zalet, których wcześniej nie dostrzegano. Jedną z nich jest przewaga technologiczna w automatyce, robotyce oraz dostępność innych narzędzi zwiększających produktywność i zmniejszających bezpośrednie koszty pracy – wszystko to przewyższa zalety związane z tanią siłą roboczą z zagranicy. Jeszcze jednym atutem jest bliskość głównej siedziby korporacji, przynajmniej w przypadku spółek amerykańskich, i pozostałych ogniw łańcucha zaopatrzenia.

Rodzinny zakład obróbki metalu Hudson Precision Products z Broadview na przedmieściach Chicago, zatrudniający 87 robotników, jest dobrym przykładem tego, jak w skali mikro wygląda ucieczka, a następnie powrót z zagranicy. Zakład miał problemy na początku nowego stulecia, gdy wielu długoletnich klientów ruszyło za rzekomo niższymi cenami do Chin. – Pozostawiło to pewien niesmak – mówi prezes firmy, Jim Wrenn. – Myśleliśmy, że nigdy nie odzyskamy dużej części zleceń, które utraciliśmy.

Firma przystosowała się do nowych warunków, unowocześniając produkcję, żeby jedna piąta maszyn mogła wytwarzać części w nocy bez nadzoru. Przedsiębiorstwo znalazło także klientów – takich jak firmy wytwarzające sprzęt medyczny – którzy oczekują wysokiej jakości. Hudson Precision Products podjęło jednak również strategiczną decyzję – po znacznym zamrożeniu płac podczas Wielkiej Recesji – wprowadziło system podziału zysków premiujący fachowość i wydajność pracowników, którzy nie są zrzeszeni w związkach (a których zarobki wynoszą od ok. 10 do prawie 30 dolarów za godzinę). Ze względu na to, że wiele produktów firmy to wyroby specjalistyczne, wytwarzane w krótkim cyklu produkcyjnym, Hudson nie może zautomatyzować większości etapów produkcyjnych, lecz musi polegać na wykwalifikowanych, bardzo zmotywowanych pracownikach.

Jim Wrenn uważa, że miał częściowo rację, ponieważ klienci niezadowoleni z chińskiej produkcji zaczęli do niego wracać. Pojawiają się zamówienia na małe części do zaworów, regulatorów i sprzętu elektronicznego. Wiele z nich wykonywanych jest z dokładnością do kilku dziesięciotysięcznych cala.

Pomimo to z zagranicy „powróciło” jedynie 15 do 20% zleceń utraconych przez Hudson. Niektórzy klienci dzielą zamówienia między Hudson i chińskich dostawców. Inni z kolei kupują części, które zostaną później zmontowane nie w Chinach, lecz w Meksyku – tamtejsze fabryki są bliżej głównych siedzib spółek w USA, ale koszty siły roboczej mają niższe od tych w USA.

– Warunki konkurencji się poprawiają – mówi Wrenn. – Chyba można mówić o pewnego rodzaju powrocie z zagranicy. Statystyki potwierdzają ostrożność Wrenna. Z ok. 500 tys. miejsc pracy stworzonych w przemyśle wytwórczym – odkąd gospodarka sięgnęła dna trzy lata temu – 60% nie powstało w wyniku „powrotu” z zagranicy, lecz wskutek zainicjowanej przez rząd restrukturyzacji przemysłu samochodowego, jak twierdzi Robert Scott, ekonomista w Economic Policy Institute. Harry Moser, emerytowany menedżer spółki produkującej narzędzia do maszyn oraz założyciel Reshoring Initiative – organizacji zachęcającej menedżerów do dokładniejszego wyliczenia całkowitych kosztów przeniesienia produkcji za granicę – szacuje, że od końca recesji spółki przywróciły ok. 50 tys. miejsc pracy, co stanowi jedynie 10% nowego zatrudnienia w przemyśle.

Nawet te ostrożne szacunki mogą nie uwzględniać powolnego odpływu miejsc pracy w wyniku ciągłego przenoszenia produkcji za granicę. W momencie gdy Obama chwalił powrót przemysłu w Master Lock w stanie Wisconsin, tradycyjnie zaniżone statystyki rządowe pokazały, że stan stracił w zeszłym roku 2777 miejsc pracy za sprawą konkurencji „z importu” i przenoszenia przemysłu za granicę. Na przykład firma Joerns Healthcare przeniosła działalność ze Stevens Point w stanie Wisconsin do Meksyku, a także do innych stanów USA z mniej restrykcyjnym prawem pracy, likwidując 150 etatów w Wisconsin. Jak zaś wynika z wyliczeń Chrisa Townsenda ze związku United Electrical Workers, zamykanie zakładów przez General Electric w USA i przenoszenie w ostatnich latach produkcji za granicę zdecydowanie przyćmiewają liczbę miejsc pracy, które „powróciły” do USA, a którą chwali się koncern. – Nie sądzę, żeby szykował się zalew miejsc pracy w przemyśle wracającym z zagranicy – twierdzi Leo W. Gerard, prezes United Steelworkers, największego związku zawodowego w przemyśle wytwórczym w kraju.

Dwie drogi do odbudowy

Osobną kwestią jest jakość miejsc pracy, które „wróciły” z zagranicy. Hudson to przykład firmy, która postawiła na innowacje i współpracę z pracownikami. Większość spółek wybrała tańszą drogę – opierającą się na przekonaniu, że przemysł ożywi się tylko, jeżeli zarobki będą niższe, podatki zostaną obniżone, deregulacja przeprowadzona, dodatkowe świadczenia odebrane, a związki zawodowe poskromione. „The Economist” w styczniowym raporcie o „powrocie” przemysłu zauważył, że wiele z tych chętnie prezentowanych jako przykłady nowych fabryk znajduje się w stanach takich jak Teksas, Alabama i Karolina Północna, które przyjęły ustawy o „prawie do pracy”, ograniczające wpływ związków zawodowych. Zarobki w tych stanach są przeciętnie niższe o 3–10% w porównaniu z innymi stanami, a pracownicy mają mniejsze szanse, że pracodawca będzie opłacał im składki emerytalne i ubezpieczenie zdrowotne.

Tysiące miejsc pracy przeniesionych z zagranicy, o których mówią optymistyczne analizy Boston Consulting Group, zostały utworzone właśnie według tego „tańszego” podejścia. BCG porównuje koszty w chińskich zagłębiach przemysłowych, np. Shenzhen, z kosztami produkcji w stanach takich jak Missisipi – z ustawami o „prawie do pracy”, niskimi zarobkami i zasadniczo bez związków zawodowych.

Istnieje jednak inna droga. W niektórych krajach wynagrodzenie w przemyśle wytwórczym jest wyższe niż w USA. W 2011 r. w Szwecji całkowite wynagrodzenie wyniosło 49,12 dolarów za godzinę, a w Niemczech 47,38 – w porównaniu z 35,53 w USA. W krajach tych więcej pracowników należy też do związków zawodowych. Pomimo tego przemysł wytwórczy w tych krajach kwitnie i stanowi zasadniczą część ich gospodarek.

Tę „droższą” drogę wybrały Niemcy, kraje skandynawskie, inne kraje Europy kontynentalnej o wysokich dochodach oraz Japonia. Zarówno państwo, jak i firmy traktują tam pracowników nie jako koszty, które należy ciąć – jak w USA – a bardziej jako kapitał i współpracowników. Pracownicy korzystają z inwestycji publicznych w edukację, transport, opiekę nad dziećmi i służbę zdrowia. Sprawiedliwszy podział dochodów, silniejszy rynek wewnętrzny oraz lepiej wykwalifikowana siła robocza wzmacniają krajową gospodarkę i tkankę społeczną.

Fabryka zaawansowana technologicznie

„Droższa” droga daje szansę na zachowanie tego, co było kluczowe w amerykańskim przemyśle wytwórczym w latach jego rozkwitu – nie oznacza to jednak, że będzie on taki jak wcześniej. Sektory opierające się na sile roboczej – w tym przemysł odzieżowy czy elektroniki użytkowej – które wyprowadziły większość miejsc pracy z USA, nie odrodzą się, chyba że nastąpi znaczący postęp w automatyzacji, ograniczający zapotrzebowanie na bezpośrednią pracę człowieka. Gdy koszty siły roboczej w Chinach rosną, koncerny międzynarodowe po prostu szukają tańszych pracowników w krajach takich jak Wietnam czy Bangladesz.

Amerykańskie fabryki w przyszłości będą musiały konkurować z najbardziej zaawansowanymi technologicznie zakładami przemysłowymi na świecie – w Europie Północnej i Japonii czy we wschodzących potęgach takich jak Brazylia. Konieczne będzie zatem inwestowanie w przemysł wymagający wykwalifikowanych pracowników, kapitału i zaawansowanych badań – przemysł „zielonych” technologii czy samochodowy, który w odróżnieniu od tego pierwszego nie jest nowy, ale wciąż ewoluuje.

Gdyby Stany Zjednoczone postawiły na zaawansowany technologicznie przemysł wytwórczy, cała gospodarka miałaby szanse na tym zyskać. Tworzy on bowiem więcej pozaprzemysłowych miejsc pracy niż ten tradycyjny – w branżach takich jak badania, projektowanie oprogramowania, obsługa posprzedażowa. Zwiększając produktywność, umożliwia (choć nie gwarantuje) wzrost zarobków. W branżach takich jak medyczna i energetyczna przemysł zaawansowany technologicznie może – jeżeli będzie mu towarzyszyć odpowiednia polityka publiczna – przyczynić się do rozwiązania problemów społecznych, w tym ekologicznych, będących pokłosiem rewolucji przemysłowej. Produkcja na potrzeby krajowe i na eksport może ograniczyć niezrównoważony długoterminowy deficyt handlowy. Dobrze funkcjonujący zaawansowany sektor wytwórczy przyczynia się do powstania sieci innowatorów – przez profesorów Harvard Business School Gary’ego Pisano i Willy’ego Shiha nazwanych „społecznościami przemysłowymi” – których przykładem jest Dolina Krzemowa.

Jak będą wyglądały te „zaawansowane” fabryki? Cóż, część pracowników na linii produkcyjnej może przypominać Baxtera – humanoidalnego robota o przyjaznym wyglądzie, czerwono-czarnym plastikowym korpusie, „twarzy” z płaskim ekranem i z oczami, które poruszają się i wyrażają emocje. Pracownik może łatwo nauczyć Baxtera wykonywania różnych czynności, kierując jego ramionami, a następnie wybierając przycisk programowania. Baxter korzysta ze swojego „wzroku”, żeby przystosować się do zmian w środowisku pracy.

Baxter jest pomysłem Rodneya Brooksa, robotyka w Massachusetts Institute of Technology (MIT), który we współpracy z kolegami wynalazł w 2002 r. Roombę, robota-odkurzacz domowy. Jego firma – iRobot – zaczęła produkować Roombę w Chinach, aby skorzystać z taniej siły roboczej. Brooks doszedł jednak do wniosku, że to błędna strategia biznesowa. Koszty zaczęły rosnąć. Duża odległość pomiędzy inżynierami a linią produkcyjną Roomby była kłopotliwa, ponieważ monitorowanie fabryk i rozwiązywanie problemów w globalnych łańcuchach dostaw było utrudnione. Po kilku miesiącach od otwarcia fabryki chińscy złodzieje własności intelektualnej zaczęli produkować podróbki Roomby.

Brooks sądził, że aby zapewnić sukces produktu w USA, przedsiębiorstwo będzie potrzebowało tanich, elastycznych robotów, które ograniczą koszty i błędy powtarzalnej pracy. Pięć lat temu Brooks założył firmę Rethink Robotics, żeby projektować i produkować Baxtera niedaleko Bostonu. – Celem spółki jest zapewnienie amerykańskiemu przemysłowi wytwórczemu większej konkurencyjności i powstrzymanie go przed przenoszeniem się za granicę – mówi Mike Fair, serwisant w Rethink Robotics.

Gdy ludzie słyszą o robotach takich jak Baxter, martwią się – co jest zrozumiałe – że te coraz bardziej elastyczne i inteligentne maszyny zastąpią ludzi. Rzeczywiście, Mike Fair jest zdania, że przy obecnych cenach Baxter może zastąpić przy powtarzalnych czynnościach pracowników, których stawka wynosi 4 dolary za godzinę lub więcej. Jednak Baxter pod wieloma względami nie dorówna przecież nawet pracownikom pracującym za niższą stawkę i nie potrafi wykonywać złożonych czynności.

Wyzwanie rzucone przez roboty takie jak Baxter ma istotne znaczenie. Zyski wynikające z ich większej produktywności – w postaci wyższych dochodów lub krótszych godzin pracy – należy podzielić między społeczeństwo, tak aby każdy na tym skorzystał. Brzmi to jak utopia. Ale alternatywa – w której wiele osób traci pracę, bo roboty wykonują ją za nich, a tylko nieliczni uprzywilejowani korzystają – jest mroczną dystopią.

Podejście hybrydowe

Baxter jest dowodem na to, że amerykańscy producenci zaczęli już wprowadzać innowacje w przemyśle. Konkurencja jednak nie śpi. W styczniu 2013 r. na targach automatyki pojawiło się wielu dużych wystawców z Niemiec, Japonii, Skandynawii, Szwajcarii i innych bogatych krajów. Niedaleko stoiska Rethink Robotics duńska firma Universal Robots przedstawiła dobrze zaprojektowanego humanoidalnego robota, który – jak się wydaje – potrafi to, co Baxter. Innowacyjne firmy mają w dłuższej perspektywie większą szansę na uzyskanie przewagi rynkowej, jeżeli funkcjonują w ramach dobrze prosperujących „społeczności przemysłowych”, wspieranych przez mądrą politykę przemysłową.

Branża automatyki i robotyki może się jeszcze bardziej rozwinąć, gdy Chiny – w celu rozwiązania problemu rosnących kosztów siły roboczej – postawią na przemysł zaawansowany technologicznie. Przykładowo Foxconn – producent sprzętu dla Apple’a – w którego fabrykach warunki pracy doprowadziły do samobójstw, strajków i zamieszek, zamierza rzekomo wyprzedzić konkurentów z bogatych krajów uprzemysłowionych, zastępując milion pracowników robotami.

Powodzenie amerykańskiego przemysłu zaawansowanego technologicznie będzie w mniejszym stopniu uzależnione od jednego czynnika (np. wysokości wynagrodzenia), a w większym od sumy wielu czynników: wsparcia państwa dla badań i edukacji, bezpieczeństwa społecznego i ekonomicznego obywateli, poczucia wspólnoty, upodmiotowienia pracowników i wspierania innowacyjności.

Susan Helper, Timothy Krueger i Howard Wial z think tanku Brookings Institution przygotowali plan rozwoju dla USA, który zakłada podążenie właśnie tą „droższą” drogą z wykorzystaniem zaawansowanych technologii wytwarzania. Zaapelowali o wsparcie przez państwo intensywnych publicznych i prywatnych prac badawczo-rozwojowych, a także o poprawę jakości kształcenia ogólnego, zawodowego kształcenia ustawicznego oraz współudział pracowników w podejmowaniu decyzji.

Dalsza droga

Czy Obama postawi na tę strategię? W pierwszej kadencji pokazał determinację, gdy jego administracja powstrzymała upadek amerykańskiego przemysłu samochodowego i zainwestowała więcej środków federalnych w energię odnawialną niż administracja jakiegokolwiek wcześniejszego prezydenta.

Wstępne plany Obamy na cztery następne lata są skromne, ale dobre. Opowiedział się za wsparciem finansowym dla badań naukowych, w tym ostatnio za przeznaczeniem 100 mln dolarów na opracowanie mapy ludzkiego mózgu. Popiera wykorzystanie dochodów ze złóż ropy i gazu znajdujących się na obszarach należących do państwa na sfinansowanie badań nad alternatywnymi technologiami w przemyśle samochodowym, państwowe dofinansowanie energooszczędnych rozwiązań w budownictwie oraz zwiększenie wydatków na infrastrukturę.

Propozycje te nie zyskają większego poparcia Republikanów (jeżeli zyskają jakiekolwiek). Demokraci reagują z mniejszym lub większym entuzjazmem, często proporcjonalnie do znaczenia przemysłu wytwórczego w ich regionach. Biznes jest podzielony – zwykle ze względu na wąskie interesy konkretnych firm czy branż – i zjednoczony w niechęci do większości regulacji. Związki zawodowe poszukują natomiast szerszej i bardziej ambitnej strategii.

Obama może sam podjąć pewne działania, np. realizując plan powołania 15 „instytutów innowacji przemysłowej”. W zeszłym roku w Youngstown w stanie Ohio powstał pilotażowy instytut, aby przyspieszyć rozwój druku 3D – obiecującej nowej technologii, za pomocą której maszyna nakłada na siebie warstwy różnych materiałów zamiast tuszu, żeby tworzyć łatwo modyfikowalne produkty.

Prezydent Obama nawiązał w orędziu do sukcesów z pierwszej kadencji – w czasie jej trwania nastąpiło podwojenie ilości pozyskiwanej energii wiatrowej, słonecznej i geotermalnej. Zobowiązał się też zintensyfikować działania w tej dziedzinie, co spotkało się z krytyką z prawej strony sceny politycznej. Republikanie przypomnieli fiasko Solyndry – producenta ogniw solarnych, który otrzymał gwarancje pożyczkowe rządu i upadł – argumentując, że rząd nie powinien angażować się we wspieranie nowych branż. Solyndra upadła jednak po części przez konkurencję chińskich firm dotowanych przez rząd ChRL, które prawdopodobnie obniżyły cenę konwencjonalnych silikonowych ogniw fotowoltaicznych poniżej kosztów produkcji, żeby zdobyć udziały w rynku. Gdy ceny zaczęły spadać szybciej, niż prognozowano, alternatywna technologia solarna Solyndry nie była w stanie sprostać konkurencji i spółka upadła.

Jak jednak wynika z analiz komisji pod przewodnictwem Herba Allisona, który stał na czele komisji finansów podczas kampanii prezydenckiej senatora Johna McCaina w 2000 roku, dzięki pożyczkom rządowym na rozwój czystej energii powstały nowe miejsca pracy i rozwinął się rentowny sektor przemysłu. Administracja Obamy jest tu nawet lepsza od wielu inwestorów prywatnych. Spośród spółek, które uzyskały rządowe wsparcie na rozwój zrównoważonej energii w trakcie pierwszej kadencji Obamy, upadło zaledwie 8%. Dla porównania – spośród przedsiębiorstw, w które zainwestował fundusz Bain Capital, gdy na jego czele stał Mitt Romney, zbankrutowało 22%.

Ostatecznie jednak mimo obietnic ożywienia przemysłu wysiłki Obamy są niewystarczające. Jego komisja ds. produkcji zaawansowanej technologicznie zaleciła, aby rząd stworzył klimat bardziej przyjazny dla przemysłu wytwórczego. Zwykle oznacza to obniżenie podatków dla przedsiębiorstw i deregulację. O ile podatki nie powinny pogarszać sytuacji krajowych firm i skłaniać do przenoszenia produkcji za granicę, zachęty podatkowe są mniej skuteczne od innych form wsparcia.

Biorąc też pod uwagę, że przenoszenie miejsc pracy – szczególnie do Azji – doprowadziło do obecnego kryzysu w przemyśle wytwórczym, działania Obamy polegające na zawarciu umów o wolnym handlu z Europą i krajami Pacyfiku mają mało wspólnego z jego marzeniami o odrodzeniu się produkcji w USA. Ponadto pominięcie związków zawodowych w orędziu nie wróży dobrze strategii rozwoju przemysłu.

Powrót – choć niewielki – miejsc pracy rozbudził społeczne nadzieje. Wzbudził również uzasadnione wątpliwości co do niekwestionowanej wcześniej mądrości szefów firm, którzy w owczym pędzie przenosili produkcję za granicę, nie biorąc pod uwagę potrzeb i potencjału swoich dotychczasowych pracowników. Prawdziwe odrodzenie amerykańskiego przemysłu wytwórczego będzie wymagało zdecydowanej interwencji rządu, który powinien raczej skupić swoją uwagę na innowacjach, a nie na tym, ile się zarabia w prowincji Guangzhou.

Tłum. Anna Kleina

Artykuł pierwotnie ukazał się na stronie internetowej niezależnego amerykańskiego magazynu „In These Times” 22 kwietnia 2013 r.

Pieniądze dla każdego, czyli o dochodzie powszechnym

dr hab. Ryszard Szarfenberg

CC-BY Chris Potter, flickr.com/photos/86530412@N02/8861128702/

Wyobraźmy sobie, że w 2011 r. powstał państwowy bank, w którym wszyscy dorośli obywatele (i stali mieszkańcy) Polski otrzymali indywidualne konta, na które dopisywano kwotę 1000 zł miesięcznie, wolną od podatku i niepodlegającą egzekucji na rzecz wierzycieli. Podkreślam – wszyscy, a nie tylko biedni, bezrobotni czy niepełnosprawni. Pani obsługująca kasę w supermarkecie i menedżer wyższego szczebla w banku, nauczyciel w szkole podstawowej i magazynier w małej firmie, ktoś prowadzący własną działalność i osoba niepracująca ze względu na obowiązki opiekuńcze. Wszyscy obywatele i osoby o statusie stałych mieszkańców, bez żadnych ograniczeń dotyczących ich zamożności i statusu na rynku pracy. Kwota jest dopisywana do kont co miesiąc aż do śmierci czy utraty statusu obywatela lub stałego mieszkańca. Byłaby ona waloryzowana co roku poziomem inflacji, żeby nie traciła realnej wartości. Proces waloryzacji może być zautomatyzowany i mieć również miesięczny lub nawet krótszy cykl.

Przedstawione powyżej rozwiązanie ma trzy ważne cechy. Po pierwsze jest powszechne w tym sensie, że nie wymaga spełnienia kryteriów dochodowych, gotowości do podejmowania zaoferowanej pracy ani też okresu opłacania składek czy zaświadczeń o niepełnosprawności. Po drugie ma zapewnić utrzymanie na poziomie minimum socjalnego, czyli wystarczyć na minimalne zaspokojenie podstawowych potrzeb biologicznych i społecznych – stąd określenie „podstawowy”. Po trzecie jest zindywidualizowane, otrzymuje je każdy, niezależnie od tego, czy żyje samotnie, czy utrzymuje się wspólnie z innymi osobami^1.

W tym kontekście możemy postawić cztery zasadnicze pytania. Po pierwsze – dlaczego mielibyśmy zastąpić wszystkie obecne programy świadczeń pieniężnych indywidualnymi kontami obywatelskimi (IKO)? Po drugie – skąd weźmiemy pieniądze na ten program? Po trzecie – jakie konsekwencje dla jednostek i społeczeństwa będzie miało wprowadzenie tego rozwiązania? Po czwarte – jak można określić stopień wykonalności politycznej takiego projektu w Polsce?

Czy program IKO będzie lepszy od dotychczasowych świadczeń z zabezpieczenia społecznego?

W Polsce mamy wiele świadczeń wypłacanych różnym kategoriom osób pod różnymi warunkami związanymi ze stażem pracy, wiekiem, poziomem dochodów itp. Są to m.in. emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy, renty rodzinne, renty socjalne, zasiłki okresowe, zasiłki stałe, zasiłki rodzinne, świadczenia opiekuńcze, zasiłki chorobowe, zasiłki macierzyńskie, zasiłki wychowawcze, zasiłki dla bezrobotnych, świadczenia integracyjne, świadczenia przedemerytalne oraz rozmaite dodatki do przynajmniej niektórych z nich. Istnieją też zasady łączenia ze sobą świadczeń z różnych tytułów oraz łączenia ich z pracą. Regulują ten obszar liczne ustawy i rozporządzenia do nich; do ich realizacji powołano jednostki organizacyjne administracji publicznej, w których zatrudnione są co najmniej dziesiątki tysięcy ludzi.

Pierwsza i najbardziej oczywista zaleta programu IKO jest taka, że bardzo złożony system świadczeń pieniężnych staje się banalnie prosty. Nawet jeżeli niektóre świadczenia pieniężne pozostałyby albo do IKO przysługiwałyby dodatki z różnych tytułów, można przewidywać, że byłoby to coś prostszego w porównaniu z obecnymi rozwiązaniami.

Czy program IKO lepiej zabezpieczałby dochody obywateli niż obecny system świadczeń? Przede wszystkim stały miesięczny dochód, chroniony przed inflacją i egzekucją, dawałby większą pewność w porównaniu z większością obecnych zasiłków, które wypłacane są jednorazowo lub przez pewien okres (np. renta okresowa, zasiłek dla bezrobotnych, świadczenie integracyjne, zasiłek okresowy). Jedyne świadczenia o porównywalnej pewności są obecnie dostępne dla osób, u których tradycyjnie nie przewidywano przywrócenia zdolności do pracy ze względu na wiek lub poważną niepełnosprawność, np. emerytury, renty stałe, zasiłki stałe. Pod względem poziomu nawet minimalna emerytura nie spełnia obecnie standardu minimum socjalnego.

Ponadto w przypadku wszystkich osób czy gospodarstw domowych, które są ubogie w obecnym systemie, a większość z nich utrzymuje się ze źródeł niezarobkowych (poza emeryturami i rentami), przestałyby one być ubogie. Wymaga to założenia, że inne warunki nie zmienią się gwałtownie po wprowadzeniu IKO. Głównie dotyczy to inflacji. Gdyby doszło do hiperinflacji, wówczas założona powyżej waloryzacja IKO mogłaby być nieskuteczna w krótkim okresie, ale jej zautomatyzowanie i uczynienie miesięczną (lub tygodniową) przeciwdziałałoby takiej sytuacji. Podobnie rzecz się ma z podażą dóbr i usług. Gdyby wprowadzenie IKO spowodowało wycofanie się wielu osób z prowadzenia działalności na własny rachunek i z zatrudnienia pełnoetatowego, wówczas mogłyby się pojawić trudności z utrzymaniem podaży na poziomie sprzed wprowadzenia IKO (mniej firm, mniej pracujących), a popyt zasadniczo wzrósłby. Podobne znaczenie miałoby zmniejszenie wydajności pracujących, którzy nie byliby już motywowani widmem ubóstwa (patrz jednak dalej)2.

Można zapytać, czy część osób korzystających z obecnych świadczeń nie zbiedniałaby po wprowadzeniu IKO. Na przykład emeryci mający emerytury wyższe niż 1000 zł. Znacząco zbiednieją tylko ci, którzy nie mają innych źródeł dochodów poza emeryturą. Ogólnie rzecz biorąc, mogą być to przecież osoby zamożne (właściciele mieszkań, dużych oszczędności etc.). Dlatego utrata części emerytury niekoniecznie byłaby dla nich problemem. Poza tym zbiednienie tych uboższych emerytów nie będzie jednak prowadziło do ubóstwa, gdyż przed nim ma właśnie skutecznie chronić dochód powszechny. W ramach zasady praw nabytych trudno byłoby przeprowadzić reformę polegającą na obniżeniu emerytur już wypłacanych. Byłaby też ona bardzo niepopularna, szczególnie w gronie emerytów tracących na reformie relatywnie najwięcej^3.

Program IKO będzie więc prostszy i da bardziej stabilne i lepiej chroniące przed ubóstwem zabezpieczenie dochodu w porównaniu z obecnym systemem. Jeżeli już ktoś straci na reformie, to będą to osoby i tak relatywnie zamożniejsze w systemie obecnym.

Czy również pod względem kosztów IKO będą lepsze? Jeżeli chodzi o koszty obsługi, to z pewnością tak, za co odpowiada uproszczenie systemu. Obecny system jest lepszy, gdy weźmiemy pod uwagę tylko koszt świadczeń. Porównajmy wypłacanie wszystkim obywatelom i mieszkańcom kwoty 1000 zł miesięcznie z obecnie wypłacanymi świadczeniami (często przecież niższymi i okresowymi), które trafiają tylko do niektórych: ubogich, bezrobotnych, chorych, niepełnosprawnych, rodziców dzieci, osób starszych, osób na urlopach macierzyńskich czy wychowawczych etc. Gdyby chcieć zrównać łączne koszty IKO (suma wypłat) z obecnymi łącznymi kosztami świadczeń pieniężnych, konieczne byłoby obniżenie podstawowego dochodu. Im będzie on niższy, tym mniejsza będzie ochrona przed ubóstwem i tym mniejsza przewaga pod tym względem nad systemem obecnym.

Jak sfinansować program IKO?

Miesięczne wpłaty na konto każdego dorosłego obywatela i stałego mieszkańca po 1000 zł dają łącznie bardzo wysokie sumy. W Polsce przez rok na wszystkich kontach zapisano by wówczas ponad 376,7 miliardów złotych. Przy objęciu całej populacji (z dziećmi) przekroczyłaby ona 460 mld^4. Polski dochód narodowy (PKB) w 2011 r. wynosił 1,5 biliona złotych, a więc kwota przeznaczona na indywidualne konta obywatelskie dla dorosłych stanowiłaby ok. 25% PKB.

W 2011 r. wszystkie publiczne wydatki socjalne Polski (bez edukacji), łącznie z wydatkami na świadczenia w innych formach niż pieniądze (np. usługi zdrowotne, usługi rynku pracy i pomocy społecznej), stanowiły 21% PKB. Same świadczenia pieniężne obejmowały wówczas nieco ponad 14% PKB^5. Rozdzielenie tej sumy na IKO dla dorosłych przy innych warunkach stałych dałoby miesięcznie 586 zł, a rocznie nieco ponad 7 tys. zł. Pamiętajmy jednak, że im niższa kwota IKO, tym gorsza ochrona przed ubóstwem i tym więcej osób obecnie korzystających z różnych świadczeń poniesie stratę po przejściu do nowego systemu. Zwiększenie dochodu podstawowego do 1000 zł oznacza więc konieczność znalezienia brakujących 11% PKB.

Klasycznym rozwiązaniem tego problemu są podatki. Mamy ich wiele rodzajów, np. od dochodów osób fizycznych, od dochodów osób prawnych, od wartości dodanej obecny w cenach (VAT) czy podatki akcyzowe, również dodawane do cen określonych produktów. Proponowane są też nowe: od wartości nieruchomości (katastralny), od energii czy wytwarzanych śmieci (i inne nazywane „zielonymi”), od transakcji na rynku finansowym (podatek Tobina). W ramach tej wielości można przewidywać przesunięcia, np. od podatków dochodowych do konsumpcyjnych i majątkowych.

Aby zwiększyć dochody podatkowe, można usunąć wszystkie ulgi i zwolnienia w obecnym systemie, dodać nowe podatki (np. katastralny, ekologiczny, od transakcji na rynkach finansowych) oraz podwyższyć istniejące podatki (w różnych kombinacjach, np. jedne mniej, a drugie bardziej).

Wpływy podatkowe w 2011 r. wynosiły 301,3 mld zł, w tym z podatków pośrednich (VAT) 180 mld. Musiałyby one wzrosnąć o 155 mld zł, żeby pokryć koszty pełnego programu IKO przy uwzględnieniu przeznaczenia całych środków z dotychczasowych świadczeń pieniężnych. Kwota ta może być nieco mniejsza, gdyż (niewielka) część obecnych świadczeń finansowana jest z podatków.

W powyższych rozważaniach chodziło o to, żeby koszt IKO był neutralny dla budżetu, czyli miałby w pełni zostać sfinansowany z oszczędności (tzn. zastąpienia świadczeń obecnych), likwidacji ulg, wzrostu i dodatkowych podatków. Jest to istotne, jeżeli nie chcemy, żeby z powodu wprowadzenia IKO doszło do wzrostu deficytu budżetu i w konsekwencji długu publicznego. Współcześnie bardzo podkreśla się znaczenie kontroli nad tymi parametrami (podobnie jak nad inflacją poprzez manipulowanie stopami procentowymi przez banki centralne) jako warunek zapewnienia stabilnego wzrostu gospodarczego.

Gdybyśmy uznali, że przyjęte progi ostrożnościowe są obecnie zbyt restrykcyjne^6, wówczas program IKO mógłby być sfinansowany w części poprzez wzrost długu publicznego. Możemy też przyjąć bardziej radykalne krytyki zasad działania obecnego systemu pieniężnego jako podstawę do myślenia o rozwiązaniu problemu sfinansowania IKO.

Państwo polskie ma monopol na emisję pieniądza (przynajmniej do czasu wejścia do strefy euro), a jedynym ekonomicznym ograniczeniem tej emisji jest inflacja, a ściślej hiperinflacja (zbyt szybka utrata wartości pieniądza). Gdyby więc udało się nam emitować pieniądz, unikając zagrożenia hiperinflacją, wówczas byłoby może mniej problemów z finansowaniem celów publicznych na wyższym poziomie niż obecnie.

Jeżeli rząd chce wprowadzić więcej pieniędzy na rynek, może skupować papiery wartościowe banków albo odkupić własne papiery wartościowe od ich nabywców z poprzednich okresów. Pośredniczy w tym procesie rynek finansowy. Program IKO może być potraktowany nie tylko jako alternatywa dla całej reszty świadczeń pieniężnych z zabezpieczenia społecznego, ale też jako alternatywny lub uzupełniający sposób kreowania pieniądza.

Idea ta pojawiła się w USA, które w czasie ostatniego kryzysu wprowadziły na rynek dużą ilość pieniądza poprzez kupowanie papierów wartościowych banków prywatnych, aby te pożyczały więcej pieniędzy firmom i obywatelom. W ten sposób rząd USA chce stymulować inwestycje i popyt. Zamiast tego te same pieniądze mogłyby być dopisane do IKO – wówczas byłyby stymulatorem dla popytu gospodarstw domowych^7. Jest to starszy argument, oparty na keynesizmie, uzasadniający przynajmniej część świadczeń pieniężnych tym, że stabilizują one gospodarkę.

Zakorzenienie dochodu powszechnego w systemie kreacji pieniądza dobrze widać w propozycjach e-walut (Bitcoin i alternatywy, np. Freicoin). W jednym z tekstów na ten temat wyrażono to bardzo bezpośrednio: Najprostszym sposobem na egalitarne kreowanie pieniądza jest emitowanie go w równych sumach dla każdego obywatela^8. Autor nawiązał przy tym bezpośrednio do idei dochodu powszechnego i jednego z argumentów na rzecz zasady równego udziału każdego obywatela w zyskach z eksploatacji – z założenia wspólnych – zasobów planety, takich jak ropa, węgiel, oceany etc.

Zasadnicza różnica między państwowym bankiem IKO a propozycjami e-walut jest taka, że intencją tych ostatnich jest decentralizacja kontroli nad pieniądzem i uczynienie jej oddolną. Program dochodu powszechnego w postaci IKO zakłada raczej odgórne podejście. Być może należałoby się zastanowić nad tym, jak w sposób oddolny i lokalnie zapewnić każdemu dochód podstawowy. Tworzenie społeczności e-walut wymaga tylko posiadania sprzętu komputerowego (w przypadku Bitcoin im lepszy, tym większy potencjał do emisji pieniądza) i znajomości zasad działania systemu. Samo oprogramowanie jest bezpłatne.

Należy sobie zdać sprawę, jak wielkie znaczenie uzyskałby państwowy bank obsługujący IKO – po jednym roku jego majątek wynosiłby potencjalnie 25% PKB Polski. Założenie, że wszyscy będą od razu na bieżąco wypłacać swoje pieniądze z IKO, nie wydaje się realistyczne – mniejsza lub większa część będzie pozostawała na kontach. Można sobie wyobrazić, że ten bank mógłby sam prowadzić niezależną politykę kredytową, wskazując tym samym poziom stóp procentowych dla banków prywatnych^9. Wówczas mógłby to być też kredyt dla firm czy organizacji obywatelskich. W ten sposób również inwestycje byłyby wspierane dzięki IKO.

Jakie konsekwencje będzie miało wprowadzenie IKO?

To pytanie jest najtrudniejsze, gdyż nie ma dotąd kraju, który by wprowadził program tego typu. Są jednak już lokalne eksperymenty, np. w Indiach^10, oraz symulacje za pomocą modeli ekonometrycznych^11. Wspomniany eksperyment polegał na wylosowaniu 20 podobnych wsi. Mieszkańcy 8 z nich otrzymali dochód podstawowy w wysokości 200 rupii (dzieci w wieku poniżej 14 lat o połowę mniejszy) miesięcznie, a pozostałe 12 wsi służyło jako grupa kontrolna. Zbadano sytuację wszystkich wsi przed rozpoczęciem eksperymentu, a potem prowadzono systematyczne badania, aby stwierdzić empirycznie, jakie skutki miało wprowadzenie dochodu powszechnego. Na razie nie ma jeszcze opracowania naukowego wyników, ale wstępne rozpoznanie wykazało liczne pozytywne konsekwencje w wielu sferach^12.

Czy IKO coś zmienią poza tym, że każdy dodatkowo będzie dysponował miesięcznie 1000 zł? Wówczas (przy innych warunkach stałych) zmniejszy się ubóstwo absolutne i nierówności dochodowe. Dodanie każdemu takiej samej kwoty nie zmienia poziomu nierównomierności rozkładu dochodów, ale IKO to nie tylko dodatkowy stały dochód na koncie, lecz także zwiększone podatki od zarobków. Mogą być one nadal mniej lub bardziej progresywne, działając redystrybucyjnie.

Nie po to jednak wprowadzamy IKO, aby osiągnąć efekty widoczne jedynie w statystyce dochodów. Jest pewne, że ludzie mając do dyspozycji dodatkowy dochód, coś z nim zrobią i dostosują swoje zachowania. Są trzy możliwości w tym względzie. Jedni będą go wydawać na bieżąco w całości (dotyczy uboższych obywateli), inni w części, a jeszcze inni pozostawią go na koncie bez uszczerbku. W przypadkach drugim i trzecim pieniądze pozostawione na IKO będą stanowiły oszczędności. Banki prywatne zapewne będą zabiegać o to, żeby pieniądze te zostały przelane na prowadzone przez nie konta. Musiałyby to robić poprzez zachęty w postaci oprocentowania wyższego niż inflacja (stopa waloryzacji IKO).

Bieżący strumień wydatków przyczyni się do lepszego zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych, w szczególności biedniejszej części ludności. Z kolei oszczędności pozwolą, po krótszym lub dłuższym okresie, na zakup droższych dóbr i usług.

Wszystko to pod warunkiem, że podaż dóbr i usług zwiększy się odpowiednio do zwiększonego popytu. Można założyć, że potencjał produkcyjny gospodarki światowej wciąż rośnie (dzięki postępowi technologicznemu), a popyt, nie nadążając za nim, jest istotną barierą w tym względzie. Automatyzacja, komputeryzacja, globalizacja i osłabienie związków zawodowych sprawiają, że udział płac w dochodzie narodowym zmniejsza się, a wraz z nim również popyt. W takiej sytuacji IKO nie spowodują dodatkowej inflacji lub będzie ona umiarkowana, wypełnią one bowiem powiększającą się lukę popytową^13.

Jak IKO mogłyby wpłynąć na stronę podażową rynku pracy? Skoro wszyscy mają stały dochód chroniący przed ubóstwem, to zmniejsza się presja ekonomiczna na podejmowanie pracy wyłącznie dla zapewnienia sobie środków na przeżycie. Przekonanie, że ludzie pracują tylko ze względu na to, wydaje się błędne. Liczne badania pokazują, że praca daje nam wiele niematerialnych korzyści. U podstaw upowszechnienia przekonania, że praca jest zawsze przykrym przymusem, leży popularność założeń czynionych przez ekonomistów dla celów formalnego modelowania zachowań ekonomicznych (model homo economicus, który pracuje tylko wtedy, gdy nie ma za co przeżyć).

Zakładając jednak, że taki efekt występuje, miałby on większe znaczenie głównie dla mało dochodowych przedsięwzięć ekonomicznych i niskopłatnych prac niskiej jakości. Tam, gdzie przed 2011 r. zarabiano o wiele więcej niż minimum, nie należy przewidywać zmniejszenia liczby godzin pracy czy jej wydajności. Biorąc pod uwagę, że prace niskopłatne w przemyśle, ale też w usługach, związane są z wykonywaniem prostych czynności, niedających dużej satysfakcji, dalsze zmniejszenie ich znaczenia można uznać za trend pozytywny. Z kolei presja wzrostu popytu (nie tylko ze względu na zwiększone dochody) może działać proinnowacyjnie – przynosić nowe sposoby zaspokajania prostych potrzeb, ale też stymulować zaspokajanie ich we własnym zakresie lub bez pośrednictwa rynku pracy, np. świadczenie sobie usług nieodpłatnie, deformalizacja najmniej atrakcyjnej części rynku pracy.

Jeżeli nawet ludzie będą mniej pracowali odpłatnie, to nie znaczy, że cała reszta ich czasu spędzona zostanie bezproduktywnie. Działalność społeczna, wolontariat, opieka i wychowanie, edukacja, sztuka etc. są użyteczne i produktywne. Jak wspomniano wyżej, może dotyczyć to w większym stopniu tych, którzy na ogół mają mniejsze szanse na wysokopłatne zajęcia. Zakładając, że te szanse zmniejsza niski poziom kompetencji i/lub ich niedopasowanie do gospodarczego otoczenia, ten uwolniony czas mógłby zostać przeznaczony na poprawianie sytuacji w tym względzie przy pomocy innych.

Jeden z argumentów przeciwko IKO mówi, że pogorszy on sytuację pracowników w segmencie prac niskiej jakości, np. poprzez wzrost wykorzystania umów cywilnoprawnych i obniżkę płac^14. Po pierwsze – po zapewnieniu każdemu dochodu na poziomie minimum utrzymania presja ekonomiczna na podejmowanie jakiejkolwiek pracy zmniejszy się, a więc siła przetargowa pracowników wzrośnie. Jeżeli zatrudniający nie da im tyle, ile chcą, i takiej umowy, jakiej chcą, poszukają innego. Po drugie – żeby uniemożliwić zatrudniającym nieproporcjonalne wzbogacenie się kosztem społeczeństwa, można utrzymać w mocy przepisy o płacy minimalnej. Po trzecie – w nowym systemie bezpieczeństwo socjalne zagwarantowane jest każdemu niezależnie od rodzaju umowy (w starym zależy od niego w dużym stopniu), a więc różnica między nimi na tej podstawie traci znaczenie.

Zatrzymajmy się chwilę nad płacą minimalną. Uzasadniana jest ona nie tylko tym, że troszczymy się o poziom dochodów pracowników, ale również tym, aby zatrudniający nie bogacili się kosztem społeczeństwa zapewniającego każdemu dochód podstawowy^15. Inaczej mówiąc, instytucja ta utrudnia im decyzję o obniżeniu płac pod wpływem przekonania, że mogą mniej płacić pracownikom i zwiększać tym samym własną korzyść finansową.

Osoby w wieku produkcyjnym nieaktywne zawodowo przed 2011 r. również będą otrzymywały stały dochód. Jak to może wpłynąć na ich zachowania? Przyjmijmy, że są to głównie kobiety zajmujące się dziećmi i osobami niesamodzielnymi oraz mężczyźni z mniejszymi lub większymi problemami zdrowotnymi, niepełnosprawni lub tracący sprawnosć. Pierwsza grupa wykonuje bardzo pożyteczne czynności, więc nie ma powodu, dla którego miałaby z tego względu cierpieć ubóstwo. Z kolei druga grupa to osoby często chorujące, przewlekle chore lub niepełnosprawne, które były wspierane przez tradycyjne świadczenia społeczne. Również w tym przypadku zgoda na to, aby te osoby były ubogie, wydaje się być moralnie trudna do uzasadnienia.

Część osób być może zrezygnuje z pracy na rzecz zajmowania się wyłącznie dziećmi lub innymi osobami niesamodzielnymi. Będą to głównie kobiety ze względu na to, że zarobki mężczyzn są zwykle wyższe. Poziom dezaktywizacji zawodowej kobiet zależy m.in. od poziomu ich zarobków i satysfakcji z pracy, a także od ich preferencji. Tam, gdzie poziom tych czynników jest niski, a zarobki mężczyzn znacząco wyższe niż minimum, bardziej realna jest możliwość rezygnacji z pracy po otrzymaniu stałego dochodu w programie IKO. Co do preferencji, część kobiet z tej grupy może chcieć zajmować się dziećmi, wówczas stały dochód umożliwi im osiągnięcie stanu pożądanego. Z kolei te nastawione na karierę zawodową będą mogły ją kontynuować, mając przy tym świadomość niezależności, którą daje IKO.

Zapewnienie dochodu poprzez opisywany tu program nie jest sprzeczne z prawem kobiet, osób przewlekle chorych i osób niepełnosprawnych do tradycyjnej kariery zawodowej i wspierania ich w tym względzie za pomocą działań publicznych czy świadczeń niepieniężnych, np. działań antydyskryminacyjnych, usług zdrowotnych, rehabilitacyjnych, aktywizacyjnych. Możliwość łączenia dochodu z IKO z dochodem z pracy bez żadnych ograniczeń sprawia, że nie istnieje problem obawy o utratę stałego źródła dochodu na rzecz niepewnego i czasem mniejszego w wymiarze netto. Opodatkowanie dochodu z pracy przy niskich zarobkach mogłoby rosnąć stopniowo, aby zmniejszyć możliwy efekt zniechęcający, gdy każda złotówka zarobiona ponad IKO obłożona jest od razu wysokim podatkiem.

Zmniejszenie presji ekonomicznej może też spowodować, że ludzie nie będą z obawy o utratę dochodu pozostawać w niesatysfakcjonujących ich związkach i rodzinach. Dotyczy to kobiet, które mają obecnie niższe zarobki i częściej przerywaną karierę zawodową ze względu na dzieci. Dotyczy to także pełnoletniej młodzieży, która mając stały dochód, nie musi pozostawać w domu z rodzicami na ich utrzymaniu.

Jakie są szanse na wprowadzenie programu IKO w życie?

Obecnie żadna licząca się na polskiej scenie politycznej partia nie popiera rozwiązań w rodzaju tego przedstawionego wyżej. Może być tak z kilku istotnych powodów. Na pewno brakuje pomysłu na wpisanie IKO w system finansów publicznych. Druga kwestia to radykalizm reform, których wymagałoby wprowadzenie tego rozwiązania (likwidacja obecnego systemu świadczeniowego). Inny problem to liczne obawy o to, jakie konsekwencje będzie miał taki program dla gospodarki, społeczeństwa, kultury i polityki, w tym również społecznej.

Pokazane wyżej kwoty, których uzyskanie wymagałoby zasadniczego zwiększenia podatków i/lub zwiększenia długu publicznego, od razu skazuje propozycje tego rodzaju w najlepszym razie na milczenie i uznanie za w ogóle niewarte dyskusji, a w najgorszym na szyderstwa i wyśmiewanie, oskarżanie o populizm i szkodnictwo oraz wykluczenie ich autorów z dyskusji o poważnych sprawach dobra publicznego.

Obawy o konsekwencje wprowadzenia IKO najlepiej widać, gdy uczyni się analogię do drukowania pieniędzy i pokaże przykłady krajów z hiperinflacją, z sugestią, że była ona spowodowana przez decyzje nieodpowiedzialnych polityków.

Poza tym zlikwidowanie złożonych i rozległych instytucji zabezpieczenia społecznego dochodu (głównie ubezpieczenie społeczne, dominujące w Polsce), które zostały wypracowane w XX wieku, wydaje się być całkowicie poza możliwościami współczesnej polityki partyjnej. Partia, która zaproponowałaby takie rozwiązanie, od razu byłaby oskarżona przez opozycję najpierw o zamach na poziom życia najsłabszych (głównie emerytów), a następnie o chęć zarżnięcia gospodarki wysokimi podatkami i wyhodowanie przy okazji szerokiej rzeszy ludzi „marginesowych”, pozostających przez pokolenia bez pracy.

W społeczeństwie musiałoby dominować przekonanie, że obecny system socjalny jest skrajnie niewydolny, pozostawia w ubóstwie większość swoich klientów, a niewielką mniejszość obdarza niesprawiedliwymi przywilejami. Co prawda neoliberalna propaganda i reformy nią inspirowane przyczyniają się walnie do rozpowszechnienia takich opinii. Jednocześnie umacnia ona jednak w ludziach przekonanie, że podatki powinny być niskie, bo i tak skazani są na rynek w zaspokajaniu potrzeb swoich i rodziny. W rzeczywistości obecny system świadczeniowy (łącznie z emeryturami) zmniejsza poziom hipotetycznego ubóstwa rynkowego z ponad 40% do 17%.

Opisywane wyżej możliwe konsekwencje wprowadzenia IKO są oceniane w zależności od wyznawanej ideologii, hierarchii wartości, a także od tego, jak rozumie się działanie finansów, gospodarki i społeczeństwa. Wyrażane są obawy, że pojawi się więcej osób niepracujących, że pogorszą się warunki pracy i płacy, że wystąpi hiperinflacja, że ze względu na duże koszty ograniczone zostaną bezpłatne usługi społeczne, że kobiety będą częściej zostawały w domu itd. Skojarzenie z rozdawnictwem i prostym egalitaryzmem (każdemu tyle samo) skazuje na polityczny margines. Główne siły polityczne przeszłości (SLD) i teraźniejszości (PO) popierają hasła lepszego adresowania świadczeń, co oznacza selektywność, a nie powszechność. Spory i reformy w kwestii becikowego najlepiej pokazują stosunek polskich elit, socjaldemokratyczno-liberalnych, do uniwersalnych świadczeń w takiej samej wysokości dla wszystkich kobiet (nota bene również 1000 zł, które z powodu braku waloryzacji sporo już straciło na wartości od czasu uruchomienia programu). Najpierw wprowadzono warunkowanie zachowaniami (konieczna wizyta u ginekologa), a następnie odcięto najzamożniejszych, przysparzając problemów dokumentacyjnych całej reszcie.

Podsumowanie

Największym wyzwaniem jest przełamanie negatywnych stereotypów, które przypisano świadczeniom pieniężnym (czynią biernymi, uzależniają, rodzą roszczeniowość, utrwalają biedę itp.), w szczególności tym powszechnym, czyli dla wszystkich, bez kryteriów dochodowych (nie tylko dla ubogich) i wymogów poszukiwania pracy (nie tylko dla pozostających bez pracy).

Drugim wyzwaniem jest takie zaprojektowanie programu IKO, aby nie wyeliminowało go od razu myślenie w kategoriach kondycji finansów publicznych oraz jej wpływu na gospodarkę (w szczególności podaż i wydajność pracy). Można starać się odrzucić konwencjonalne podejście skupione na równowadze budżetowej i kontroli ilości pieniądza w gospodarce oraz modelu homo economicus. Musimy wtedy zaproponować coś alternatywnego i co najmniej równie przekonującego^16.

Kolejnym problemem może być konieczność dokonania radykalnej zmiany nie tylko w ramach jednego kraju. Polska jest członkiem UE, aspirujemy do strefy euro (ostatnio mniej gorliwie). Wprowadzenie IKO w takich warunkach może być jeszcze bardziej skomplikowane. Szczególnie jeżeli w strefie euro będą przeważały charakterystyczne dla dzisiejszych czasów poglądyna temat tego, jak funkcjonuje gospodarka, dodatkowo wspierane metodami pomiaru (system rachunków narodowych) i polityką makroekonomiczną (nadzór i dyscyplinowanie polityki fiskalno-transferowej krajów członkowskich). W takim przypadku dochód podstawowy powinien być rozwiązaniem europejskim i mamy już inicjatywę obywatelską zmierzającą w tym kierunku (można ją poprzeć na stronie: basicincome2013.eu)17.

www.dochodpodstawowy.pl

Przypisy:

1. Więcej na temat rozwiązań tego rodzaju zob. P. van Parijs, Dochód podstawowy dla wszystkich. Jeżeli rzeczywiście leży nam na sercu wolność, dajmy ludziom bezwarunkowy dochód, „Problemy Polityki Społecznej” nr 11, 2009; R. Szarfenberg, Prawo do podstawowego bezpieczeństwa dochodowego na podstawie artykułów Guy Standinga i nie tylko, 2005; i inne teksty na stronie www.dochodpodstawowy.pl w dziale linki.

2. Jedno z pytań, na które trzeba odpowiedzieć, dotyczy reakcji otoczenia kraju, który pierwszy wprowadzi IKO. Jeżeli wzrośnie w nim popyt, ale podaż dóbr i usług spadnie (ze względu na mniejszą podaż pracy), wówczas można przewidywać wzrost importu, tzn. wstępna hipoteza jest taka, że IKO pobudzi gospodarkę bardziej w innych krajach niż w macierzystym. Wymaga to jednak założenia, że nawet w średnim okresie lokalna podaż nie dostosuje się do zwiększonego popytu.

3. Zwykle w takich sytuacjach przewiduje się długie okresy przejściowe oraz objęcie reformą tylko młodszych grup wiekowych.

4. Dla dzieci konto IKO ma charakter czysto oszczędnościowy, tzn. dopiero po osiągnięciu określonego wieku osoby mogłyby wykorzystać zgromadzone na nim środki. Rodzice mają obowiązek utrzymywania dzieci, dlatego kalkulacja poziomu IKO powinna to uwzględnić. Z tego powodu nie wydaje się być sensownym zapewnianie kont również dla dzieci.

5. Zob.: OECD, 2013, http://stats.oecd.org/

6. Polski rząd w 2013 uznał, że należy zawiesić jeden z takich progów w ustawie o finansach publicznych.

7. G. Standing, Responding to the crisis: economic stabilisation grants, „Policy & Politics”, vol. 39, nr 1, 2011.

8. Wpis na blogu fundacji P2P dokonany przez Michela Bauwensa: Charles Eisenstein on the Next Step for Digital Currency, http://blog.p2pfoundation.net/charles-eisenstein-on-the-next-step-for-digital-currency/2013/07/22. Eisenstein znany jest z książki o historii pieniądza od starożytności, pt. Sacred Economics: Money, Gift, and Society in the Age of Transition wydanej w 2011 r., a Bauwens jest teoretykiem P2P, zob. jego i innych, A Synthetic Overview of the Collaborative Economy, Orange Labs and P2P Foundation, 2012.

9. Warto zastanowić się, czy nie można by w ten sposób zastąpić obecnego mechanizmu ustalania stóp procentowych przez banki centralne. Taką rolę odrywałaby stopa waloryzacji, gdyż wtedy banki prywatne zainteresowane pieniędzmi IKO musiałyby zaoferować wyższy poziom. Z kolei stopa procentowa pożyczek z banku IKO działałaby tak, że banki prywatne musiałyby dawać ją niższą, aby zachęcać do zadłużania się u siebie.

10. G. Standing, The poor are responsible too, „Financial Express”, 6 czerwca 2013, http://www.financialexpress.com/news/column-the-poor-are-responsible-too/1125548. Na podobny temat ten sam autor: Can Basic Income Cash Transfers Transform India?, „Citizen’s Income Newsletter” nr 2, 2013.

11. Dla czterech krajów europejskich i kilku alternatywnych rozwiązań zob. U. Colombino et al., Alternative Basic Income Mechanisms: An Evaluation Exercise with a Microeconometric Model, „Basic Income Studies” vol. 5 nr 1, 2010. Porównanie z gender based tax na przykładzie Włoch zob. U. Colombino, E. Narazani, What’s Best for Women: Gender Based Taxation, Wage Subsidies or Basic Income?, „EUROMOD Working Paper” No. EM 10/13, May 2013.

12. Lista tych zmian zob. http://binews.org/2013/08/india-basic-income-pilot-project-releases-an-impressive-list-of-findings/.

13. Tak argumentuje m.in. K. Lewandowski w artykułach: Dochód podstawowy w dobie informacji oraz Luka, „Gazeta Pozytywna Społecznie” nr 2.

14. G. Konat, Dochód obywatelski: liberalna utopia?, „Le Monde Diplomatique” nr 5/87, 2013.

15. D. Schroeder użyła tego argumentu w kontekście obecnego systemu kapitalistycznego w krajach rozwiniętych z wbudowanym zabezpieczeniem społecznym, Work Incentives and Welfare Provision: The „pathological theory of unemployment”, 2000, s. 139.

16. Przykładowo M. Szlinder proponuje oprzeć ekonomiczną argumentację za dochodem powszechnym na teorii Michała Kaleckiego, jednego z wybitnych polskich ekonomistów.

17. Numer nadany w rejestrze Komisji: ECI(2013)000001, data rejestracji: 14/01/2013, termin zbierania podpisów – rok.

„Państwo minimum” do tablicy

Michał Sobczyk

CC-BY Beverly & Pack, flickr.com/photos/walkadog/3224056738/

Polska jest nieustająco zapatrzona w Amerykę. Mogłaby się wiele nauczyć, analizując jej problemy z… drogami czy lotniskami.

Począwszy od 1998 r., Amerykańskie Stowarzyszenie Inżynierów Lądowych (ASCE) przygotowuje raport pt. „Cenzurka dla amerykańskiej infrastruktury” (Report Card for America’s Infrastructure). W 2013 r. ukazała się piąta edycja opracowania^1, powstającego społecznym wysiłkiem kilkudziesięciu ekspertów i stanowiącego próbę podsumowania „stanu posiadania” i wyzwań we wspomnianym zakresie. W ewaluacji 16 wyróżnionych rodzajów infrastruktury wykorzystano dane ilościowe i jakościowe obrazujące m.in. zdolność do zaspokajania bieżących i przyszłych potrzeb, stan techniczny, skalę niedoinwestowania, zagrożenia dla bezpieczeństwa publicznego, odporność (np. na ekstremalne zjawiska pogodowe) oraz stosowanie innowacyjnych rozwiązań. Ukoronowanie analizy stanowią stopnie w skali stosowanej w amerykańskich szkołach, gdzie A oznacza ocenę celującą, B, C i D odpowiednio dobrą, dostateczną i mierną, zaś F – „pałę”. Ważne elementy raportu stanowią szacunki nakładów koniecznych dla uzyskania przez daną sferę oceny dobrej, a także rekomendacje w zakresie finansowania i zarządzania.

Ameryka też się sypie

Obraz infrastruktury USA wyłaniający się z opracowania jest daleki od ideału. Oceny cząstkowe przyznane przez inżynierów złożyły się na ocenę ogólną D+, czyli zaledwie w pół drogi między mierną a dostateczną. Oznacza to, że większość podsystemów charakteryzuje bardzo poważne zużycie lub niespełnianie innych podstawowych kryteriów. Lukę w niezbędnym finansowaniu w okresie do 2020 r. oszacowano na łącznie 3,6 bln dolarów. Poniżej przedstawiam wybrane bolączki, zgodnie z zastosowanym w „Cenzurce” podziałem na kategorie i w kolejności wyznaczonej przez uzyskane noty.

Ochrona przeciwpowodziowa: mierny minus

Niewielkie nakłady w ostatnich dziesięcioleciach sprawiły, że stan wałów poważnie zagraża bezpieczeństwu publicznemu, a koszt koniecznych napraw oszacowano na ponad 100 mld dolarów. Spośród obwałowań poddanych kategoryzacji przez Wojska Inżynieryjne Armii Stanów Zjednoczonych (USACE) jedynie 8% sklasyfikowano jako znajdujące się w zadowalającej kondycji, zaś aż 22% – w niedopuszczalnej. Zdaniem ASCE omawiana sfera wymaga pilnego wzrostu nakładów na wszystkich szczeblach administracji, a także stymulowania inwestycji ze środków prywatnych.

Śródlądowe drogi wodne: mierny minus

Barki stanowią optymalny sposób przewozu zbóż, stali czy towarów niebezpiecznych. Tymczasem zasadnicze elementy infrastruktury żeglugowej nie były modernizowane od lat 50. ubiegłego stulecia. Efektem jest wzrost cen transportu wodnego, wynikający m.in. z dużej i rosnącej liczby przestojów konserwacyjnych (w tym nieplanowanych, szczególnie kosztownych dla spedytorów) czy niedostosowania wielkości śluz do rozmiarów współczesnych statków.

USACE, odpowiedzialne za utrzymywanie infrastruktury żeglugi śródlądowej w dobrym stanie, wyliczyły, że samo powstrzymanie wzrostu skali nieplanowanych opóźnień w transporcie będzie wymagać zdwojonych nakładów w okresie do 2020 r.

Konieczność dodatkowych inwestycji stała się tak oczywista, że wielu spedytorów popiera pomysł zwiększenia podatku od paliwa dla barek, będącego głównym źródłem finansowania infrastruktury żeglugowej (obecnie wynosi on 20 centów/galon, mowa o wzroście o 6–8 centów). Przy obecnym poziomie wpływów z owego podatku 22 planowane duże inwestycje w najlepszym przypadku zakończą się w… 2090 r.

Drogi: mierny

Inwestycje na szczeblu federalnym, stanowym oraz lokalnym, choć rosną, są niewystarczające, by powstrzymać pogarszanie się jakości i wydajności systemu drogowego. Obecnie 1/3 nawierzchni głównych dróg w USA znajduje się w złej lub kiepskiej kondycji, czego skutkiem są m.in. dodatkowe koszty napraw i eksploatacji samochodów, szacowane na 324 dolary na kierowcę rocznie. Co jeszcze bardziej istotne, stan infrastruktury uznaje się za istotną przyczynę co trzeciego śmiertelnego wypadku drogowego.

Koszty utrzymywania nawierzchni w dobrym stanie są kilka razy mniejsze niż ich późniejszych generalnych remontów połączonych z wymianą. Niezbędne jest zatem pilne znalezienie dodatkowych źródeł finansowania federalnego funduszu drogowego, jako że wpływy z akcyzy na paliwo są niewystarczające, m.in. w związku ze wzrostem udziału pojazdów o mniejszym spalaniu.

Infrastruktura transportu powietrznego: mierny

Ma ona znaczenie nie tylko dla transportu towarowego – dobra dostarczane drogą lotniczą mają 30% udziału w wartości amerykańskiego eksportu – oraz pasażerskiego, ale także dla transportu medycznego, działań operacyjnych służb mundurowych czy rolnictwa (opryski). Pod względem transportu lotniczego USA były swego czasu globalnym prymusem, jednak ambitne programy inwestycyjne innych krajów odebrały im ten status. Istniejąca infrastruktura okazuje się niewystarczająca w stosunku do potrzeb; Federalny Urząd ds. Lotnictwa (FAA) ocenia, że tylko w 2012 r. zatłoczenie lotnisk oraz opóźnienia lotów kosztowały amerykańską gospodarkę niemal 22 mld dolarów. FAA przewiduje, że jeśli nakłady z budżetu federalnego zostaną utrzymane na obecnym poziomie, w 2040 r. tego rodzaju koszty wzrosną do 63 mld dolarów.

Odpady niebezpieczne: mierny

Agencja Ochrony Środowiska (EPA) szacuje, że co czwarty Amerykanin żyje w promieniu trzech mil (ok. 4,8 km) od skupiska niebezpiecznych odpadów, zaś według innych danych porzucone miejskie tereny poprzemysłowe zajmują w Stanach powierzchnię równą 60 największym ośrodkom. Na zabezpieczenie i/lub rekultywację oczekuje już ponad 400 tys. dawnych fabryk, stacji benzynowych etc. Mimo stale rosnących potrzeb nakłady z budżetu centralnego na federalny fundusz rekultywacji skażonych terenów spadły od 1998 r. aż o 40%.

ASCE przypomina, że przed 1996 r. bardzo istotnym źródłem finansowania funduszu były specjalne podatki (m.in. akcyza na wybrane chemikalia, ekologiczny podatek dochodowy od przedsiębiorstw), których obowiązywanie nie zostało przedłużone.

Odprowadzanie i oczyszczanie ścieków: mierny

Trzy czwarte niezbędnych inwestycji w ramach tej sfery przypada na koszty modernizacji i rozwoju systemu rur. Istotną część z nich zainstalowano tuż po wojnie i dobiega końca okres gwarantowanego bezpieczeństwa oraz sprawności ich eksploatacji. Wiele systemów oczyszczania ma niewystarczającą przepustowość, w związku z czym do środowiska co roku zrzucanych jest 3,4 bln litrów nieoczyszczonych ścieków. Według szacunków m.in. resortu środowiska, by zapewnić bezpieczeństwo epidemiologiczne oraz czystość wód powierzchniowych, w ciągu najbliższych dwóch dekad łączne nakłady na infrastrukturę gospodarki ściekowej na wszystkich szczeblach administracji publicznej powinny być dwukrotnie większe niż obecnie.

Szkoły publiczne: mierny

Szkoły mają kluczowe znaczenie nie tylko dla wychowania i kształcenia najmłodszych obywateli oraz tzw. budowania gospodarki opartej na wiedzy. W społecznościach lokalnych pełnią także ważną rolę kulturotwórczą oraz mają przypisane istotne zadania w ramach zarządzania kryzysowego, np. jako miejsca schronienia podczas klęsk żywiołowych. Tymczasem niemal połowa budynków amerykańskich szkół publicznych została wybudowana na potrzeby baby boomers, pokolenia przechodzącego obecnie na emeryturę. Nie powinno więc dziwić, że gdy w 1999 r. dokonano podsumowania ich stanu, okazało się, że aż 76% wymaga remontów czy modernizacji. Niedomagania wielu budynków rzutują na skuteczność przekazywania i przyswajania wiedzy.

Liczba uczniów nieprzerwanie rośnie i w 1999 r. już w ok. 10% odbywała się edukacja o 25% dzieci więcej niż przewidziano dla szkolnych budynków. Jednocześnie maleją federalne i stanowe nakłady na ich budowę oraz modernizację (od wybuchu kryzysu zredukowano je o połowę). Od 1980 r. udział środków centralnych w tej kategorii inwestycji utrzymuje się na poziomie 8%, przy czym warto odnotować, że w 2011 r. Kongres wprowadził program, który ma umożliwić podniesienie standardu ok. 35 tys. budynków szkół.

Transport zbiorowy: mierny

Zorganizowany transport zbiorowy umożliwia milionom obywateli dostęp do edukacji, pracy, służby zdrowia, kultury czy rozrywki. Ma znaczenie zwłaszcza dla ⅓ społeczeństwa, która nie jeździ samochodami, oraz – jako alternatywa – dla rosnącej liczby kierowców w podeszłym wieku. Skalę niedorozwoju tej sfery obrazuje fakt, że aż 45% amerykańskich gospodarstw domowych nie ma dostępu do żadnej formy transportu zbiorowego; na terenach wiejskich wskaźnik ten wynosi aż 86%. Na obszarach metropolitalnych ponad 90% gospodarstw domowych nieposiadających auta ma możliwość korzystania z jakiejś formy komunikacji publicznej, jednak oferuje ona dojazd do zaledwie 40% miejsc pracy w okolicy w czasie krótszym niż półtorej godziny, co potencjalnie ogranicza możliwości zatrudnienia.

W warunkach spowolnienia gospodarczego zredukowano nakłady na transport zbiorowy, co spowodowało ograniczenie skali usług oraz podwyżki ich cen. Słabości starzejącego się, niedoinwestowanego systemu kosztują gospodarkę 90 mld dolarów rocznie (zmarnowany czas i paliwo), a w 2040 r., jeśli finansowanie zostanie utrzymane na dotychczasowym poziomie, kwota ta przekroczy 1 bln dolarów.

Zaopatrzenie w wodę pitną: mierny

Sprawne funkcjonowanie tego podsystemu ma znaczenie nie tylko dla niezakłóconych dostaw dla ludności i gospodarki. Jest też istotne np. z punktu widzenia zarządzania kryzysowego oraz stanu i bezpieczeństwa innych rodzajów infrastruktury. Tymczasem wiele elementów sieci wodociągowej liczy ponad sto lat (niektóre rury pochodzą jeszcze z czasów wojny secesyjnej) i wymaga wymiany. Autorzy opracowania piszą wprost, że jeśli nakłady na tę sferę nie wzrosną do odpowiedniego poziomu, m.in. dzięki podwyżkom opłat lokalnych, w ciągu 20 lat USA mogą zaprzepaścić wiele osiągnięć poprzednich trzech dekad, np. w dziedzinie ochrony środowiska czy zdrowia publicznego. Oceniają też, że „wedle wszelkiego prawdopodobieństwa” dostawy wody dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw przestaną być stabilne. Środki asygnowane na omawiany podsystem przez Kongres odpowiadają 8% potrzeb zidentyfikowanych przez EPA.

Zapory wodne: mierny

Tego rodzaju budowle hydrotechniczne przynoszą bardzo istotne korzyści w takich sferach jak zaopatrzenie w wodę pitną, nawadnianie, produkcja energii elektrycznej, ochrona przeciwpowodziowa czy aktywny wypoczynek, tymczasem średni wiek 84 tys. zapór w USA wynosi 52 lata. Wiele z nich wybudowano w celu zabezpieczenia przed powodzią terenów rolniczych, w związku z czym nie spełniają kryteriów bezpieczeństwa dla powstałych w międzyczasie obszarów zabudowanych (analogiczny problem dotyczy wałów przeciwpowodziowych). Skalę wyzwań pokazuje koszt niezbędnych napraw niespełna 700 tam należących do USACE, wyliczony na ponad 25 mld dolarów – przy obecnych nakładach wspomniane remonty potrwałyby więcej niż pół wieku.

Nadal nie powstał narodowy program modernizacji zapór, zaś przeciętna liczba budowli przypadających na jednego inspektora ds. bezpieczeństwa wynosi… 207.

Sieci energetyczne: mierny plus

Największa gospodarka świata opiera się na starzejących się sieciach elektroenergetycznych (niektóre elementy pochodzą z lat 80. XIX w.) oraz systemach przesyłowych gazu ziemnego i ropy naftowej. Rosnąca liczba ludności oraz rozwój wybranych sektorów energetyki (odnawialnej, gazowej) pogłębia zapotrzebowanie na modernizację i rozbudowę sieci energetycznych. Zabezpieczenie całego systemu przed potencjalnymi atakami cyberterrorystycznymi również będzie wymagać istotnych nakładów.

Margines bezpieczeństwa, jaki stanowi różnica między mocą zainstalowaną a szczytowym zapotrzebowaniem na prąd, w większości regionów będzie się stale zmniejszać. Kluczowe elementy sieci przesyłowej są coraz bardziej obciążone, co budzi obawy odnośnie do stabilności i kosztów dostaw. Przeciążenia prowadzą do nieplanowanych przerw w zasilaniu, generujących duże koszty m.in. dla biznesu i ryzyko dla bezpieczeństwa publicznego. Liczba rozległych awarii zasilania wzrosła z 76 w roku 2007 do 307 w 2011, na co wpływ miała także niedostateczna konserwacja systemu.

Począwszy od 2008 r., zanotowano serię awarii sieci przesyłowych ropy naftowej i gazu, skutkujących ofiarami śmiertelnymi, poważnymi zniszczeniami mienia oraz kosztami ekologicznymi. W konsekwencji infrastruktura tego rodzaju, pozostająca w większości w rękach prywatnych, została w 2011 r. objęta nowymi federalnymi przepisami w zakresie bezpieczeństwa.

Obszary chronione i tereny rekreacyjne: dostateczny minus

Parki miejskie i podmiejskie są źródłem licznych korzyści społecznych (np. spadek wskaźników otyłości), ekonomicznych (m.in. wzrost wartości sąsiadujących nieruchomości) i ekologicznych. Niestety federalne i stanowe nakłady na ich utrzymanie spadają, co w niektórych przypadkach doprowadziło do ograniczenia godzin otwarcia. W związku z cięciami na szczeblu centralnym zapowiada się także zmniejszenie dostępności i zakresu usług w przypadku obszarów znajdujących się pod zarządem Służby Parków Narodowych (NPS), takich jak rezerwaty narodowe, narodowe miejsca historyczne czy narodowe obszary rekreacyjne. Jednym z bardziej wymiernych skutków tego procesu będzie spadek liczby sezonowych miejsc pracy. Mimo ogromnej skali niezaspokojonych potrzeb budżet NPS w ostatnim dziesięcioleciu pozostawał niezmieniony.

Wydatki na utrzymanie infrastruktury rekreacyjnej bardzo często pokrywane są bezpośrednio z budżetów stanowych i lokalnych. Tymczasem o ile w latach 70. ubiegłego wieku 17% wpływów do budżetów stanów pochodziło z rządu federalnego, o tyle w 2011 r. było to już tylko 5%. W sytuacji „zaciskania pasa” omawiana sfera jest jedną z pierwszych, w których poszukuje się oszczędności.

Porty i ich otoczenie: dostateczny

Ponad 95% towarów importowanych lub eksportowanych przez Stany Zjednoczone przechodzi przez tamtejsze porty, a wolumen handlu drogą morską ma się co najmniej podwoić między 2012 a 2021 r., a następnie kolejny raz do ok. 2030 r. Podczas gdy zarządy portów oraz ich partnerzy z sektora prywatnego prowadzą dość intensywną politykę inwestycyjną, nakłady ze źródeł federalnych – i tak niewystarczające – spadły. W efekcie infrastruktura dostępu do terminali, tj. kanały, drogi dojazdowe i połączenia z siecią kolejową, jest niedorozwinięta w stosunku do potrzeb. Generuje to dodatkowe koszty, ponoszone ostatecznie przez konsumentów. Przykładowo kanały nawigacyjne prowadzące do portów bywają zbyt płytkie dla największych statków, zapewniających najniższe koszty jednostkowe transportu.

Kolej: dostateczny plus

Amerykańskie pociągi obsługują miliony pasażerów – publiczny przewoźnik, Amtrak, zanotował dwukrotny wzrost ich liczby między 2000 a 2012 r. Odpowiadają także za znaczącą część spedycji, m.in. 43% międzymiastowego przewozu towarów. Kolej ma także znaczenie dla bezpieczeństwa publicznego, choćby jako najlepszy sposób transportu niebezpiecznych substancji.

Przewoźnicy towarowi oraz pasażerscy solidnie inwestują w tory, mosty i tunele, rozbudowę taboru etc. Mimo tego możliwości przewozowe będą rosły wolniej niż zapotrzebowanie, a wąskie gardła systemu, takie jak sieć kolejowa okolic Chicago, już teraz kosztują amerykańską gospodarkę równowartość 1,6% PKB.

Mosty: dostateczny plus

ASCE zwraca uwagę, że stan mostów ma bezpośredni wpływ na konkurencyjność gospodarki Stanów Zjednoczonych ze względu na rolę w transporcie towarów czy dla systemów komunikacji zbiorowej. Tymczasem każdego dnia w 102 największych obszarach metropolitalnych ma miejsce ponad 200 mln przejazdów przestarzałymi mostami. Co czwarty amerykański most uznawany jest za wymagający znacznych nakładów na konserwację czy remonty lub niedostosowany do obecnych potrzeb (za wąski, posiadający zbyt małą nośność itp.). Statystyczna budowla tego rodzaju powstała 42 lata temu, a ponad 30% jest starszych niż wynosi przewidziany dla nich 50-letni okres użytkowania. Nic dziwnego, że liczba mostów wyłączonych z ruchu poszybowała z 2816 w 2007 do 3585 w 2012 r. Łączą się z tym ogromne koszty, wywołane m.in. koniecznością objazdów, oraz utrudnienia dla szybkiego reagowania służb ratunkowych. Skalę problemów unaoczniają wyliczenia stanu Oregon, który w 2003 r. zdecydował się na wzmożone inwestycje w mosty na swoim obszarze, by uniknąć utraty 88 tys. miejsc pracy w ciągu kolejnych 25 lat.

Zarząd Dróg Krajowych i Autostrad (FHWA) szacuje, że same koszty naprawy/wymiany mostów kwalifikujących się do objęcia finansowaniem ze środków centralnych wynoszą 76 mld dolarów. Jest to równowartość wszystkich funduszy federalnych przekazanych stanom na ten cel w minionym trzydziestoleciu.

Gospodarka odpadami komunalnymi: Dobry minus

Do tej sfery autorzy raportu mieli najmniej uwag. Nic dziwnego, skoro w 2010 r. aż 34% odpadów komunalnych zostało w USA poddanych recyklingowi lub kompostowaniu (w 1980 r. odsetek ten był ponad dwukrotnie mniejszy), a przypadająca na mieszkańca ilość śmieci trafiających na wysypiska jest niższa niż w roku 1960. Poważniejsze zastrzeżenia wzbudziły jedynie niezadowalający poziom produkcji energii z odpadów oraz nierozwiązany problem tzw. elektrośmieci.

Udział planowanych nakładów oraz „luki w finansowaniu” w niezbędnych inwestycjach w poszczególnych sferach

Dziedzina gospodarki

Niezbędne nakłady*

Planowane nakłady*

Różnica*

1. Transport lądowy

1723

877

846

2. Wodociągi i kanalizacja

126

42

84

3. Elektryczność

736

629

107

4. Lotniska

134

95

39

5. Żegluga śródlądowa i porty morskie

30

14

16

6. Zapory

21

6

15

7. Odpady niebezpieczne i komunalne

56

10

46

8. Wały przeciwpowodziowe

80

8

72

9. Obszary chronione i tereny rekreacyjne

238

134

104

10. Kolej

100

89

11

11. Szkoły

391

120

271

W sumie

3635

2024

1611

* w miliardach dolarów

Źródło: http://www.infrastructurereportcard.org/a/#p/grade-sheet/americas-infrastructure-investment-needs

Zadania domowe

W opinii ASCE kluczem do uzyskania lepszych ocen jest solidna praca w obrębie trzech głównych obszarów, które stanowią przywództwo, zrównoważony rozwój i odporność oraz nowe mechanizmy finansowania.

1. Podjęcie przywództwa

Amerykańska infrastruktura wymaga śmiałego przywództwa i porywającej wizji na skalę krajową. W XX w. to rząd federalny stał na czele budowy najwspanialszych systemów naszej ojczyzny, począwszy od programów realizowanych w ramach Nowego Ładu, przez System Autostrad Międzystanowych^2, aż po Ustawę o czystej wodzie (CWA)3. Od czasu tamtych przedsięwzięć federalne przodownictwo osłabło, a stan krajowej infrastruktury pogorszył się. Obecnie większość decyzji inwestycyjnych w tej sferze podejmowanych jest w oderwaniu od szerszej, ogólnokrajowej wizji. […] Tymczasem bez wyrazistej narodowej wizji upadek infrastruktury będzie postępował – czytamy w opracowaniu.

2. Promowanie zrównoważonego rozwoju i odporności

Poszczególne podsystemy muszą być projektowane w taki sposób, żeby chroniły środowisko, oszczędzały zasoby, oferowały możliwie najbardziej korzystną relację efektów do kosztów generowanych przez cały okres użytkowania oraz były odporne na zagrożenia zarówno naturalne, jak i antropogeniczne. Stosowanie zrównoważonych praktyk zagwarantuje przyszłym pokoleniom możliwość korzystania z ich owoców, tak jak obecne generacje odnoszą korzyści z pracy swoich poprzedników. Aby wszystko to było możliwe, zdaniem ASCE konieczne są znaczące publiczne nakłady na badania i rozwój, które pozwolą opracować nowe technologie i materiały.

3. Rozwijanie i finansowanie programów infrastrukturalnych

Nakłady na powyższy cel muszą zostać zwiększone na wszystkich poziomach organizacji państwa. Wydatkowanie środków musi się opierać na dobrze przemyślanych planach, obejmujących m.in. hierarchię potrzeb i systemowe korzyści z poszczególnych inwestycji. Plany te muszą być spójne nie tylko z ogólną wizją rozwoju infrastruktury czy regionalnymi koncepcjami zagospodarowania przestrzennego, ale także z narodowymi celami w zakresie rozwoju gospodarczego, bezpieczeństwa publicznego, ochrony przyrody i jej zasobów, suwerenności energetycznej itd.

Programy infrastrukturalne muszą możliwie precyzyjnie definiować zadania i zobowiązania, w tym finansowe, poszczególnych graczy z sektorów federalnego, stanowego, lokalnego oraz prywatnego; koncentrować wysiłki i środki na rozwiązywaniu najbardziej palących problemów; opierać się na rzetelnej analizie możliwych źródeł finansowania (w tym zapewniających automatyczny wzrost nakładów proporcjonalnie do intensywności użytkowania systemu). Do istotnych zadań władz federalnych należy tworzenie regulacji obciążających kosztami utrzymania infrastruktury jej faktycznych użytkowników oraz stymulowanie i dotowanie inwestycji realizowanych na niższych szczeblach administracji oraz przez sektor prywatny.

Lekcje dla Polski

Raport ASCE, mimo że poświęcony krajowi o historii i realiach diametralnie odmiennych od naszych, może być cennym materiałem poglądowym w sporach o współczesną Polskę.

Po pierwsze – pozwala lepiej wyobrazić sobie skalę wyzwania, jakim jest utrzymanie całości infrastruktury w odpowiednim stanie. Dopóki poszczególne systemy jakoś działają – prąd pojawia się w gniazdku, zapora wytrzymuje napór wody, a tynk z sufitu „tysiąclatki” nie sypie się na głowę naszego dziecka – nie myślimy o ich złożoności czy kosztach niezbędnych modernizacji. Opracowania w rodzaju Cenzurki przypominają, jak ogromne nakłady i wysiłek są niezbędne dla funkcjonowania materialnych fundamentów nowoczesnego społeczeństwa i konkurencyjnej gospodarki. Z jak wielu udogodnień, w całości lub w części utrzymywanych przez państwo, korzysta przeciętny obywatel czy przedsiębiorca, zazwyczaj solidarnie pomstujący na konieczność łożenia na „armię urzędasów, z których nie ma żadnego pożytku”. Jak istotne jest strategiczne planowanie oraz koordynacja aktywności niezliczonej liczby publicznych i prywatnych podmiotów, tworzenie dla niej sprzyjających warunków, egzekwowanie w interesie społecznym różnorakich standardów. I jak dużo dodatkowych możliwości, w tym finansowych, musi się znaleźć w rękach administracji, jeśli ma ona skutecznie dbać o nasze wspólne, wymierne interesy.

Po drugie – na publikację amerykańskich inżynierów warto spojrzeć w kontekście znaczącego wycofywania się państwa z aktywności ekonomicznej oraz odpowiedzialności za ważne sfery życia zbiorowego, co ma obecnie miejsce nad Wisłą. W Stanach Zjednoczonych – kraju bez porównania bardziej nowoczesnym i zamożnym od naszego – mimo wieloletniego, niezakłóconego przez wojny rozwoju gospodarczego, wszechobecnego ducha przedsiębiorczości oraz siły rodzimego kapitału, wielu spośród fundamentalnych problemów do dziś nie rozwiązała tzw. niewidzialna ręka rynku. Okazuje się, że istotna rozbudowa infrastruktury, z korzyścią również dla biznesu, była możliwa przede wszystkim w okresach, kiedy państwo śmiało korzystało ze swoich uprawnień w dziedzinie poboru podatków oraz ich wykorzystywania w celach inwestycyjnych. Można też spojrzeć na problem z drugiej strony, wskazując na degradację przedwojennej i tużpowojennej infrastruktury oraz generowane przez to straty jako na koszty demontażu „dużego państwa”, rozpoczętego przez neoliberalną administrację Reagana.

Po trzecie – raport pomaga uświadomić sobie rozmaite korzyści z publicznych inwestycji w modernizację i rozbudowę infrastruktury. Wybrane przykłady przywołane przez ASCE:

w ciągu ostatnich 17 lat 84% miast podjęło się rekultywacji porzuconych terenów przemysłowych. W samych tylko latach 2003–2010 powstało dzięki temu ok. 160 tys. miejsc pracy;

w hrabstwie Warren oszczędności wynikające z wcześniejszych inwestycji w termomodernizację budynków szkolnych pozwoliły na uniknięcie zwolnień nauczycieli mimo kryzysu, zaś zainstalowane panele słoneczne umożliwiły generowanie nadwyżki elektryczności, sprzedawanej następnie do sieci;

w hrabstwie Mecklenburg 2,4 mln dolarów zainwestowanych w parki i rekreację przyniosło korzyści środowiskowe, ekonomiczne i społeczne wycenione na kwotę niemal czterokrotnie większą.

Po czwarte – dane przywołane w dokumencie przypominają stare i uniwersalne prawdy, że „lepiej zapobiegać, niż leczyć”4 oraz że „nic w przyrodzie nie ginie”. Koszty zaniedbań w zakresie infrastruktury prędzej czy później muszą zostać przez kogoś pokryte, np. przez przyszłe pokolenia podatników. Przemyślane i skoordynowane interwencje państwa, w tym w strumienie pieniędzy przechodzące przez gospodarkę, dają możliwość minimalizacji łącznych kosztów oraz ich sprawiedliwej społecznie dystrybucji.

Przypisy:

1. Można ją znaleźć na stronie http://www.infrastructurereportcard.org/.

2. Ustanowiony przez ustawę z 1956 r. i praktycznie gotowy we wczesnych latach 70.

3. Przyjęta w 1972 r. wprowadziła hojne finansowanie przez państwo budowy oczyszczalni ścieków komunalnych.

4. Zestawienie kosztów zaniechań w dziedzinie inwestycji w infrastrukturę znaleźć można pod adresem http://www.asce.org/failuretoact.

Z Polski rodem

- Prostym kursem

Prostym kursem

dr Jarosław Tomasiewicz

Grafiki pochodzą z tygodnika „Tydzień Robotnika” z lat 30., którego redaktorem był Zygmunt Zaremba. Ze zbiorow Remigiusza Okraski

Zygmunt Zaremba był postacią wyłamującą się z wszelkich schematów – enfant terrible naszego środowiska, jak sam o sobie pisał. Jego niekończące się boje na przemian z komunistyczną lewicą i z burżuazyjną czy oportunistyczną prawicą mogły sprawiać wrażenie chaotycznych. W rzeczywistości był to pryncypialny indywidualista, który konsekwentnie zachowywał niezmienne stanowisko w zmieniającej się sytuacji. Zaremba był lewicowym socjalistą, wiernym rewolucyjnej tradycji marksizmu i zasadom ludowładztwa.

***

Urodził się 28 kwietnia 1895 r. w Piotrkowie. Pochodził – co dość typowe dla tej generacji działaczy ruchu robotniczego, od Waryńskiego do Piłsudskiego – z rodziny ziemiańskiej o patriotycznych tradycjach. Pierwszy kontakt z piotrkowskimi socjalistami nawiązał jeszcze w szkole. Jako dziesięciolatek wziął udział w strajku szkolnym w 1905 r., rok później wstąpił do Związku Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej, pozostającego pod wpływami Polskiej Partii Socjalistycznej. Młodociany radykał nie ukrywał swego wolnomyślicielskiego stanowiska, co poskutkowało oceną niedostateczną z religii i w rezultacie usunięciem go ze szkoły. Jak jednak wspominał sam Zaremba: Bardziej odpowiadało mi przyjęcie od Chrystusa szlachetnych i pięknych elementów jego nauki, co w życiu współczesnym reprezentował dla mnie socjalizm. Nie doszedłem więc do zasadniczego negowania religii, ale związane z nią obrządki stały się dla mnie obce.

W 1912 r. został członkiem Zarządu Warszawskiego ZMPN, a niebawem wstąpił do PPS – Frakcji Rewolucyjnej. W szeregach tej partii nie zagrzał jednak miejsca – szybko wszedł w konflikt z Piłsudskim, co skierowało go w stronę PPS – Opozycji. Była to grupa niepodległościowych socjalistów pod wodzą Feliksa Perla, krytykująca Frakcję za odchodzenie od socjalistycznych pryncypiów. Za tę działalność został aresztowany w 1914 r., ale wkrótce zwolniono go z braku dowodów – oskarżający prowokator zginął w zamachu. Pierwsza wojna światowa rzuciła Zarembę w głąb Rosji, do Charkowa, gdzie w 1915 r. sformalizował swój trzyletni już związek z Natalią Lipszycową. Pozostał aktywnym działaczem PPS – Opozycji, a po rewolucji lutowej współtworzył charkowskie Zjednoczenie Socjalistów Polskich. Miała to być jednolita organizacja skupiająca wszystkie polskie grupy socjalistyczne, uznająca rewolucję proletariacką za gwarancję niepodległości Polski.

Można powiedzieć, że już wtedy ukształtował się zasadniczy zrąb poglądów Zaremby. Uważał za najważniejsze zadanie socjalistów polskich – niepodległy byt narodowy, gdyż bez niepodległości nie jest możliwe wyzwolenie społeczne. Jak pisał: Gdy naród jest w niewoli politycznej na karku klasy robotniczej, oprócz własnego pasożyta burżuazji, […] rząd zaborczy siedzi. […] [dlatego] pierwszym zadaniem robotnika polskiego, pierwszym krokiem do socjalizmu musi być niepodległość. Podkreślał przy tym, że celem musi być pełna niepodległość Polski, a nie federalizm w ramach Austro-Węgier czy Rosji. Zarazem daleki był od zamykania sprawy socjalizmu w ramach narodowych – głosił konieczność triumfu socjalizmu w całej Europie. Z tym wiązał się – rzadki w szeregach PPS – postulat współpracy z rosyjskim ruchem rewolucyjnym. Zaremba poparł rewolucję październikową, widząc w niej początek nowej epoki. Choć krytykował rozwiązanie parlamentu przez bolszewików, to uważał, że obalenie […] władzy Rad Delegatów Robotniczych, Żołnierskich i Chłopskich – będzie obaleniem klasy robotniczej; dlatego opozycję mieńszewików określił jako zbrodnię wobec ruchu robotniczego.

Stanowisko takie sprawiło, że został pełnomocnikiem bolszewickiego Komisariatu do Spraw Polskich w Charkowie. Rewolucyjna polaryzacja doprowadziła jednak do rozpadu ZSP. Wobec fiaska tego „jednolitofrontowego” projektu Zaremba wstąpił do PPS i jesienią 1917 r. został wybrany w skład Centralnego Komitetu Wykonawczego w Rosji.

***

W 1918 r. wrócił do Polski i zamieszkał w Warszawie. Z marszu rzucił się w wir działalności politycznej, rychło wysuwając się na czoło partii. Uczestniczył w przejęciu przez PPS drukarni „gadzinowej” (tj. wydawanej przez niemieckie władze okupacyjne) „Gazety Polskiej”, na bazie której powstała partyjna poligrafia. W listopadzie 1918 r. wybrano go do CKW partii. W 1922 r. jako kandydat PPS został najmłodszym posłem w Sejmie, gdzie pozostawał do 1935 r. Należał do czołowych publicystów socjalistycznych, działał w ruchu spółdzielczym i związkowym. Przy tym wszystkim znajdował czas na czynny udział w dzielnicowej organizacji PPS w swym miejscu zamieszkania. Niepospolicie zdolny, inteligencja żywa, energiczny, dzielne pióro, mówca efektowny – tak oceniali go towarzysze.

W ruchu socjalistycznym reprezentował lewe skrzydło. Początkowo charakteryzowały go skłonności probolszewickie – pozostawał zwolennikiem współpracy z komunistami i obrony Sowietów, jako gwaranta postępu, polemizując w tej kwestii z A. Szczypiorskim. Nie odszedł jednak z PPS wraz z grupami Czeszejko-Sochackiego i Żarskiego, które przyłączyły się do partii komunistycznej. Charakterystyczne było jego stanowisko w czasie wojny 1920 r. Z jednej strony krytykował ekspansję na wschodzie, uważając, że Piłsudski realizuje interesy ziemiaństwa, i sprzeciwiał się udziałowi PPS w koalicyjnym „rządzie obrony narodowej”. Z drugiej współorganizował oddziały robotnicze do walki z najazdem bolszewickim i chciał niepodległej Ukrainy, bo bezpośrednie graniczenie z Rosją to wielkie niebezpieczeństwo dla naszej niepodległości. Sprzeczność? Niekoniecznie – Zaremba domagał się w tym czasie zwołania ogólnopolskiego zjazdu rad, który ustanowiłby niepodległą Polskę socjalistyczną.

Niewątpliwie barierą odcinającą go od komunizmu była kwestia niepodległości. Broniąc państwa narodowego, pisał: I nie chodzi tu bynajmniej, przez kogo to państwo jest rządzone […] – chodzi tu o samą treść państwa, […] o jego terytorium i naród. Państwo, które ma się stać terenem zwycięskiej rewolucji socjalnej […] musi być państwem jednolitym.

Ale krystalizując swe poglądy w sprawach ustrojowych, Zaremba dostrzegał też inne różnice – twierdził, za programem partii, że ustrój socjalistyczny nie może być urzeczywistniony wbrew większości społeczeństwa, musi tedy opierać się na zasadach demokratycznych, dodając, że akceptowalna jest tylko dyktatura większości społeczeństwa. Uważając, że w Polsce brak jest warunków dla rewolucji proletariackiej, sformułował postulat rządu robotniczo-chłopskiego: Istnienie […] silnego włościaństwa stwarza konieczność podziału władzy między proletariatem a włościaństwem. Formą tego „ludowładztwa” miały być Rady Delegatów Robotniczych i Chłopskich, uzupełnione o przedstawicieli inteligencji. Rady obdarzone inicjatywą ustawodawczą, uprawnieniami kontrolnymi i prawem weta miały stanowić uzupełnienie Sejmu. Takie stanowisko odróżniało Zarembę zarówno od komunistów z ich hasłem „Cała władza w ręce Rad!”, jak i od reformistycznej większości PPS, ograniczającej się do parlamentaryzmu.

U zarania niepodległości ukształtował też Zaremba zasadnicze założenia swej wizji ustroju społeczno-gospodarczego. Głosząc konieczność dopełnienia demokracji politycznej przez demokrację w zarządzie życiem przemysłowym, rzucił hasło: upaństwowić i uspołecznić zarazem zakłady pracy. W praktyce polegać miało to na zarządzaniu przemysłem przez komitety fabryczne – w ten sposób Zaremba nie tylko chciał ugruntować socjalizm, ale też zmienić psychikę robotnika-najemnika na psychikę robotnika-twórcy.

Poglądy te sytuowały Zarembę w kręgu oddziaływania tzw. austromarksizmu – kierunku w ruchu robotniczym pośredniego między komunizmem i socjaldemokracją, ukonstytuowanego w latach 1921–1923 w Międzynarodową Wspólnotę Pracy Partii Socjalistycznych (tzw. międzynarodówka wiedeńska albo Międzynarodówka II i 1/2). Z tych pozycji Zaremba występował (np. na XIX kongresie PPS w 1924 r.) przeciw udziałowi w rządach koalicyjnych i jednostronnemu parlamentaryzmowi, opowiadając się za współpracą z piłsudczykami (frakcja piłsudczykowska stanowiła wówczas w PPS radykalne, lewe skrzydło partii). Wywołało to konflikt Zaremby z jego dotychczasowym mentorem Perlem, który oświadczył, że opozycjoniści są malkontentami, którzy ułatwiają działalność komunistom. Konflikt zakończył się porażką Zaremby, popartego przez zaledwie 43 delegatów. Mimo to na XX kongresie partii w 1926 r. Zaremba został wybrany do Rady Naczelnej i CKW.

***

Uznanie dla radykalizmu piłsudczyków łączył Zaremba z nieprzejednaną wrogością wobec endecji, którą postrzegał jako ucieleśnienie zarówno społecznej reakcji, jak i narodowej ugody. Nic dziwnego, że w maju 1926 r. Zaremba poparł wraz z całą lewicą, komunistów nie wyłączając, przewrót Piłsudskiego (ba, jeszcze w 1962 r. bronił go, przypominając o zagrożeniu przez faszyzm endecko-witosowy). Szybciej jednak niż inni socjaliści przeszedł do krytyki nieodpowiedzialnych przed nikim klik militarno-biurokratycznych. Już w lipcu stwierdzał zdecydowany wpływ na rząd [Kazimierza Bartla] sfer kapitalistycznych i obszarniczych, a w grudniu 1926 r. na forum Rady Naczelnej PPS domagał się zaostrzenia kursu opozycyjnego. Rządy sanacji ocenił jako skrajną interwencję na rzecz utrzymania starego porządku, mówił o faszyzacji Polski.

Antysanacyjny kurs wymuszał przegrupowanie w ruchu socjalistycznym. Zaremba z jednej strony zaangażował się w walkę przeciw socjalistom-piłsudczykom, którzy w 1928 r. wyodrębnili się w PPS – dawną Frakcję Rewolucyjną, a z drugiej w rozmowy z „austromarksistowską” Niezależną Socjalistyczną Partią Pracy Bolesława Drobnera, która w tymże 1928 r. przyłączyła się do PPS. W tym okresie pozycja Zaremby w PPS umocniła się: nie tylko znów został wybrany do CKW na XXI kongresie, ale przejął też kierowanie polityką wydawniczą partii, zyskując sobie przydomek czerwonego Hearsta (od nazwiska amerykańskiego magnata prasowego). Akces drobnerowców zmienił układ sił w PPS. Zaremba, do tej pory plasujący się na pozycji lewoskrzydłowej, teraz znalazł się w centrum, moderując sprzeczne tendencje partyjnej prawicy (Zygmunt Żuławski, Adam Ciołkosz) i nowej lewicy (Drobner, Stanisław Dubois). Wbrew partyjnej prawicy uważał przejęcie władzy przez proletariat za cel bezpośredni PPS, ale zarazem – inaczej niż lewica – nie uważał tego za cel jedyny, podnosił rolę postulatów częściowych. Odrzucał zarówno komunistyczną formułę dyktatury proletariatu, jak i reformizm, który dla form demokratycznych gotowy byłby poświęcić treść społeczną nadchodzącego przewrotu.

Takie stanowisko znajdowało swe odzwierciedlenie w koncepcji sojuszów – tu również Zaremba reprezentował poglądy odmienne zarówno od prawego, jak i lewego skrzydła. Nie chciał ograniczania się do metod parlamentarnych, warunkującego sojusz z partiami centrowymi. Na XXII kongresie w 1931 r. wystąpił przeciw kompromisowi z najrozmaitszymi żywiołami na platformie politycznej demokracji, krytykując z radykalnych pozycji Centrolew. Chciał sojuszu z chłopami – ale nie z partiami chłopskimi. Bliżsi byli mu lewicowi piłsudczycy z Klubów Demokratycznych.

Sceptyczny pozostawał też wobec zbliżenia z komunistami (choć osobiście przyjaźnił się np. z Jerzym Borejszą). O ile początkowo skłonny był popierać tzw. pakt o nieagresji PPS i KPP, to po procesach moskiewskich 1936–1937, masakrujących starą gwardię bolszewicką, zmienił zdanie i uznał PPS za jedyną siłę polskiej klasy robotniczej. Konsekwentnie jednak domagał się legalizacji KPP – pisał: Demokracja polska musi czerpać swą siłę […] nie z zakazów i ograniczeń wolności, lecz z poczucia swej głębokiej słuszności […] skazywać, znosić, delegalizować wolno tylko na podstawie dokonanych czynów, a nie wyznawanych przekonań. W tym okresie Zaremba zrewidował swój stosunek do ZSRR – uznał, że próba budownictwa socjalistycznego w zacofanym kraju w warunkach izolacji doprowadziła do degeneracji systemu. W 1934 r. biurokratyczna nowa klasa rządząca pod wodzą Stalina przejęła ostatecznie władzę, ustanawiając państwo dyktatury nowej biurokracji. Odmawiał ustrojowi radzieckiemu miana socjalizmu, określając go jako amalgamat upaństwowionej gospodarki i despotyzmu barbarzyńskiego nowej rządzącej kasty. Tym niemniej państwowy kapitalizm ZSRR traktował jako ustrój przejściowy do socjalizmu.

Systemowi sowieckiemu przeciwstawiał własną wizję socjalizmu, doprecyzowując wcześniejsze założenia. Uważając biurokratyczną skostniałość za główne zagrożenie dla socjalizmu, podtrzymywał nacisk na robotnicze współzarządzanie w przemyśle; pisał, że wewnętrzne życie przedsiębiorstwa państwowego musi się opierać o zasady słusznej płacy i demokratycznego zarządu z udziałem przedstawicieli związków zawodowych i organizacji konsumenckich. W polemice z komunistami podkreślał, że – w odróżnieniu od ZSRR – w procesie budowania socjalizmu w Polsce należy dążyć do szybkiego podniesienia stopy życiowej mas pracujących. To prowadziło do pewnych przewartościowań. W handlu podstawą nowego aparatu wymiany miała być spółdzielczość, ale dostrzeżemy tu nowy wątek – Zaremba zaznaczał: nie będziemy […] niszczyli nawet […] wyzyskującego ludność aparatu prywatnego pośrednictwa […], póki nie zbudujemy spółdzielczej organizacji o dostatecznej sile i sprawności. Kolejnym novum było uznanie trwałej roli drobnej własności w rzemiośle. To samo dotyczyło rolnictwa: tu nie przewidywano nacjonalizacji ziemi, lecz reformę rolną i rozwój dobrowolnej spółdzielczości wiejskiej, współistniejącej z gospodarstwami rodzinnymi.

Różnił się również od sowieckiego model ustroju politycznego. Zaremba wypracował odmienną od komunistycznej formułę dyktatury proletariatu. Pisał, że komunistycznemu hasłu dyktatury proletariatu przeciwstawił […] program PPS hasło rządów socjalistycznych, […] zdolnych do odparcia ataków reakcji, ale podległych kontroli mas i od tych mas zależnych. Podkreślał konieczność kontroli mas ludowych nad rządem robotniczo-chłopskim, jako że – jak wyznał – obawiam się zarówno biurokracji sanacyjnej, jak i swojej własnej. Służyć miały temu szerokie gwarancje praw obywatelskich, rozwój samorządności, przekazanie funkcji policyjnych samorządom, utworzenie armii typu milicyjnego. Zapowiadał: Skończy się biurokratyczne pasożytnictwo w instytucjach państwowych.

Ostrość konfliktów narodowościowych w latach 30. wymusiła na Zarembie podjęcie problemu mniejszości narodowych, a zwłaszcza żydowskiej. Działacz PPS ostro wystąpił przeciw antysemityzmowi, nie demonizował go jednak jako wcielenia metafizycznego zła, lecz poddawał marksistowskiej analizie. Pisał, że antysemityzm eksploatuje budzące się i nieświadome odruchy uczuciowe wywołane przez stosunki społeczne. Personifikuje źródło krzywdy w najbardziej powierzchownej, lecz bliskiej wyobraźni formie: Żyda konkurenta dla drobnomieszczanina, Żyda fabrykanta lub bankiera dla robotnika. Charakterystyczna była jego polemika z Janem Maurycym Borskim – ten publicysta PPS (notabene żydowskiego pochodzenia) w broszurze „Sprawa żydowska a socjalizm” przyjął punkt widzenia syjonistów: Żydzi stanowią osobny naród, który nie czuje związku z Polską, więc najlepszym rozwiązaniem będzie emigracja do Palestyny. Zaremba stanął na stanowisku wypracowanym przez sojuszniczy Bund, domagając się autonomii narodowo-kulturalnej dla Żydów w Polsce. Uzasadniał: Miarę dla Żydów i Arabów mam jednakową. Występuję przeciwko zmuszaniu Żydów do emigracji z Polski i nie mogę pogodzić się z tym, że Arabów wolno wypędzać z ich siedzib.

U schyłku lat 30. na intensyfikacji uległo zagrożenie ze strony hitlerowskich Niemiec – zagrożenie podwójne, bo zarówno dla bytu narodowego Polski, jak i dla socjalistycznego programu politycznego. W tych warunkach Zaremba złagodził swe opozycyjne stanowisko, licząc na ustępstwa ze strony sanacji; w 1939 r. opowiedział się za utworzeniem rządu obrony narodowej. Podkreślał jednak: dajemy […] przede wszystkim wyraz […] nieugiętej walki z każdą próbą targnięcia się na naszą niepodległość. Ale wraz z tym twierdzimy […], że nasze postulaty wewnętrznej przebudowy państwa to jedyna droga do jego rozwoju i zdobycia jak największej potęgi. Braterskie współżycie wszystkich narodowości […] zniesienie wyzysku kapitalistycznego.

***

Gdy Rzesza zaatakowała Polskę, Zaremba znów stanął w pierwszym szeregu aktywistów. Już 1 września 1939 r. współtworzył Robotniczy Komitet Pomocy Społecznej (potem Komitet Obywatelski Obrony Warszawy), a 5 września – przezwyciężając opór defetystycznie nastawionych wojskowych – przeforsował utworzenie Ochotniczej Robotniczej Brygady Obrony Warszawy. Po kapitulacji to od niego wyszła propozycja reorganizacji ruchu socjalistycznego: działalność PPS została zawieszona, a na jej miejsce w październiku powstał Ruch Mas Pracujących Miast i Wsi „Wolność – Równość – Niepodległość”. WRN budowany był na fundamencie partyjnego centrum, bez udziału radykalnych lewicowców i zwolenników Żuławskiego.

W socjalistycznym podziemiu Zaremba działał pod pseudonimem „Marcin”, posługując się również nazwiskami Czajkowski i Smreczyński. Zajmował się konspiracyjnymi wydawnictwami, reprezentował też WRN w namiastce podziemnego parlamentu – Głównej Radzie Politycznej. Najważniejszą rolę odegrał wszakże jako ideolog ruchu, pisząc wspólnie z ludowcem Stanisławem Miłkowskim i demokratą T. Wojeńskim „Program Polski Ludowej”, a w 1944 r. publikując rozprawę „Demokracja społeczna. Próba wizji okresu przejściowego”.

Zaremba wychodzi tu od analizy współczesnych stosunków społecznych. Stwierdza, że kapitalizm znajduje się w fazie schyłkowej, przekształcając się w menedżerski superkapitalizm – kartel karteli kapitalistycznych. Towarzyszyć miał temu kryzys demokracji burżuazyjnej, którego przejawem stał się faszyzm jako antydemokratyczna odpowiedź klas posiadających na zagrożenie ze strony mas ludowych. Faszyzm wszakże, pełniąc początkowo funkcję gwardii pretoriańskiej kapitalizmu, później uniezależnił się, co doprowadziło do kulminacji sprzeczności.

Zdaniem Zaremby kapitalizm wyczerpał już wszystkie możliwości, dlatego jedyną alternatywą dla świata pozostaje socjalizm. Podtrzymywał swój projekt gospodarki uspołecznionej, w której nacjonalizacji lub komunalizacji podlegałyby wszystkie zakłady zatrudniające ponad 50 pracowników; wciąż akcentował rolę samorządu pracowniczego (zwieńczonego Państwową Radą Planu Gospodarczego), pisząc, że bez ich [pracowników – J.T.] udziału w kierownictwie przedsiębiorstwa – nie do pomyślenia jest stworzenie społeczeństwa wolnych ludzi pracy. Zarazem – zapewne to ustępstwo na rzecz ludowców – wyraźniej zaznaczał, że podstawą ustroju rolnego będzie samodzielny warsztat rolniczy obrabiany rękami osiadłej na nim rodziny.

Pewnej modyfikacji (choć głównie w zakresie frazeologii) uległa wizja ustroju politycznego. Demokracja społeczna definiowana była już nie jako rząd robotniczo-chłopski, ale jako rządy większości, którym mniejszość musi się podporządkować, korzystając jednocześnie z praw kontroli i krytyki. Podkreślał, że wolność jednostki zapewniona będzie przez stałą kontrolę społeczną nad aparatem państwa, ta zaś – przez rozwój samorządności i system wielopartyjny.

Wyraźnemu zaostrzeniu uległ w tym okresie antykomunizm Zaremby. Oto komunizm bez maski! – pisał o pakcie Ribbentrop-Mołotow. Wykazał on nie przeciwieństwo, lecz pobratymstwo z faszyzmem – pokrewieństwo totalistycznego podkładu ideowego. W ZSRR uległa zaprzeczeniu kwestia najważniejsza, a mianowicie sam człowiek. Jego życie, jego zdrowie, jego wolność. W 1941 r. wraz z Pużakiem i Arciszewskim skierował list do socjalistów w Londynie, krytykujący układ Sikorski-Majski i postulujący stanowcze […] zwalczanie […] prądów sowietofilskich. Trzy lata później opowiedział się za wybuchem powstania w Warszawie (co wywołało sprzeciw Pużaka), a w czasie walk redagował „Robotnika”. Dla Zaremby antyfaszystowskie powstanie zbrojne było przejawem wierności imponderabiliom – zasadom Niepodległości i demokratycznego Socjalizmu. W odezwie z 3 października 1944 r. zapowiadał, że powstańcy, którzy dziś walczą o Polskę całą i niepodległą, jutro urzeczywistnią wielki program przebudowy społecznej i wolności obywatelskiej. W tym duchu napisał „Powstanie sierpniowe” – ujętą z lewicowego punktu widzenia relację z powstania warszawskiego, porównującą je do Komuny Paryskiej.

Po kapitulacji powstania Rada Jedności Narodowej (dawna Główna Rada Polityczna) wydelegowała Zarembę do Londynu, nie zdołał jednak tam wyjechać. Zamiast tego pod komunistycznym reżimem rozpoczął odbudowę konspiracyjnych struktur PPS-WRN, wydając w Krakowie biuletyn „AS”. Początkowo bierze pod uwagę, by zachowując krytyczne stanowisko, szukać sposobów włączenia się w nowy układ stosunków, dlatego utrzymuje kontakty z Józefem Cyrankiewiczem z prokomunistycznej „lubelskiej” PPS. 1 lipca 1945 r. na forum RJN oświadczył, nawiązując do powołania Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, że okres państwa podziemnego kończy się z chwilą utworzenia w kraju rządu, który zyskuje uznanie sprzymierzonych. Gdy jednak konspiracyjna PPS-WRN zdecydowała o samorozwiązaniu i wstępowaniu w szeregi PPS „lubelskiej” – Zaremba wraz z Pużakiem pozostał w opozycji.

***

Jesienią 1946 r. wyjechał do Francji, rozpoczynając ostatni, emigracyjny etap swego życia. Od 1947 r. wydaje socjalistyczny periodyk „Światło” i publikuje w nim, opracowuje program zjazdu PPS w Pont-a-Lesse. Na zjeździe polskich socjalistów w Ardenach w maju 1948 r. został wybrany przewodniczącym Rady Partyjnej, podczas gdy Ciołkosz stanął na czele Centralnego Komitetu Zagranicznego. Jako reprezentant PPS wiosną 1947 r. współtworzył Międzynarodowe Biuro Socjalistyczne, w 1949 r. przekształcone w Unię Socjalistyczną Krajów Europy Środkowo-Wschodniej, a od 1951 r. afiliowane przy Międzynarodówce Socjalistycznej. Od 1950 r. uczestniczył w pracach Committee of International Socialist Conference, w 1951 r. wziął udział w kongresie Międzynarodówki Socjalistycznej we Frankfurcie.

Aktywnie uczestniczy w życiu polskiego wychodźstwa. W 1947 r. poparł przejście PPS do opozycji wobec rządu Bora-Komorowskiego – z inicjatywy socjalistów powstał blok lewicy – Porozumienie Polskich Stronnictw Demokratycznych – z udziałem ludowców, Polskiego Stronnictwa Demokratycznego, Stronnictwa Pracy i postpiłsudczykowskiej grupy Niepodległość i Demokracja. Kilka lat później zmienił zdanie i zaangażował się w tworzenie Tymczasowej Rady Jedności Narodowej, opartej na kompromisie ze Stronnictwem Narodowym, choć nietrudno zauważyć, że wspólnym mianownikiem tego porozumienia był opór wobec mafii sanacyjnej.

Komunistyczne rządy wyostrzyły sprzeciw Zaremby wobec sowieckiego modelu socjalizmu. Uważał, że przeprowadzane w kraju reformy idą zbyt daleko; krytykował hipertrofię sektora państwowego i biurokracji, sposób przeprowadzania nacjonalizacji (likwidacja małych firm) i reformy rolnej, forsowną industrializację i kolektywizację rolnictwa, wreszcie – last but not least – uzależnienie od ZSRR. Postulował oparcie produkcji rolnej na […] samodzielnych gospodarstwach chłopskich zrzeszonych na zasadach dobrowolnej i demokratycznej spółdzielczości kredytowej. […] Zachowując w ręku państwa główne dźwignie życia gospodarczego i oddając środki produkcji pod bezpośredni zarząd i kontrolę producentów i konsumentów, gospodarka socjalistyczna winna zostawić swobodę drobnym producentom i rzemieślnikom […], aby mogli […] wypełnić luki w gospodarce państwowej. Z tego powodu domagał się prowadzenia nieustępliwej walki z imperializmem sowieckim i jego agenturami w imię odzyskania niepodległości, krytykując zachodnią socjaldemokrację za przemilczanie zbrodni sowieckich.

Poglądy Zaremby i tak odbiegały jednak od głównego nurtu polskiej emigracji. Twardo oznajmiał, że nie ma powrotu do czasów przedwrześniowych, występował przeciw walce zbrojnej. Już w 1946 r. gotów był zaakceptować granicę wschodnią, bronił też w imię elementarnych interesów narodowych granicy na Odrze i Nysie. Jesienią 1948 r. – po usunięciu Gomułki – dostrzegł wielonurtowość PPR.

W tym nurcie poszukiwania – jak to ujął Melchior Wańkowicz – trzeciego miejsca mieściła się idea Stanów Zjednoczonych Europy, jako socjaldemokratycznej siły przełamującej dwubiegunowy podział świata na bloki komunistyczny i kapitalistyczny. Warto jednak zwrócić uwagę, że federalizm Zaremby miał charakter nie tyle kosmopolityczny, co internacjonalistyczny – podmiotem pozostawały narody, a nie abstrakcyjna społeczność międzynarodowa. Pisał on: Socjalizm Międzynarodowy winien wysunąć ideę całkowitej wolności narodów i ras, pełnego […] ich samookreślenia oraz pełnej ich równości.

***

W miarę upływu lat narastał krytycyzm Zaremby wobec zdominowanego przez nostalgiczną prawicę środowiska emigracyjnego. Jak pisał, emigranci na pozór wybrali wolność, [a] w rzeczywistości wybierali dla siebie możliwość życia w dogodniejszych warunkach. Jego ideowy pryncypializm, wierność swej proletariackiej ideologii nakazywały PPS zajmowanie pozycji odrębnej i samodzielnej oraz stworzenie własnych organów […] o wyraźnie socjalistycznym charakterze. Dlatego coraz krytyczniej oceniał szopkę legalistyczną, domagał się wyraźnego rozgraniczenia elementów wstecznych od lewicowych i zerwania z konformistyczną frazeologią pseudopatriotyczną. Istotną rolę odgrywała postawa Zaremby – jak go określiła Wanda Czapska-Jordan: optymisty z natury – której istotą było nie obrażanie się na historię, lecz tkwienie w prądzie przyszłościowym. Zawsze starał się patrzeć w przyszłość i w niej odnajdywać symptomy zmian na lepsze. Podkreślał: Od roku 1945 nie liczę na wojnę [jako metodę obalenia komunizmu – J.T.], lecz na siły żywotne narodu i naszej klasy robotniczej.

Wydarzenia 1956 r. w kraju – najpierw Poznański Czerwiec, potem Październik – były dla Zaremby dowodem na słuszność tego stanowiska. Pisał, że klasa robotnicza nie tylko żyje, ale potrafi również wznieść się na wyżyny rewolucyjnej manifestacji, natomiast tzw. antykomunistyczne siły, reprezentujące pełną negację zaszłych przemian […] były nieobecne w tym powszechnym poruszeniu serc i umysłów. Uważał, że klasa robotnicza na razie poparła Gomułkę, ale nie przestanie napierać w kierunku gruntownych przeobrażeń całego systemu. Dokonujące się na przełomie 1956 i 1957 r. przemiany uznał za realne (nie kosmetyczne) i pozytywne, ale niewystarczające, dlatego należy popierać […] utrwalenie się tych wyników przewrotu październikowego, które dały większe usamodzielnienie się Polski wobec ZSRR […]. Należy nie ustawać w walce o dalszy rozwój października, a w pierwszym rzędzie o odbudowanie niezależnego ruchu robotniczego. IV zjazd emigracyjnej PPS w 1957 r. dokonał pozytywnej oceny Października, a Zaremba usiłował uzyskać zgodę na rozpowszechnianie „Światła” w kraju.

Październik ‘56 okazał się niewykorzystaną szansą – po latach Zaremba oceniał, że batalia październikowa została przegrana, gdyż Gomułka uległ logice totalitarnej natury partii. Wydarzenia te wyznaczyły jednak nową strategię PPS pod kierunkiem Zaremby. W styczniu 1959 r. Rada Centralna partii w Lens zażądała wyjścia socjalistów z TRJN, w następnym roku doszło do zerwania współpracy z prezydentem Zaleskim. Zwrot ten doprowadził do secesji grupy socjalistów (Adam Pragier, małżeństwo Ciołkoszów) stojących na platformie jedności narodowej na emigracji. Dla Zaremby jedność narodowa była zawsze, jak pisał, oszustwem ideologicznym.

***

Nowa strategia stała się dla Zaremby okazją do pogłębienia i rozwinięcia analizy komunizmu. Uważał ewolucję ruchu i systemu komunistycznego za obiektywną i historycznie zdeterminowaną. Pisał, że nie ma możliwości zawrócenia z tej drogi [demokratyzacji – J.T.], że świat komunistyczny podlega głębokiemu i nieodwracalnemu […] procesowi przemian w kierunku dobrobytu i wolności. Zauważył, że przełom ideologiczny, jaki miał miejsce po śmierci Stalina, był skutkiem przemiany pokoleniowej, która do kierownictwa wprowadziła pragmatyków stawiających na pokojowe współistnienie z Zachodem. Punktem wyjścia była jego teoria nowej klasy rządzącej w państwach komunistycznych (oligarchiczna klasa […] biurokratów partyjnych i państwowych […] czerpiąca liczne przywileje z faktu posiadania nieograniczonej władzy i dysponująca wszystkimi środkami produkcji), którą, jak podkreślał, sformułował wcześniej niż powstała podobnie zwana teoria Milovana Dżilasa. Nowa klasa stopniowo odchodziła od frazeologii klasowo-proletariackiej na rzecz narodowej (co Zaremba krytykował z pozycji lewicowych), a rządzące partie komunistyczne stawały się partiami ogólnonarodowymi. W rezultacie monopartia przeistaczała się z zakonu w mikrospołeczeństwo – odzwierciedlenie realnego społeczeństwa – a sprzeczności klasowe przenoszone były do jej wnętrza.

Szczególnie wyraźnie widać było to, jego zdaniem, w państwach satelickich, gdzie występowało rozdwojenie partii na oddanych Rosji przywódców […] oraz na zwykłe pionki partyjne, żyjące troskami i nadziejami społeczeństwa. Co więcej, Zaremba dostrzegał w tych partiach działaczy, którzy chcą bronić własnej klasy robotniczej i najlepiej pojętych interesów własnego narodu. W ten sposób formowała się opozycja wewnętrzna w partiach komunistycznych, nacechowana dążeniem do uzyskania niezależności wobec Związku Radzieckiego.

Zaremba utożsamiał tę opozycję z tzw. rewizjonistami – nurtem ideowym młodej inteligencji komunistycznej, krytykującym marksistowsko-leninowski dogmatyzm. W jego oczach nie była to garstka intelektualistów, ale żywiołowy oddolny ruch, wyraz klasowych interesów […] proletariatu. Traktował rewizjonistów jako część opozycji demokratycznej działającą wewnątrz partii komunistycznej, a nawet jako opozycję socjalistyczną w obozie komunistycznym – zalą?ek żek nowego odrodzenia socjalizmu w naszych krajach. Krytykował co prawda rewizjonizm za niekonsekwencję (przede wszystkim za uznawanie systemu monopartyjnego), ale w oczach pryncypialnych antykomunistów takie stanowisko Zaremby i tak było nieledwie zdradą.

Tym bardziej, że Zaremba szedł jeszcze dalej, proklamując gotowość otwarcia na ruch komunistyczny jako taki. Pisał o konieczności rozbicia tumanu myślowego „antykomunizmu”, malującego diabła niezmiennie grożącego Ludzkości swymi widłami. Twierdził, że wśród komunistów przybywa coraz więcej ludzi rozumiejących, że socjalizm bez wolności człowieka jest potworną karykaturą. Z drugiej strony nie ukrywał swego krytycyzmu wobec ewolucji zachodniej socjaldemokracji, której zarzucał zatuszowanie klasowego oblicza, żałosne wrażenie demonstracji ideologicznej pustki, „upaństwowienie” socjalizmu w ramach istniejących stosunków. Nietrudno dosłyszeć tu echa modnej wtedy teorii konwergencji, zakładającej nie tylko koegzystencję, ale też wzajemne zbliżenie przeciwstawnych systemów. Na konferencji wschodnioeuropejskich socjalistów w Amsterdamie w październiku 1963 r. Zaremba wygłosił referat „O aktywną politykę socjalizmu wobec ruchu komunistycznego”, który – jak wspominał – wywołał święte oburzenie i dał okazje do wygłaszania płomiennych mów antykomunistycznych (powtarzanych od dziesięciu lat bez zmiany). Głosił w nim tezę o utrwaleniu rewizjonizmu jako stałego zjawiska wewnętrznego w ruchu komunistycznym, co miało umożliwić likwidację rozłamu w ruchu robotniczym. Zaremba oznajmiał jednak zarazem, że niemożliwa jest solidarność między więźniem i dozorcą. Odbudowa jedności ruchu robotniczego miała się odbywać na zasadach równości różnych kierunków (komunistycznego, socjaldemokratycznego, syndykalistycznego i chrześcijańsko-społecznego), niezależności od rządów i demokratycznej organizacji wewnętrznej partii robotniczych.

Jako warunki minimum kompromisu z komunistami Zaremba wysuwał żądania swobody stowarzyszeń (w tym stowarzyszenia wychowawczo-politycznego o charakterze socjalistycznym), wewnętrznej demokracji w ruchu związkowym i spółdzielczym, wreszcie wolnych wyborów do terenowych rad narodowych. W drugim etapie reform miała zostać odbudowana partia socjalistyczna, przeprowadzone wolne wybory parlamentarne i ustanowiona gospodarka trójsektorowa. Był to program wprowadzenia socjalistycznych zasad wolności na podłożu gospodarki upaństwowionej i scentralizowanej. Jak pisał, w warunkach dyktatury komunistycznej najważniejsza jest odbudowa demokracji. Twierdził zarazem, że demokracja to nie tyle określona struktura państwowa, co postawa obywateli, sygnalizując w ten sposób możliwość wykorzystania formalnie demokratycznych instytucji ustrojowych PRL na drodze żywiołowości i drobinkowego oddziaływania. Chcemy na tej drodze skupić wszystkie żywotne siły naszego społeczeństwa, bez względu na dawne i obecne podziały – dodawał, precyzując, że będzie to zgrupowanie sił demokratycznych […] od komunistycznych rewizjonistów do chrześcijańsko-społecznych. W praktyce próbował to realizować, nawiązując poprzez Barbarę Toruńczyk kontakty z grupą Kuronia, Modzelewskiego i Michnika. Strategię tę określił mianem neopozytywizmu socjalistycznego, przez analogię do neopozytywizmu katolickiego reprezentowanego przez grupę „Znak”.

Pewnej modyfikacji uległ też program Zaremby w zakresie polityki zagranicznej. Oczywiście wierny pozostał imponderabiliom – nieodmiennie twierdził, że sprawa Niepodległości jest ściśle związana ze sprawą Socjalizmu, gdyż proletariat nie ścierpi na dłuższą metę ani dyktatury, ani niewoli narodowej. Stwierdzając, że Polska to zamaskowana kolonia ZSRR, żądał pełnej swobody państwa polskiego w jego polityce zagranicznej i wewnętrznej. Jednak w swej publicystyce Zaremba nie wraca już do koncepcji paneuropejskich, zadowalając się neutralizacją Europy Środkowej od Renu po Bug: zjednoczonych Niemiec, Polski, Czechosłowacji i Węgier (bliski był tu przywódcy SPD Kurtowi Schumacherowi).

***

Idee Zaremby z lat 60. nie spotkały się ze zrozumieniem na emigracji. Po krytyce jego amsterdamskiego referatu zgłosił rezygnację ze stanowiska przewodniczącego Wydziału Zagranicznego CKZ. W 1964 r. założył nowy periodyk „Droga”, który miał skupiać wszystkich demokratów polskich stojących nogami na ziemi i myślących kategoriami jutra, a nie lat minionych (biorąc Październik ‘56 za punkt odniesienia), jednak wobec oporu towarzyszy inicjatywa ta nie odniosła sukcesu. Koncentrował się coraz bardziej na pracy teoretycznej, wydawał kolejne książki: „Narodziny klasy rządzącej w ZSRR” (1963), „Cel i droga” (1963), „Przemiany w ruchu komunistycznym” (1965), „Słowo o Wacławie Machajskim” (1967). Sterany życiem chciał wrócić do kraju, nie zdążył jednak tego uczynić. Zmarł 5 października 1967 r. w Sceaux.

Recenzje

- Globalna OFEnsywa

- W imię „Solidarności”: jedni przeciw drugim

Globalna OFEnsywa

Bartłomiej Grubich

CC-BY Steve A Johnson, flickr.com/photos/artbystevejohnson/4621636297/

W powszechnej opinii stan polskiego systemu emerytalnego nie jest zadowalający. Gdy w roku 2010 zredukowano rolę Otwartych Funduszy Emerytalnych poprzez zmniejszenie składek na ich rzecz, nie obyło się bez kontrowersji. Pojawiły się głosy, iż dokonano „skoku na kasę Polaków”, jednocześnie inni bili brawo dla takiego posunięcia. Kto miał rację? W ocenie może pomóc książka „Prywatyzacja emerytur” Mitchella A. Orensteina.

Nie mówi ona o tym, czy system oparty na prywatnych funduszach typu OFE jest pozytywny, czy też nie, gdyż tematyka rozprawy jest nieco inna. Autor stawia trzy główne pytania: jaką rolę w przenoszeniu się trendów politycznych z kraju do kraju odgrywają podmioty transnarodowe; jak możemy zrozumieć oddziaływanie tych podmiotów na politykę; kiedy i na jakich zasadach podmioty transnarodowe wpływają na obszary polityki krajowej. Kwestie te analizuje na podstawie zmian w systemach emerytalnych w kilkudziesięciu różnych krajach na przestrzeni ostatnich kilku dekad. W zdecydowanej większości z nich doszło w tym czasie do procesu prywatyzacji systemów emerytalnych. Orenstein zainteresowany jest analizą tego, jak organizacje typu Bank Światowy wpływają na politykę krajową oraz w jaki sposób i w czyim interesie to robią. Zakłada przy tym słusznie, że jeżeli dzieje się tak w przypadku systemu emerytalnego (stanowiącego 10–15% dochodu narodowego), to dzieje się tak również w sprawach mniejszej wagi.

Czym jest tytułowa prywatyzacja emerytur? Jest to częściowe lub całkowite zastąpienie systemów emerytalnych, opartych na zabezpieczeniu społecznym, przez systemy oparte na prywatnych indywidualnych emerytalnych kontach oszczędnościowych. Działania te, jak zauważa autor, wpisują się w dominujący trend neoliberalnych reform, zgodnie z którymi zasady indywidualizmu przedkładane są nad kolektywizm, a rynki prywatne nad zarządzanie publiczne.

Reformy te mogą przebiegać w zależności od kraju w sposób różnorodny i prowadzić do różnych modeli. Przede wszystkim istotne jest to, czy państwowy system emerytalny jest całkowicie zastępowany, czy też system prywatny działa obok niego, równolegle. Orenstein wyróżnia prywatyzację w trzech formach: zastępczej, mieszanej i równoległej. Pierwsza z nich wycofuje tradycyjne systemy zabezpieczenia społecznego, zastępując je systemami opartymi na prywatnych kontach indywidualnych. Prywatyzacje mieszana i równoległa pozostawiają tradycyjny system zabezpieczenia społecznego, wprowadzając dodatkowo prywatne konta indywidualne. Przy czym w modelu mieszanym są one obowiązkowe, natomiast w modelu równoległym uczestnikom pozostawia się wybór. W każdym państwie wygląda to inaczej, ze względu na różne wysokości składek, zasady ich podziału, wysokość wieku emerytalnego i wiele innych czynników. Zasadniczo jednak największą popularność zyskał system mieszany, wprowadzony m.in. w Szwecji, na Węgrzech, Słowacji, a także w Polsce. Prywatyzacja emerytur wraz z likwidacją dotychczasowego systemu to domena krajów pozaeuropejskich, takich jak Chile, Boliwia czy Meksyk. System równoległy wprowadzono natomiast np. w Wielkiej Brytanii, Argentynie, Estonii i na Litwie.

Orenstein przekonuje, że nowe reformy emerytalne są niezwykłe nie tylko ze względu na ich rewolucyjny charakter, ale także z uwagi na prędkość, z jaką się rozprzestrzeniły od kraju do kraju, będąc wdrażane w ponad trzydziestu krajach całego świata o różnorodnej historii, gospodarce, systemach emerytalnych i poziomie rozwoju gospodarczego. Pionierskie idee, wdrożone na początku lat 80. w Chile, potrzebowały zaledwie dekady, aby rozprzestrzenić się do innych krajów całego świata – zarówno bogatych państw OECD, jak i krajów rozwijających się. Stało się tak w znacznej mierze wskutek poczynań podmiotów transnarodowych.

Warto w tym miejscu powiedzieć, kim one są. Orenstein stwierdza, że opisanie ich roli jest niełatwe. Pracownik międzynarodowej instytucji, który zostaje członkiem krajowego zespołu do spraw reformy, to przykład wpływu tejże instytucji czy jeszcze nie? Zdaniem autora – tak. Stosuje on szeroką definicję podmiotów transnarodowych, czyli tych, które są zaangażowane w rozwój, transfer i wdrażanie polityki w wielu państwach. Są to więc zarówno Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Międzynarodowa Organizacja Pracy, jak i pojedynczy gracze globalnej polityki, tacy jak np. chilijscy ekonomiści oraz agencje rządowe propagujące określone rozwiązania (np. USAID, czyli Rządowa Agencja Pomocowa USA).

Tresć książki nie nasuwa jednak skojarzeń ze spiskiem wielkich organizacji. Orenstein podkreśla, że jakkolwiek wpływ podmiotów transnarodowych na politykę krajową jest widoczny, stanowi on jednak sprawę złożoną. Wbrew utartym przeświadczeniom, choć instytucje takie jak np. Bank Światowy wyznaczają pewne kierunki, to jednak kierunki te ewoluują i są dynamiczne. W przeciwieństwie do wielu modeli postępowania podmiotów transnarodowych nie wydaje mi się, że tworzą one monolit i nie ulegają zmianom. Uważam raczej, że analitycy powinni zwracać uwagę na ich wewnętrzne zachowania organizacyjne. W przypadku podmiotów transnarodowych wynika ono z przyjętych przez nie idei, posiadanych zasobów oraz procesów wewnętrznych podejmowania decyzji i uczenia się, które wraz z upływem czasu podlegają zmianom.

Orenstein przytacza tutaj przykład debat wewnątrz Banku Światowego, podczas których ścierali się przeciwnicy i zwolennicy prywatyzacji emerytur. Debaty te doprowadziły do sytuacji, w której doradztwo Banku Światowego w 1995 r. różniło się znacznie od tego, co ta sama instytucja zalecała 5 lat później. Początkowy hurraoptymizm został stonowany przez rosnącą w siłę (choć nadal będącą w mniejszości) grupę sceptyków, wśród których najbardziej znaną postacią jest Joseph Stiglitz. Nie zmieniło to w tym przypadku ogólnej idei popierania prywatyzacji systemów emerytalnych, lecz znacznie złagodziło wydźwięk takich opinii. Natomiast już w 2006 r. Departament Oceny Operacji Banku Światowego wydał sprawozdanie, w którym poważnie skrytykował kierunek dotychczasowej polityki doradczej Banku Światowego, przede wszystkim jeżeli chodzi o zachwalanie prywatyzacji emerytur w krajach, gdzie rynki finansowe nie były na tyle rozwinięte, by podołać nowemu systemowi.

Najobszerniejsze rozdziały poświęcone są kwestii samego wpływu podmiotów międzynarodowych na krajową politykę. Orenstein wskazuje na dwa typy organizacji: podmioty wetujące i proponujące. Pierwsze z nich zostały zdefiniowane […] jako podmioty posiadające formalne prawo weta wobec rozstrzygnięć podczas procesu politycznego. Podmioty proponujące rozumie się jako dostawców w pełni opracowanych projektów reform i ich obrońców w wewnętrznej debacie politycznej. Mogą one osiągać swe cele, oddziałując na preferencje podmiotów wetujących lub umacniając przewagę jednego takiego podmiotu nad innymi, by tą drogą tworzyć szersze koalicje na rzecz reform. Podział ten jest o tyle użyteczny, że ułatwia zrozumienie, w jaki sposób działają podmioty międzynarodowe. Nie są bezpośrednio odpowiedzialne za podejmowane reformy, to nie do nich należy decydujący krok, gdyż są one podmiotami proponującymi. Jednak, jak podkreśla Orenstein, myli się ten, kto sądzi, że skoro decyzja ta formalnie pozostaje w rękach rządu krajowego, to rola podmiotów międzynarodowych jest marginalna. Przeciwnie, podmioty transnarodowe zachowują się jak nerwowi rodzice doglądający wewnętrznych procesów reform, użalający się nad swoim brakiem kontroli, tym niemniej wywierający subtelny wpływ na wszystkich etapach rozwoju wypadków.

Pierwszym etapem interwencji podmiotów międzynarodowych jest faza kształtowania polityki, gdy formułuje się nowe idee, a więc tworzy ramy do działań. Następnie idee te przenoszone są do konkretnego kraju i promowane. Trzecim i ostatnim etapem jest pomoc w ich wdrożeniu, już w praktyce.

Każdy z wymienionych etapów został opisany przez Orensteina. Historia prywatyzacji emerytur ma swój początek w Chile, gdzie była jednym z elementów pakietu neoliberalnych reform Pinocheta. Ich siłą sprawczą był jednak nie on, lecz wykształceni na amerykańskich uniwersytetach, często ze wsparciem USAID, tzw. chilijscy Chicago Boys – ponieważ głównym ośrodkiem nowej ekonomii monetarystycznej, nastawionej na bezwzględne promowanie wolnego rynku, był właśnie Uniwersytet Chicagowski. To m.in. Wydział Ekonomiczny tej uczelni brał udział w realizacji finansowanego przez rząd USA programu pomocowego dla Chile. Celem programu było przeszkolenie elitarnej grupy ekonomistów, którzy wróciliby do ojczyzny, aby nauczać na Uniwersytecie Katolickim w Santiago w celu przeciwdziałania lewicowej ekonomii, która w owym czasie dominowała w Ameryce Łacińskiej, i wykształcić miejscowych ekonomistów, którzy mogliby prowadzić dalsze działania pomocowe. […] Pomimo pewnego początkowego oporu ze strony tamtejszych studentów wprowadzili do dyskursu akademickiego w Chile ekonomię monetarystyczną, a później, za czasów reżimu Pinocheta, byli stopniowo powoływani do służby państwowej, aby nadać chilijskiej polityce gospodarczej nowy radykalny kierunek.

To właśnie oni, z główną postacią reform, ministrem pracy José Piñerą (absolwentem Harvardu), stworzyli w latach 1980–1981 nowy system emerytalny. Ujednolicał on świadczenia wszystkich grup społecznych (nie licząc wojska) oraz bazował na towarzystwach emerytalnych, zarządzających indywidualnymi kontami emerytalnymi. Składka została obniżona do 10% płacy i dodatkowo 3% na rentę inwalidzką oraz ubezpieczenie na życie. Zwiększyło to zarobki, lecz już po roku doszło do spirali inflacyjnej. Rząd jednak nie modyfikował systemu i w sytuacji ożywienia gospodarczego nadszedł czas profitów. Salda kont szybko rosły, a reforma zaczęła być postrzegana jako właściwy model dla innych państw, zwłaszcza w Ameryce Łacińskiej. Potęgowało to swoiste „chwalenie się” wynikami poprzez liczne sponsorowane publikacje naukowe, konferencje, działania organizacji rządowych i doradców promujące nową ideę, a także reklamę ze strony towarzystw funduszy inwestycyjnych. Twarzą tych działań był wspomniany José Piñera, którego dalsza kariera była już nieodłącznie związana z prywatyzacją emerytur – jako jej promotor spotykał się z najważniejszymi politykami świata.

W 1994 r. idea prywatyzacji z regionalnej zaczęła stawać się globalną. Bank Światowy wydał wtedy publikację pt. „Averting the Old Age Crisis”, która stanowi efekt projektu badawczego głównego ekonomisty Banku Światowego, Larry’ego Summersa. Raport „Averting” stanowił punkt zwrotny w globalnych staraniach na rzecz reformy emerytalnej. Był ważny z dwóch powodów: po pierwsze, stanowił duży postęp w myśleniu o reformie emerytalnej, a po drugie, proces pisania i rozpowszechniania raportu przyczyniły się do ukonstytuowania się dużej grupy ekspertów do spraw prywatyzacji emerytur i szerokiego konsensusu w ramach Banku Światowego odnośnie do metody prywatyzacji emerytur. […] Uczynił on z Banku Światowego główny autorytet w sprawie badań i myślenia nad reformą emerytalną. W późniejszym okresie Bank potwierdził ten autorytet ekspercki, przeznaczając znaczne środki na pomoc techniczną i pożyczki na rzecz reformy emerytalnej.

Przed wydaniem tej publikacji Bank nie prezentował jednolitego stanowiska w sprawie optymalnego systemu emerytalnego, poszczególni eksperci mieli różne poglądy. Gdy systematycznie przeszuka się wszystkie publicznie dostępne dokumenty projektowe dotyczące emerytur na stronie internetowej Banku Światowego, oczywiste stanie się, że kilka publikacji Banku Światowego, nawet późnych z 1993 roku, ostrzegało przed prywatyzacją emerytur, argumentując, że nie rozwiąże ona podstawowych problemów stojących przed systemami Europy Środkowej i Wschodniej. […] W latach 1994–2004 żaden z dokumentów projektowych Banku Światowego nie był niezgodny z prywatyzacją emerytur, co wskazuje, że zmiana polityki w Banku nastąpiła w związku z publikacją „Averting” – zauważa Orenstein.

Raport ten przede wszystkim podkreślał problemy demograficzne, które przyczyniają się do trudności z wypłacalnością tradycyjnych systemów emerytalnych, w ramach których obecni pracownicy finansują emerytury obecnych seniorów. Wraz ze starzeniem się społeczeństwa i wzrostem liczby emerytów wydolność takiego systemu maleje, gdyż niewielu musi finansować wielu. Ogólnie rzecz biorąc, raport „Averting the Old Age Crisis” utrzymywał, że systemy zabezpieczenia społecznego zapewniają niski zwrot inwestycji i pozostawiają wiele osób bez wsparcia, mając na celu wspieranie już uprzednio uprzywilejowanych sektorów siły roboczej, szczególnie w krajach rozwijających. […] Co najważniejsze, „Averting” stworzył kompleksową i atrakcyjną alternatywę dla systemów emerytalnych opartych na publicznym zabezpieczeniu społecznym, które obiecywały zracjonalizowanie uzyskiwania świadczeń od dochodów, zwiększając jednocześnie redystrybucję. Podstawową cechą tego systemu miało być powstanie trzech filarów świadczeń: pierwszego – państwowego, drugiego – obowiązkowego prywatnego, opartego na kontach indywidualnych, oraz trzeciego – bazującego na dobrowolnych oszczędnościach. Była to więc i tak opcja znacznie łagodniejsza niż chilijska, która wprowadziła całkowitą prywatyzację emerytur.

Orenstein podkreśla, iż jednym z podstawowych celów reformy emerytalnej było dalsze wsparcie neoliberalnej polityki, czyli ułatwienie rozwoju rynku kapitałowego i jego inwestycji, a także użycie oszczędności emerytalnych w celu zwiększenia wzrostu gospodarczego. Tworzenie dużych rezerw publicznie ustanowionych, prywatnie zarządzanych oszczędności było głównym powodem zainteresowania sprawą międzynarodowych instytucji finansowych i korporacji wielonarodowych zajmujących się zarządzaniem prywatnymi funduszami emerytalnymi, takich jak Citibank, ING i inne duże instytucje bankowe i inwestycyjne – stwierdza autor. Nie trzeba chyba dodawać, że wspomniane „zainteresowanie” przeznaczyło odpowiednie w środki na lobbing dotyczący zmian.

Idee Banku Światowego szybko podchwyciły inne organizacje, takie jak USAID, Międzyamerykański Bank Rozwoju, regionalne banki rozwoju czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Z kolei m.in. Międzynarodowe Stowarzyszenie Zabezpieczenia Społecznego oraz Międzynarodowa Organizacja Pracy krytykowały takie rozwiązania, jednak nie posiadały dostatecznych środków i ich interwencje okazały się nieskuteczne. Opinie Banku Światowego były oczywiście tworzone dla celów praktycznych – wcielania ich w życie w poszczególnych krajach. Rolą Banku było przede wszystkim doradztwo (w tym chilijskich ekonomistów), pomoc finansowa i techniczna. Na porządku dziennym było prowadzenie konferencji i seminariów dla urzędników i polityków, podczas których szukano krajów mających, jak to określa Orenstein, „wolę polityczną”, żeby wdrożyć reformy systemu emerytalnego. Przynosiło to niejednokrotnie sukcesy. Na przykład, w wypadku Kazachstanu […], wysokiej rangi reformator Grigorij Marczenko po raz pierwszy dowiedział się o prywatyzacji emerytur w 1996 roku na konferencji Banku Światowego, gdzie wysłuchał wykładu chilijskiego reformatora José Piñery o kontach indywidualnych. Mimo że był właśnie w trakcie realizacji innego programu reformy emerytalnej dla Kazachstanu, natomiast po tym spotkaniu odstąpił od starego planu i zaczął realizować w Kazachstanie nowy model reformy emerytalnej. Warto dodać, że tego rodzaju stwierdzenia oparte są nie na domniemaniach, lecz na materiale faktograficznym, w tym na rozmowach autora z politykami i ekspertami, m.in. ze wspomnianym Marczenką.

Konferencje, seminaria i publikacje, choć ważne w kwestii inspirowania nowych partnerów, nie wyczerpują spektrum działań w tym celu.Podmioty transnarodowe skupiają większość swoich środków w krajach, w których mają już uznanych i gotowych partnerów. Nacisk przenosi się teraz na zapewnianie tym partnerom zasobów w celu podniesienia ich majątku politycznego („partnerstwo”), poprzez stworzenie zachęt dla innych krajowych podmiotów wetujących, skłaniających je do przyłączenia się do obozu reformatorskiego („subsydia”) oraz szkolenia nowych urzędników reformy emerytalnej z zakresu technicznych zadań administracyjnych. Dzięki takiemu wsparciu, a także dostępowi do wyspecjalizowanych prawników i ekonomistów, reformatorzy mieli przewagę w debatach i wykazywaniu pozytywów reform. Wpływ ten może nawet umożliwić zmianę polityki krajowej. Świadczenie transnarodowej pomocy technicznej konkretnemu ministerstwu może uczynić z tego ministerstwa centrum dyskursu reformy emerytalnej i wynieść je ponad rywali w wiedzy technicznej i znaczeniu politycznym. Na przykład Bank Światowy na Węgrzech i w Polsce początkowo zapewnił wsparcie grupom roboczym reformy emerytalnej w Ministerstwie Finansów, które historycznie rzecz biorąc, nie było głównym odpowiedzialnym za reformę emerytalną. Przeciwnie, odpowiedzialność leżała w rękach Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. Tym niemniej wsparcie ze strony Banku Światowego pomogło umieścić Ministerstwa Finansów tych krajów u steru prywatyzacji emerytur.

Orenstein wskazuje też przykład Polski, gdzie wnoszono realne kwoty na promocję emerytur. Samo USAID wydało 1,4 mln dolarów na publiczną strategię edukacyjną na rzecz przegłosowania reformatorskiego ustawodawstwa. Pieniądze zostały spożytkowane na dystrybucję ulotek dla związków zawodowych i pracodawców, stworzenie wąskiej grupy dziennikarzy posiadających wiedzę na temat reform oraz wyjazdy studyjne dla dziennikarzy, parlamentarzystów i urzędników państwowych do Argentyny, Chile, Danii i innych krajów. Uczestnicy tych wycieczek zostali wyselekcjonowani przez polskie Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Systemu Zabezpieczenia Społecznego. Wyjazdy były najdroższym elementem tej kampanii, ale miały także duże znaczenie, przyczyniając się do zmiany punktu widzenia uczestników – zauważa Orenstein. Ciekawostką jest, iż chociaż rząd USA sponsorował kampanie na rzecz reform w innych krajach, podobnej kampanii nie uruchomiono w celu promocji prywatyzacji emerytur w Stanach Zjednoczonych w latach 2004 i 2005, kiedy prezydent George W. Bush nakłaniał swoich rodaków do zmian. Nie znalazł on zrozumienia nawet w swojej partii, więc pomysł upadł, zanim na dobre został poddany analizie i dyskusji.

Nie można również zapominać o swoistym szantażu lub też – stosując słownik polityczny – motywacji ze strony Banku Światowego, MFW, USAID i regionalnych banków rozwoju, które często udzielały pożyczek pod warunkiem przeprowadzenia prywatyzacji systemu emerytalnego. Było to istotne, ponieważ początki reform oznaczają „koszty przejściowe” – dochody ze składek trafiają już na indywidualne konta emerytalne, a równocześnie obecni emeryci muszą otrzymywać świadczenia.

W książce istotne miejsce poświęcono wpływowi polityki personalnej. Bank Światowy nie tylko oddelegował lub zwolnił własnych pracowników do udziału w pracach zespołów reformatorskich na rzecz prywatyzacji emerytur na Węgrzech i w Polsce w końcówce lat 90., ale również sam zatrudnił prominentnych urzędników reformy emerytalnej. Orenstein podaje niekrótką listę osób, które za zasługi dla reform otrzymały posady w międzynarodowych organizacjach. Szczególnie ciekawy w tym kontekście jest przykład Michała Rutkowskiego. To jedna z najważniejszych postaci odpowiedzialnych za reformę emerytalną w Polsce. Rutkowski był od 1990 roku pracownikiem Banku Światowego, a w 1996 r. wziął urlop i na pewien czas zawiesił w nim działalność. Tymczasem w Polsce powstało Biuro Pełnomocnika ds. Reformy Systemu Zabezpieczenia Społecznego, którego aktywność sponsorowana była przez Bank Światowy. To tam grupa ekonomistów tworzyła założenia dotyczące reformy. Na czele tego Biura stanął… Michał Rutkowski. Po wdrożeniu reform powrócił do pracy w Banku, gdzie zajmował się reformami emerytalnymi w krajach Europy Środkowej i byłego ZSRR, następnie był dyrektorem ds. polityki społecznej w krajach Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Obecnie jest szefem przedstawicielstwa Banku Światowego w Rosji.

Równie istotna jest rola takich instytucji już po przeprowadzeniu reformy, kiedy pełnią one funkcję pomocniczą, co poniekąd ma wpływ na samą decyzję o zmianach systemu. Istnieją jednak silne argumenty za tym, że obietnica szerokiej pomocy wdrożeniowej wpływa na kalkulacje decydentów nad perspektywami reformy. W szczególności oczekiwanie pomocy po reformie może pomóc w przekonaniu decydentów w kraju o niskiej zdolności administracyjnej, że reforma jest wykonalna. Jeśli wierzą oni, że podmioty transnarodowe nie zostawią ich samych, niepokoje związane z możliwością kosztownych niepowodzeń mogą ulec zmniejszeniu. Po drugie, pomoc techniczna po reformie zmniejsza ryzyko niepowodzenia reformy i tym samym zwiększa prawdopodobieństwo, że reformy te będą w krajach sąsiedzkich postrzegane jako uzasadnione. Jako że transnarodowe podmioty polityczne chcą sukcesu reformy, nawet w krajach, w których wcale nie zalecałyby reformy, będą inwestować, aby uniknąć gwałtownych niepowodzeń reformy. Wydaje się, że była to ważna logika stojąca za interwencją Banku Światowego w Kazachstanie w latach 90. […]Wsparcie podmiotów transnarodowych dla wdrażania reformy nie jest neutralnym wsparciem technicznym. Przeciwnie, jest kluczowym elementem transnarodowej kampanii na rzecz prywatyzacji emerytur, tworzenia zachęt dla decydentów do przyjęcia reformy i zapobiegania powstawaniu nieudanych przypadków, które mogłyby spowolnić rozprzestrzenianie się reformy negatywnie wpływając na percepcję reform w krajach sąsiedzkich.

Wszystkie wymienione działania Orenstein w książce przekłada na konkretne przypadki reform – na Węgrzech, w Kazachstanie oraz w Polsce. Każdy z tych trzech przypadków okazuje się różny, czasami podczas przeprowadzania reform rządy się zmieniały, różniła się kwestia oporu polityków i organizacji krajowych wobec prywatyzacji. To, co okazywało się być najbardziej stałe, to właśnie kompleksowe działania podmiotów międzynarodowych. Przyczyniały się one do budowania koalicji i angażowania konkretnych osób lub partii, propagowania, a następnie wdrażania reform. Orenstein nie popada w ton skandalizujący i nie przywołuje np. dat spotkań polityków z urzędnikami Banku Światowego, lecz skupia się na systemowym przygotowaniu do prywatyzacji i jej wdrażaniu, wskazując na konkretne działania w danym kraju, w poszczególnych latach. Oczywiście sama kwestia reformy emerytalnej w jednym tylko państwie, ze wszystkimi krajowymi niuansami, objętościowo zajmowałaby całą książkę. Tutaj autor skupia się jednak zgodnie z założeniami jedynie na wpływie podmiotów międzynarodowych.

Polska jest natomiast o tyle wdzięcznym tematem rozważań, że wpływ ten był widoczny już od 1991 r. To właśnie wtedy eksperci Banku Światowego, na czele których stał Nick Barr, byli główną opozycją wobec propozycji prezesa ZUS Wojciecha Topińskiego oraz Mariana Wiśniewskiego – propozycji zakładającej częściową… prywatyzację emerytur. Wspomniany Barr od początku pracy w Banku Światowym był sceptykiem wobec prywatyzacji emerytur, stąd też temat ten w naszym kraju upadł. Z prostej przyczyny – bez zasobów Banku Światowego trudno było przeprowadzić tak złożoną reformę.

Oczywiście temat zmian systemu emerytalnego nadal istniał, ze względu na kłopoty dotychczasowego. W 1994 r. opracowano cztery kompleksowe propozycje, jedną Ministerstwa Finansów, drugą Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, a także dwa projekty pozarządowe – związku zawodowego „Solidarność” oraz Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych. Ostatni projekt już na starcie cieszył się znikomym poparciem. Propozycja Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej została uznana za zbyt konserwatywną. Wybrano projekt Ministerstwa Finansów, powstanie którego sfinansowane zostało przez Bank Światowy. Jej autorem został Marek Mazur, uznawany za neoliberalnego ekonomistę, który nie miał wcześniejszego doświadczenia z prywatyzacją emerytur, ale badania w tej dziedzinie przeprowadził w 1994 roku. Odbył podróż studyjną do Peru, Kolumbii, Argentyny i Chile, sponsorowaną przez zwolenników prywatyzacji emerytur, i wrócił przekonany do dominującego filara kapitałowego.

Nie zakończyły się jednak jeszcze wtedy konflikty pomiędzy Ministerstwami Finansów oraz Ministerstwem Pracy, które przez dłuższy okres wstrzymywały rozpoczęcie reform. Wtedy też powstało, niezależne od obydwu ministerstw, wspomniane wcześniej Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Reformy Systemu Zabezpieczenia Społecznego, na czele którego stanął Rutkowski. Był to moment przełomowy, który pchnął proces zmian naprzód, a jednocześnie pokazał siłę oddziaływania organizacji transnarodowej, która była w stanie umieścić swojego pracownika w instytucji tak kluczowej z punktu widzenia kierunków zmian w kraju. Biuro Pełnomocnika, dzięki swojej tytularnej niezależności, mogło działać obok bieżącej polityki.

W 1997 roku, już po zmianie rządu, zaaprobowano program „Bezpieczeństwo dzięki różnorodności”, który dość jednoznacznie odzwierciedlał propozycję opisaną w „Averting”. Zmiany zostały zaakceptowane zarówno przez środowiska biznesowe, jak i – co może zaskakiwać – przez związki zawodowe. Te ostatnie przekonano, zdaniem Orensteina, ponieważ uzyskały zapewnienia, że będą mogły tworzyć własne fundusze emerytalne. Akty prawne dotyczące prywatyzacji emerytur Parlament przyjmował zwykle na poziomie 90 procent poparcia, bez względu na opcję polityczną. Oczywiście przygotowania do reformy spotykały na swojej drodze problemy, dotyczyły one jednak przede wszystkim pewnych grup interesów (począwszy od kolejarzy i górników, na duchowieństwie kończąc), a także interesów partii rządzących i opozycyjnych. Sam kierunek, wspierany przez Bank Światowy, był zasadniczo i na stałe obrany. Prezydent Aleksander Kwaśniewski 29 grudnia 1998 r. podpisał nowe prawo dotyczące sprywatyzowanego systemu emerytur.

Wdrażanie nowego systemu emerytalnego nie obyło się bez problemów, przede wszystkim administracyjnych ze strony ZUS-u. I tu również interweniowały podmioty transnarodowe. Bank Światowy zapewnił ZUS-owi znaczącą pomoc, natomiast USAID skoncentrował się na UNFE, instytucji kontrolującej prywatne fundusze emerytalne. Starania te trwały kilka lat i kosztowały miliony dolarów ze środków dawców transnarodowych. Warto zauważyć, iż ujemne stopy zwrotu w pierwszych latach funkcjonowania OFE w Polsce przyczyniły się do większego sceptycyzmu i większej ostrożności, jeśli chodzi o prywatyzację systemów emerytalnych w innych krajach.

Wpływ podmiotów transnarodowych, choć trudny do dokładnego oszacowania, niewątpliwie jest duży. Prywatyzacja emerytur jest dziełem zespołów analitycznych i eksperckich, nie państwa. Stanowi ona produkt neoliberalnej teorii ekonomicznej rozwijanej początkowo na amerykańskich uniwersyteckich wydziałach ekonomicznych i przyjętej przez jej zwolenników w różnych częściach świata. […] Oczywiście kampanii na rzecz prywatyzacji emerytur nie osłabiło to, że mogła ona polegać na milczącym lub aktywnym wsparciu głównych banków międzynarodowych i towarzystw zarządzających funduszami. Towarzystwa te odegrały ważną rolę w promowaniu modelu chilijskiego w Ameryce Łacińskiej i w innych miejscach, finansując konferencje i działania promocyjne. Jednakże, w świetle przedstawionych tu badań, międzynarodowe instytucje finansowe miały znaczenie drugorzędne i często były mało widoczne, przynajmniej do czasu pojawienia się rozwiązań prawnych dotyczących reformy. To raczej podmioty transnarodowe, a nie przedsiębiorstwa międzynarodowe, okazały się siłą promującą prywatyzację emerytur w poszczególnych krajach, aczkolwiek firmy międzynarodowe zyskiwały na znaczeniu po wdrożeniu reform, kiedy miały one przed sobą konkretne interesy. Nadużyciem byłoby stwierdzenie, że to Bank Światowy w swojej publikacji „Averting the Old Age” stworzył sztuczne problemy na potrzeby reform. Niewątpliwie jednak zaakcentował je, zdefiniował i propagował model reform, które miały poprawić sytuację.

Ciekawym wątkiem „Prywatyzacji emerytur”, choć napisanym na marginesie głównych rozważań, jest kwestia demokracji. Paradoks dzisiejszych czasów polega na tym, że podczas gdy wartości demokratyczne w znacznej części świata są uznawane za powszechne i podstawowe, coraz większą władzę zyskują podmioty, które nie podlegają demokratycznej kontroli. Dlatego też interwencje polityczne mogą być postrzegane jako słabiej osadzone w prawie. Jedną z ironicznych cech kampanii na rzecz prywatyzacji emerytur jest jednak to, że reformy były bardziej powszechne w państwach demokratycznych niż w niedemokratycznych. Paradoks ten autor tłumaczy w ten sposób, że demokratyczny ustrój z natury jest bardziej otwarty i stwarza możliwość zaistnienia większej liczby grup interesu, bez względu na to, czy są to grupy lokalne, czy też transnarodowe. Ponieważ rządy zmieniają się, podmioty transnarodowe mają wiele możliwości wpływania na politykę. Bogata literatura na temat pokoju demokratycznego wskazuje, że prawdopodobieństwo agresywnej reakcji na zewnętrzne zagrożenia i oddziaływania w warunkach demokracji jest mniejsze, zwłaszcza, gdy te pochodzą z innych krajów demokratycznych. W książce „Prywatyzacja emerytur” właściwie cały czas podkreślana jest jedna znacząca cecha działania podmiotów międzynarodowych – w ślepy sposób starały się one każdemu z państw zaproponować jedno rozwiązanie.

Cała książka jest napisana w sposób na tyle przejrzysty, iż zaznajomić się może z nią każdy zainteresowany. Temat natomiast dotyczy nas wszystkich i jest zdecydowanie aktualny. Warto tu wypomnieć Orensteinowi błędy w przewidywaniach dalszego rozwoju prywatyzacji emerytur. Autor zakładał, że proces ten będzie postępował, a sytuacja – nie tylko w Polsce – pokazuje, że może stać się inaczej.

Książka ta zapewne nie wpłynie znacząco na debatę dotyczącą emerytur w naszym kraju. Trudno zresztą znaleźć w niej choćby zdanie na temat tego, jaki pogląd w tej kwestii ma Orenstein. Autor jedynie opisuje zjawisko i nie chodzi tu tylko o zjawisko prywatyzacji systemu emerytalnego, lecz o proces dużo szerszy – oddziaływanie podmiotów transnarodowych na politykę państw narodowych. Coraz więcej decyzji mających bezpośredni wpływ na nasze życie jest podejmowanych „daleko stąd”. Nie oznacza to, że decyzje takie są zawsze błędne czy szkodliwe – daje natomiast do myślenia jeszcze większe rozproszenie władzy, a co za tym idzie: jeszcze mniejsza kontrola nad nią.

Równocześnie Orenstein wskazuje, że silne kraje są w stanie oprzeć się sile podmiotów transnarodowych. I również tutaj zastrzec należy, że bez względu na to, czy opór ten jest szkodliwy, czy raczej korzystny dla społeczeństwa. Podstawową wartością jest więc odpowiedzialność i rozsądek rządzących na każdym szczeblu władzy. To samo tyczy się jednak także tych, którzy władzy podlegają, a równocześnie mają na nią choćby pośredni wpływ. Do tego jednak niezbędna jest wiedza, a książka Orensteina oferuje dużą jej dawkę. To użyteczne narzędzie do zrozumienia dzisiejszej rzeczywistości, pokazujące, że na przepychankach w telewizji świat polityki ani się nie kończy, ani nie zaczyna.

Mitchell A. Orenstein, Prywatyzacja emerytur. Transnarodowa kampania na rzecz reformy zabezpieczenia społecznego, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Warszawa 2013, przełożył Michał Jasiński.

Książkę można nabyć w internetowej księgarni wydawcy:

www.ksiazkiekonomiczne.pl

W imię „Solidarności”: jedni przeciw drugim

Krzysztof Wołodźko

Coraz trudniej dziś uwierzyć w robotniczą genezę pierwszej „Solidarności”. Jeszcze trudniej postrzegać ją jako ruch społeczny o charakterze lewicowym. Interpretacje i wyobrażenia na jej temat zostały przejęte przez różne nurty prawicy, z których większość ukształtowała się jeszcze na pograniczu PRL i III RP i zawiera wiele komponentów mistyfikujących charakter ruchu. Tym cenniejszym wydarzeniem jest pierwsze polskie wydanie „Walki klas w bezklasowej Polsce”, pióra Sławomira Magali. Książka przywraca „Solidarność” lewicy demokratycznej i niepodległościowej, a zarazem stanowi znakomitą odtrutkę na postkomunistyczne mity związane z PRL, mocno zakorzenione nawet w głowach młodszych pokoleń lewicowców. I choć dla wielu będzie to kontrowersyjne, „Solidarność” – na przekór znanemu powiedzeniu Jana Pawła II – była z konieczności także ruchem jednych przeciw drugim, walką zainicjowaną przez klasę robotniczą przeciw właścicielom państwa, pracy, kapitału i zorganizowanej przemocy w realiach PRL.

Rozprawa ukazała się pierwotnie w Stanach Zjednoczonych w 1982 r. Opublikowało ją lewicowe wydawnictwo z Bostonu – South End Press. W listopadzie 1981 r. ostatni z rozdziałów dotarł do wydawców. Magala zdecydował się na pseudonim Stanisław Starski. Na przekazanie posłowia umówił się z Amerykanami na styczeń 1982 r. Ale wtedy trwała już tutaj wojna polsko-jaruzelska. Jak wspomina autor: w stanie wojennym SB usiłowało mnie internować, więc się ukryłem, co utrudniało komunikację ze światem zewnętrznym.

W tej sytuacji wydawcy zdecydowali się opatrzyć książkę własnym wstępem i rozdziałem podsumowującym. Dość krótki tekst wprowadzający to interesujące spojrzenie na „Solidarność”, Związek Radziecki, Europę Środkowo-Wschodnią, Stany Zjednoczone i Amerykę Południową oczami amerykańskiego lewicowca. Bardzo to niewygodna publikacja także dla współczesnych polskich miłośników neokonserwatyzmu. Michael Albert, autor wstępu, tak pisał: wśród ludzi, którzy uważają, że wydarzenia w Polsce mają głębokie znaczenie, są przede wszystkim ci, których możemy zbiorczo określić jako »obóz Reagana«. […] Głosząc solidarność z narodem polskim, oburzeni niesprawiedliwością w każdej postaci, ludzie ci niewiele czynią, by ujawnić Amerykanom prawdziwe motywy działań polskich robotników. Ich »poparcie« jest nieszczere, niepełne i opiera się na niewłaściwych motywach. Weźmy przemysłowca, który współczuje ciężkiemu losowi polskich hutników, a sam nie waha się zwalniać amerykańskich robotników lub przymuszać tych, którzy zachowali pracę, do zaakceptowania niższych stawek i świadczeń […]. Jest gotowy wezwać policję, aresztować władze związkowe i rozbić związki, jeśli pracownicy będą stawiali opór. Także twórcom wyobrażeń społecznych zostaje udzielona reprymenda: »bezstronny, obiektywny« dziennikarz, który z entuzjazmem rozpisuje się o »płomieniach wolności« w Gdańsku […] nie ma czasu, by zwrócić uwagę na nieprzestrzeganie praw pracownika i człowieka w całej Ameryce Łacińskiej, i wychwala cnoty politycznych zbirów, którzy stosują najbardziej represyjną politykę, jaką można sobie tylko wyobrazić, jeśli taka polityka leży w naszym »narodowym interesie«. […] Mamy nadzieję, że czytelnicy dostrzegą analogię […] między polskimi górnikami na Śląsku a amerykańskimi górnikami w Appalachach, pomiędzy Polakami jako narodem usiłującym wyswobodzić się z sowieckiej dominacji a Salwadorczykami starającymi się wyswobodzić z dominacji amerykańskiej. Tylko tych kilka uwag pozwala lepiej zrozumieć fenomen późniejszych losów Polski, która już w latach 90. przeszła pod dyktat transnarodowych instytucji finansowych i neoliberalnej doktryny, promieniującej w znacznej mierze ze Stanów Zjednoczonych.

Wróćmy do „Walki klas w bezklasowej Polsce”. Magala określił swą pracę mianem „zaangażowanego stadium”, ukazującego powstawanie świadomości klasowej polskiej klasy robotniczej, „klasy dla siebie” – w zgodzie z Karolem Marksem, a przeciw marksizmowi jako frazeologii klasy panującej w PRL. Klucz do zrozumienia historii polskiego społeczeństwa po 1945 r. stanowi ta właśnie sprzeczność między rzeczywistością skrajnie zideologizowaną i zmonopolizowaną przez formalnie egalitarną doktrynę a jej antyrównościową praxis. Magala tak oddaje konstrukcję ówczesnej Polski: scentralizowana gospodarka […] była prawie zupełnie uzależniona od kaprysów biurokratycznych decydentów. Uczestnictwo w życiu politycznym ograniczało się do kluczowych kręgów partyjnych i państwowych, podczas gdy ogromna machina propagandowa i równie rozbudowana służba bezpieczeństwa dbały o oznaki aprobaty oraz zapewniały całkowity monopol inicjatywy politycznej rządzącej elicie.

Tu właśnie widzimy najwyraźniejszy motyw krytyki PRL z pozycji lewicowych: fundamentalną niesprawiedliwość i faktyczną, cynicznie i pragmatycznie podtrzymywaną nierówność w obrębie ustroju deklaratywnie roszczącego sobie prawo do ideału równości i sprawiedliwości społecznej. Polska okresu „realnego socjalizmu” nie była tylko nieudanym, nieefektywnym projektem paternalistycznym. Była państwem klasy panującej. Podobnie zachodnie państwa sprzed wielkich zmian, które wprowadziły m.in. tamtejsze socjaldemokracje, były przede wszystkim zorganizowane w imię interesów klas panujących – tyle że tam byli nimi prywatni posiadacze środków produkcji.

Magala ukazuje m.in. teoretyczne podstawy interpretacji „Solidarności” jako przejawu walki klasowej. Wychodzi od roku 1956 i zauważa, że wówczas marksowskie analizy były jeszcze niemal w całości uzależnione od ideologów partyjnych, a rewizjonizm, reprezentowany m.in. przez Leszka Kołakowskiego i Adama Schaffa, znajdował się dopiero w powijakach. Wskazuje także na problematyczność prób znalezienia marksistowskiego klucza do nowej historycznie sytuacji, podając przykład Milovana Dżilasa, który w 1979 r. przyznał, że niesłusznie określał socjalizm państwowy jako system kapitalizmu państwowego – żadne elementy kapitalizmu nie mogły się zrodzić w upaństwowionej strukturze, w której polityczna sfera wpływów i znajomości osób dysponujących takimi wpływami określają większość działań i opcji, a prawa ekonomiczne gospodarki kapitalistycznej nie mają zastosowania.

Z czasem przyszły próby zrozumienia sytuacji PRL w obrębie „wyzwolonego” marksizmu, czyli „List otwarty do partii” Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego. Był to jednak dokument po pierwsze nazbyt hermetyczny, po drugie klasa robotnicza była jeszcze zbyt nieświadoma struktury klasowej w Polsce, by na nie zareagować.

Czy to znaczy, że opis wydarzeń konstytuujących „Solidarność” odbywa się całkowicie poza logiką walki klas? Nie. Zdarzyło się coś innego: marksizm stał się szkołą politycznego myślenia, w której zgodnie z filozofem z Trewiru postulaty ekonomiczne stanowią podłoże walki politycznej. Choć „Solidarność” jawiła się samej sobie i światu jako „samoograniczająca się rewolucja”, to przecież jej spór z klasą panującą był fundamentalny. Niezależny związek zawodowy nie tyle wymuszał korektę systemu, co godził w same zasady PRL, które przyznawały PZPR nadzór właścicielski nad całą upaństwowioną rzeczywistością. Wolność dla „Solidarności” oznaczała klęskę ustroju, a nie jedynie przegraną potyczkę. Marksizm klasy rządzącej miał kamuflować jej antymarksistowskie nastawienie, czyli zamazywanie faktycznych celów i środków walki klasowej (stąd choćby „oficjalne związki zawodowe” jako lokaj władzy). Z kolei klasa robotnicza wykorzystała marksistowską inspirację pozbawioną marksistowskiej retoryki, by wyrazić żądania i zapewnić ich spełnienie. Na bramie Stoczni Gdańskiej znalazł się nie tylko portret papieża Polaka, ale także hasło „Proletariusze wszystkich zakładów, łączcie się”. Zdaniem Magali parafraza hasła zawłaszczonego przez internacjonalizm w służbie Związku Radzieckiego jest najlepszym dowodem na wkład polskich robotników w budowanie prawdziwie uspołecznionego społeczeństwa socjalistycznego.

W najbardziej rozbudowanej, pierwszej części pracy, zatytułowanej „Historia bezklasowości w Polsce”, Magala daje nam wgląd w kolejne etapy formowania się rzeczywistości PRL. Warto zaznaczyć, że ten rozdział opiera się w znacznej mierze na licznych dokumentach autorstwa zarówno strony partyjnej, jak i solidarnościowej. I tak autor kreśli obraz rozbudowy systemu (choćby za sprawą aparatu represji), jak również wzlotów i upadków konstytuującej się jako autonomiczna i samoświadoma klasy robotniczej, czego katalizatorami były wydarzenia lat 1956, 1968, 1970 i 1976. Interesujące jest zobaczyć, w jaki sposób zarówno elita władzy, dysponująca od pewnego momentu także znacznymi przywilejami konsumpcyjnymi, jak i masy oraz inteligencja odwołują się do tego samego katalogu wartości, kojarzonych z lewicą. Każde zderzenie klasy uprzywilejowanej z grupami społecznie podporządkowanymi i eksploatowanymi odbywa się wśród wołania o socjalizm. Ale każda ze stron konfliktu odwołuje się do zdecydowanie innych jego interpretacji. I wreszcie przychodzi sierpień 1980 r. – czas przełomu i przesilenia.

Jeden z najbardziej uderzających opisów zawartych w książce wiąże się z wydarzeniami w Radomiu w 1976 r. Żony/matki/córki robotników chciały wówczas rozmawiać z funkcjonariuszami partii i zdesperowane udały się pod drzwi ich domów. Reprezentantów władzy tam nie odnalazły, ale za to widziały ich domy i to, co zobaczyły, stanowiło kolejną lekcję. Niczego nie naruszono ani nie skradziono. Rozwścieczony tłum zwyczajnych kobiet przemaszerował jedynie przez pokoje i hole luksusowych domów oficjeli partyjnych. Kobiety oglądały w ciszy każdy dywan, każdą mozaikę, każdy antyczny mebel, każde eleganckie urządzenie kuchenne i łazienkowe, każdy złocony ornament i elektroniczny gadżet. […] Ludzie, którym mówiono, że powinni mniej konsumować, odwiedzili tych, którzy podejmowali te decyzje. Magala podsumowuje: nie mogę sobie wyobrazić lepszej lekcji różnic klasowych.

Tu pozwolę sobie na dygresję współczesną. Żyjemy w ustroju formalnie demokratyczno-liberalnym, odwołującym się także do równości obywatela wobec prawa. Jest to jednocześnie rzeczywistość silnie determinowana czynnikami konsumpcyjnymi. Nierówności społeczno-gospodarcze są dziś faktem, któremu nikt nie zaprzecza, a dla wielu ten stan jest pożądany. Istnieje jednak pewien czynnik, który gwarantuje właściwy poziom stabilności w systemie rozwarstwienia i faktycznej nierówności. Otóż sądzę, że dziś ład społeczny konstytuują w znacznej mierze wyobrażenia kształtowane za pomocą mediów, a szczególnie reklamy. Nierówności są faktem – wiedzą to już dzieci w wieku szkolnym. Warto jednak zwrócić uwagę, że większość związanych z reklamą wizji konsumpcji przedstawia pewien jej uśredniony pułap: wedle reklam rodziny spożywają podobne produkty, korzystają z identyczny usług i mają do dyspozycji zbliżone marki samochodów, produktów RTV, AGD itp. Istnieją też odpowiednie kampanie marketingowej mimikry, gdy produkty dla biedniejszych naśladują te dla bogatszych. Strategia ta ma oczywiście na celu przede wszystkim maksymalizację sprzedaży, ale buduje też wyrazisty społeczny obraz, wedle którego niemal każdy może znaleźć się w przestrzeni klasy średniej i jej aspiracji. Całość opiera się na umiejętnej grze pozorów, która pełni zarówno rolę terapeutyczną, jak i socjalizującą. Wyobraźmy sobie masy karmione wciąż obrazami rzeczywiście luksusowej konsumpcji wąskiej elity ekonomicznej z jawną sugestią, że to nie na kieszeń owych mas – frustracja byłaby nieznośna. Ludzie oczywiście wiedzą, że innym jest lepiej, ostentacyjne bogactwo jest dziś przecież faktem, widzą też żebraków na ulicach. Ale jednak reklama i billboardy przekonują o swego rodzaju egalitaryzmie konsumpcji dla „zwykłych ludzi”, wytwarzają wizję pewnej normy, „wygładzają kanty” realnie istniejących podziałów. Gdyby jednak kasjerki z „Biedronki” miały okazję złożyć swoim przełożonym i szefom swoich szefów wizytę podobną do tej w wydaniu radomskich kobiet odwiedzających partyjnych dygnitarzy, szybko uświadomiłyby sobie naprawdę niekorzystne dla siebie różnice w istniejącym podziale klasowym.

Jednym z walorów książki Magali jest opis zdarzeń prowadzących do Sierpnia ‘80 właśnie przez pryzmat realiów gospodarczych. Nie idzie o skrajnie uproszczony propagandowy obrazek z „octem na półkach”, ale na przykład o ukazanie presji ekonomicznej jako elementu nacisku wywieranego na społeczeństwo, by zapobiec próbom jego samoorganizacji i skutecznie krępować samoświadomość klasy robotniczej. Zdaniem autora książki władze cynicznie i celowo pogarszały sytuację zaopatrzeniową, czyli dostępność towarów pierwszej potrzeby na rynku, by obarczyć za to winą opozycję. Z pomocą metody tak niezwykłej z dzisiejszej perspektywy, ale całkowicie klarownej i łatwej do przeprowadzenia w warunkach gospodarki nakazowo-rozdzielczej, próbowano manipulować nastrojami społecznymi: klasa rządząca rozpoczęła program szybkiej dezorganizacji już i tak zubożałego rynku. Zamysłem tego programu było to, by masy zmęczyły się demokracją i nadziejami, jakie wzbudziła Solidarność.

Dla zrozumienia wydarzeń sierpniowych istotne jest ukazanie nowej sytuacji społecznej. Ukonstytuowało ją przebudzenie klasy robotniczej, która zrozumiała, że reprezentuje nie tylko siebie, ale wszystkie grupy wyzyskiwane przez klasę panującą. Analizy Magali ukazują jeszcze jedną kwestię, z której on sam, jak się zdaje, nie wyciągnął ostatecznych wniosków. Otóż „Walka klas w bezklasowej Polsce” w sposób logiczny ukazuje, że realia, w jakich znalazła się władza po powstaniu „Solidarności”, wręcz wymuszały siłowe rozwiązanie sytuacji, czyli krok w rodzaju stanu wojennego. Elita władzy nie tylko nie miała pomysłu, jak poradzić sobie z nagłą erupcją klasowych walk, które znalazły dla siebie wielonurtowe ujście w „Solidarności”. Nie miała też pomysłu na efektywną reformę państwa. Magala stwierdza: klasa rządząca była zbyt silna, by bezpośrednio odsunąć ją od władzy, ale równocześnie zbyt słaba, by wprowadzić jakiekolwiek reformy, które mogłyby jej pomóc wybrnąć ze złożonej sytuacji społecznej, a szczególnie zaradzić uświadamianiu sobie przez społeczeństwo faktu, że zalew kredytów zagranicznych podnosił standard życiowy klasy rządzącej i jej klienteli, lecz w niewielkim stopniu poprawiał los zwykłych obywateli. Powstanie „Solidarności” było zatem oddolną próbą naprawy państwa w duchu zasad teoretycznie wyznawanych przez klasę panującą. Podczas sierpniowego strajku wysuwano najistotniejsze żądania dotyczące niezależnych związków zawodowych, wskazując na to, że można znaleźć alternatywę dla zmęczonej, zdezorganizowanej i bezmyślnej klasy rządzącej, […] która nie miała żadnego autentycznego programu, który byłby do przyjęcia dla kogokolwiek poza wąską kliką partyjną. Wyłania się z tego interesująca opozycja. Jeśli niezależny związek zawodowy wnosił w życie społeczne samoświadomość klasy, która znalazła się nagle w roli reprezentanta interesów narodowych, to klasa rządząca (niezależnie od możliwości kontroli i propagandy oraz wysokiego stopnia przenikania przez służby specjalne poszczególnych grup społecznych i samej opozycji) pogrążała się w wyobcowaniu, dodatkowo odbierajacym jej resztę wiarygodności w oczach mas.

Ceną za ustanowienie systemu kastowego z bardzo skrupulatnie pilnowanymi ścieżkami awansu społecznego była kompletna niemożność wyjścia z ustanowionych mistyfikacji. Chyba że za sprawą przemocy i przejęcia władzy przez soldateskę. Historycznie znajdziemy wiele znaczących przykładów, w których ustrojowy impas zostaje pokonany za pomocą nowego, brutalnego aktora – wojska. Junta Jaruzelskiego położyła kres krótkiej, klasowej rewolucji „Solidarności”, choć równocześnie była perwersyjną formą „sanacji” skorumpowanej władzy i „normalizowała” sytuację w kraju. Z jednej strony „zarządcy w mundurach” walczyli z „ekstremistami” z „Solidarności”, z drugiej zastępowali skorumpowanych reprezentantów partii ludźmi armii, która w propagandzie nowej władzy miała uchodzić za „ostoję cnót obywatelskich” oraz ratunek dla socjalizmu i ojczyzny.

Po strajkach z lata 1980 r. władza miała mnóstwo powodów, by poczuć się zagrożona także w swoich bardzo przyziemnych przywilejach, które określały realne stosunki pomiędzy nią a resztą społeczeństwa. Jak zauważa autor „Walki klas…”: typowym zjawiskiem [posierpniowym – K.W.] było to, że wiele nowych budynków zmieniało właścicieli i cel użytkowania: przestawały być budynkami milicji, partii czy luksusowymi centrami rządowymi, a zamiast tego stawały się ogólnodostępnymi obiektami publicznymi, szpitalami, sanatoriami, przedszkolami, szkołami, itp. Wille, a nawet całe osiedla luksusowych domów zamieszkanych przez byłych funkcjonariuszy, stawały się przedmiotem publicznej debaty. Trudno wyobrazić sobie, by klasa rządząca była w stanie tak łatwo pogodzić się z faktem, iż traci realne przywileje i zmniejsza się pula korzyści będących jej udziałem. A społeczna, masowa kontestacja kastowego systemu ujawniała jego antyspołeczny, zdemoralizowany charakter: Tadeusz Grabski, twardogłowy przedstawiciel partii […], został nominowany do komisji śledczej mającej potwierdzić korupcję Gierka i spółki. On sam był zaś właścicielem luksusowej willi pod Poznaniem, mieszczącej się obok rezydencji byłego potężnego poznańskiego sekretarza Jerzego Zasady, którego upadek był szybki i którego przestępstwa obrosły legendą.

Warto tu podkreślić, że Magala w książce pisanej na początku lat 80. nie ma żadnych złudzeń wobec epoki gierkowskiej i nomenklatury partyjnej, która budowała wówczas dla siebie „przestrzeń życiową” kosztem ogółu społeczeństwa. Mocno to kontrastuje z dzisiejszymi panegirykami pod adresem czasów gierkowskich i z pozytywną oceną tamtych lat, która jest wspólnym doświadczeniem zarówno dla znacznej części wyborców prawicy, jak lewicy, szczególnie ze starszych pokoleń. Tymczasem z perspektywy Magali to właśnie wówczas nasiliły się wszystkie negatywne konsekwencje władzy monopartii i wzmogły tendencje, które uświadomiły masom rzeczywistą dysproporcję między poziomem życia elit i ogółu społeczeństwa. Pierwsza „Solidarność” była klasowym sprzeciwem wobec kasty posiadaczy PRL, odpowiadającej za polską rzeczywistość w latach „gierkowskiej prosperity”. U źródeł powstania tego związku zawodowego stoi sprzeciw wobec epoki gierkowskiej wraz ze wszystkimi jej sprzecznościami i narastającym uświadomieniem sobie przez społeczeństwo daleko idących niesprawiedliwości w formalnie egalitarnym państwie.

Rzecz ukazują kwestie z pozoru nieoczywiste. Logika wzrostu konsumpcji w tamtym okresie odbywała się pod dyktando potrzeb beneficjentów PRL: importowano pomarańcze, luksusowe alkohole i drogie papierosy, towar pożądany przez partyjnych bonzów, którzy chleba i tak mieli pod dostatkiem. Ale bardzo mało troszczono się o rzeczywiste potrzeby konsumpcyjne społeczeństwa. Jeśli dziś pokolenie 40-latków pamięta z dzieciństwa pomarańcze w bożonarodzeniowych paczkach, to zawdzięcza je nie tyle wspaniałomyślności Gierka, co degeneracji i kastowości społeczno-gospodarczych realiów PRL. To dla wielu zapewne szokujący wniosek, ale dobrze uargumentowany przez autora omawianej publikacji, który wiosną 1981 r. wspomina, że zwykły robotnik i tak nie mógł sobie pozwolić na luksusowe papierosy sprowadzane z Zachodu. Po pierwsze pod koniec lat 70. kosztowały one 40 zł za paczkę, gdy zwykłe – 6 zł, a po drugie tego typu towary można było nabyć wyłącznie poza sieciami dystrybucji „dla ludu”.

Nie idzie jednak tylko o pomarańcze, papierosy i drogie alkohole. Na kartach „Walki klas…” ukazane są kwestie, które właściwie nie istnieją w systemowej krytyce PRL ani z prawej, ani z lewej strony. Znów potrzebny będzie dłuższy cytat: eksportowane towary konsumpcyjne nie były dobierane z punktu widzenia interesu publicznego. Zakupiono na przykład licencję od Fiata i rozpoczęto masową produkcję małych, tanich samochodów, przez co liczba aut wzrosła w latach siedemdziesiątych o 2 miliony. Nikt jednak nie pomyślał na poważnie o alternatywach, jak tańszy i emitujący mniej zanieczyszczeń transport publiczny. […] Nieuniknionym skutkiem było zapóźnienie transportu publicznego. Wcześniej pociągi, autobusy i tramwaje były co prawda rozklekotane, ale kursowały w sposób niezawodny, natomiast teraz zmieniły się w narzędzia piekielnej udręki w godzinach szczytu. Na tym nie koniec: syn premiera, Andrzej Jaroszewicz, […] został pod koniec lat siedemdziesiątych szefem specjalnego przedsiębiorstwa sprzedającego japońskie samochody uprzywilejowanym, którzy nie musieli za nie płacić w zachodniej walucie lub po cenach czarnorynkowych. Tak właśnie wyglądało zbyt płytko dziś pojmowane lub ignorowane przez lewicę rozwarstwienie w realiach Polski Ludowej właśnie epoki gierkowskiej. A odpowiedzią była rodząca się „Solidarność”. Pojęcie „dobrostanu państwa” różniło się diametralnie w ujęciu elit władzy i społeczeństwa – w zmienionych realiach społeczno-gospodarczych mamy dziś do czynienia ze zbliżoną przecież sytuacją, gdy bogaceniu i przywilejom oligarchii towarzyszy demontaż praw i brak perspektyw warstw gorzej sytuowanych.

Parafrazując klasyka: historia społeczna przełomu lat 70. i 80. w PRL jest historią sukcesów i porażek ruchu robotniczego na gruncie walki klas. Magala skrupulatnie ukazuje wszystkie ustępstwa władzy i szybkie próby wycofania się z nich. Klasa rządząca była zdezorientowana, ale także zdeterminowana, by – posługując się oczywiście lewicową frazeologią – ocalić państwo dla siebie. Jej największym wrogiem było samoświadome, posierpniowe społeczeństwo: kluczowym osiągnięciem, które nie jest tożsame z samą Solidarnością, ale do którego realizacji przyczyniła się ona w największym stopniu, jest pobudzenie ogromnej witalności demokracji lokalnej w codziennych, regionalnych formach organizacji wszystkich społeczności. Bardzo aktualnie względem przekazywanej treści brzmią słowa Magali pisane na początku lat 80.: ludzie zaczęli dostrzegać, że jeśli chcą być prawdziwymi obywatelami, muszą decydować o tym, gdzie zbudować szkołę, jak naprawić uszkodzone urządzenie w fabryce i jak poprawić jakość posiłków w stołówce studenckiej. Jednak z perspektywy władzy, od dziesięcioleci przyzwyczajonej do ustalania reguł gry i czerpania z tego profitów, taka sytuacja była nie do przyjęcia.

Warto wspomnieć, że utrata kontroli nad rzeczywistością przez monopartię przejawiała się także w kwestiach związanych z ekologią. Jak opisuje to autor „Walki klas…”, kilka tygodni po sierpniowym strajku obrońcy środowiska ujawnili, że Kraków niszczony jest przez hutę aluminium w Skawinie. W kilka tygodni doprowadzono do całkowitego zamknięcia fabryki, ujawniając poważne zagrożenie dla środowiska i pracowników: w roku 1980 suma wynagrodzeń, specjalnych zasiłków zdrowotnych i emerytur dla byłych pracowników, którzy zachorowali na raka, przewyższyła zyski wypracowane przez fabrykę. Widać tu świetnie (znów nie bez odniesienia do dzisiejszych realiów) zderzenie dwóch racjonalności i konflikt interesów władzy, która potrzebowała fabryk oraz społeczeństwa, które miało dość pracy za cenę życia w pobliżu bomby ekologicznej.

I tu ponownie wraca jeden z leitmotivów książki. Otóż beneficjenci PRL musieli zwalczać „Solidarność”, gdyż reprezentowała ona całościowy, aprobowany społecznie, a przy tym racjonalny i bezkrwawy sposób rozgrywania fundamentalnego konfliktu klasowego, który zdecydowanie był nie na rękę rządzącym. Klasa rządząca jest podzielona co do tego, jaki zakres niezależności należy przyznać demokracji wewnątrzpartyjnej (i w większości się jej obawia) – pisał Magala – ale jest zawsze jednomyślna, jeśli chodzi o konieczność zwalczania Solidarności i utrzymania całościowego mechanizmu instytucjonalnego sprawowanej przez siebie władzy klasowej. Jak echo wraca problem: czy istniał w tej sytuacji inny niż siłowy sposób na przywrócenie porządku po myśli panujących? Analiza, jaką proponuje autor, wprost prowadzi do wniosku, że z punktu widzenia elit władzy była to konieczność, wymuszona jednak wcale nie groźbą radzieckiej interwencji. Wprowadzony przez Jaruzelskiego stan wojenny był faktyczną kontrrewolucją klasy właścicieli PRL. To m.in. jej powodzeniu zawdzięczamy także osłabienie oporu społecznego w sytuacji przejścia od realiów państwowego socjalizmu do neoliberalizmu lat 90.

Nie wiem, czy „Walka klas…” Magali zostanie wnikliwie przeczytana i gruntownie przemyślana przez lewicę. Z pewnością zasługuje na uwagę tej części opinii publicznej, która oczekuje czegoś więcej niż gry stereotypami. Podany tu opis realiów późnego PRL i fenomenu „Solidarności” brzmi wciąż bardzo aktualnie, choć wiele fragmentów tej książki to niemal na gorąco pisany opis wydarzeń. Książka daje także inne od powszechnie przyjętych narzędzia interpretacji wydarzeń społecznych, które w perspektywie długiego trwania wciąż determinują naszą rzeczywistość i myślenie o niej. Nie jest to publikacja optymistyczna, jeśli rozumieć przez to łatwe recepty na zwycięstwo bardziej sprawiedliwego i egalitarnego projektu ustrojowego, ale daje nadzieję: przede wszystkim na to, że w życiu społecznym możliwa jest walka z uciskiem, niesprawiedliwością, systemem opresji – obojętnie w jakich ustrojowych dekoracjach miałaby ona przebiegać.

Sławomir Magala (Stanisław Starski), Walka klas w bezklasowej Polsce, Europejskie Centrum Solidarności, Gdańsk 2012, tłumaczenie Jarosław Dąbrowski.

Autorzy numeru

- Autorzy numeru

Autorzy numeru

Beata Bielska (ur. 1986) – doktorantka w Zakładzie Badań Kultury Instytutu Socjologii UMK, mgr socjologii, mgr zarządzania, badaczka i aktywistka społeczna, rowerzystka miejska, miłośniczka kotów.

Bartłomiej Grubich (ur. 1985) – absolwent socjologii i filozofii (UAM). Obecnie mieszka w Poznaniu, choć wciąż przede wszystkim jest z Bydgoszczy. Uważa, że traci dużo czasu na rzeczy mniej istotne, że za dużo myśli i za mało działa, ale usilnie szuka dobrych proporcji pomiędzy tymi sprawami. Kontakt: bgrubich@interia.pl. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Katarzyna Machnik (ur. 1985) – sinolog, tłumacz języka chińskiego, absolwentka sinologii UW, sinologii Uniwersytetu w Xiamen (Chiny) oraz handlu zagranicznego SGH. Interesuje się procesami globalizacji, problemami związanymi z transformacją Chin po 1978 r. oraz rozwojem i współpracą państw ASEAN i BRICS. Współpracuje z Centrum Inicjatyw Międzykulturowych, prowadzi autorską audycję Ex Oriente w radiu Bemowo.fm, w wolnych chwilach uskutecznia rajzy po Warszawie.

David Moberg – starszy redaktor amerykańskiego lewicowego pisma „In These Times”, pracującym w nim od jego założenia w 1976 r. Przed dołączeniem do zespołu „In These Times” uzyskał tytuł doktora antropologii Uniwersytetu w Chicago oraz pracował dla „Newsweeka”. Stypendysta fundacji Johna D. i Catheriny T. MacArthur oraz the Nation Institute w dziedzinie badań nad nową globalną gospodarką.

Krzysztof Mroczkowski (ur. 1987) – publicysta, ekonomista i historyk. Propagator zapomnianej historii myśli ekonomicznej i teorii rozwoju. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Bartosz Oszczepalski (ur. 1986) – publicysta, absolwent politologii na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach, publikował m.in. w regionalnym kieleckim dzienniku „Echo Dnia”, portalach o tematyce politycznej i w mediach studenckich, działacz społeczny, kiedyś członek, a obecnie sympatyk Demokratycznego Zrzeszenia Studenckiego. Zajmuje się m.in. publikowaniem treści o tematyce społecznej na portalu myobywatele.org.

Janina Petelczyc (ur. 1985) – absolwentka Instytutu Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, od 2010 r. doktorantka. Interesuje się zabezpieczeniem społecznym, polityką rodzinną i międzynarodową porównawczą polityką społeczną. Pozazawodowo pochłania ją astronomia, podróże i malarstwo holenderskie. Warszawianka od pokoleń, prowadzi o mieście bloga (mojawarszawa.blox.pl). Współtworzy Fundację Kultury Brazylijskiej Terra Brasilis, współpracuje z Ośrodkiem Myśli Społecznej im. F. Lassalle’a. Stała współpracownica „Nowego Obywatela”.

Michał Sobczyk (ur. 1981) – absolwent ochrony środowiska, jednak zawodowo związał się z działalnością wydawniczą. Sympatyk idei spółdzielczej oraz ruchu pracowniczego. Od urodzenia mieszka na Bałutach, kibic Łódzkiego Klubu Sportowego. Członek redakcji „Nowego Obywatela”.

Joanna Suchomska (ur. 1989) – wykształcenie wyższe z zakresu socjologii ogólnej, współpracuje z Fundacją Pracownia Zrównoważonego Rozwoju z Torunia, autorka i realizatorka koncepcji badawczych projektów partycypacyjnych realizowanych przez PZR, m.in. Strefa Cukru, Razem o Łupkach, Restart.

Piotr Stankiewicz (ur. 1979) – doktor nauk humanistycznych w zakresie socjologii, absolwent socjologii i filozofii na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Doktoryzował się na podstawie rozprawy poświęconej konfliktowi wokół genetycznie modyfikowanych organizmów w Polsce. Pracuje w Instytucie Socjologii UMK. Interesuje się problematyką konfliktu interesów, lobbingu oraz kontrowersjami związanymi z rozwojem nowych technologii. Aktualnie zajmuje się głównie kwestią możliwości i zasięgu demokratycznej kontroli nad innowacjami technologicznymi na przykładzie planów rozwoju energetyki jądrowej w Polsce. Kontakt: piotrek@umk.pl.

Ryszard Szarfenberg (ur. 1966) – specjalność akademicka: polityka społeczna, doktor habilitowany w zakresie nauk o polityce, adiunkt w Instytucie Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, zastępca Dyrektora Instytutu Polityki Społecznej (kadencja 2008–2012). Ekspert Zespołu przygotowującego Narodową Strategię Integracji Społecznej 2004–2010 (2002–2004), przewodniczący Rady Wykonawczej Polskiego Komitetu EuropeanAnti-Poverty Network (od 2010 r.), członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej (kadencja 2008–2012). Autor wielu publikacji z zakresu teorii polityki społecznej i welfare state, europejskiej i międzynarodowej polityki społecznej, a także wykluczenia społecznego i pomocy społecznej. Jego książka pt. „Krytyka i afirmacja polityki społecznej” (2008) została uznana przez Komitet Nauk o Pracy i Polityce Społecznej Polskiej Akademii Nauk za najlepszą pracę naukową opublikowaną w 2008 r. Autor licznych artykułów, publikowanych głównie w czasopismach naukowych (m.in. „Polityka Społeczna” i „Problemy Polityki Społecznej”). Mieszkał w różnych miastach, osiadł w Warszawie. Inne informacje i publikacje: rszarf.ips.uw.edu.pl.

Jarosław Tomasiewicz (ur. 1962) – doktor nauk politycznych, pracownik naukowy Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego, publicysta, autor książek „Terroryzm na tle przemocy politycznej (zarys encyklopedyczny)” (2000), „Między faszyzmem a anarchizmem. Nowe idee dla nowej ery” (2000), „Ugrupowania neoendeckie w III Rzeczypospolitej” (2003), „Zło w imię dobra. Zjawisko przemocy w polityce” (2009) i „Rewolucja narodowa. Nacjonalistyczne koncepcje rewolucji społecznej w Drugiej Rzeczypospolitej” (2012), a także wielu tekstów publicystycznych i naukowych. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Karol Trammer (ur. 1985) – redaktor naczelny niezależnego dwumiesięcznika „Z Biegiem Szyn”, poświęconego kolei na Mazowszu (internetowe archiwum periodyku – www.zbs.net.pl). Jego teksty i komentarze na temat transportu publicznego ukazywały się na łamach m.in. „Techniki Transportu Szynowego”, „Świata Kolei”, „Życia Warszawy”, „Gazety Stołecznej” „Wprost”, „Wspólnoty”, biuletynu Biura Analiz Sejmowych „Infos”. Absolwent gospodarki przestrzennej na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego, praca licencjacka „Regionalizacja kolei. Kierunki reformy kolei regionalnych w Polsce” (2007), praca magisterska „Stacja Włoszczowa Północ. Studium lobbingu i rozwoju lokalnego”. Przeciwnik „reformowania” transportu publicznego poprzez likwidację połączeń. Mieszka w Warszawie. Nie posiada prawa jazdy. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Wojciech Walczak (ur. 1984) – doktorant w Zakładzie Badań Kultury Instytutu Socjologii UMK, mgr socjologii, badacz społeczny, analityk danych, programista.

Krzysztof Wołodźko (ur. 1977) – na ogół publicysta, bloger (www.consolamentum.salon24.pl). Pisał i/lub pisze m.in. do „Trybuny”, „Życia Duchowego”, „Znaku”, „Gazety Polskiej Codziennie”, „Kontaktu”, portali Teologii Politycznej, deon.pl, ngo.pl. Uczestnik cyklu dokumentalnego „System 09” i „System: rewolucja Solidarności”. Członek Zespołu „Pressji”. Członek zespołu „Nowego Obywatela”.

Table of Contents

Nowy Obywatel nr 10(61)

Okładka / Edytorial

Nowy Obywatel 10(61) Jesień 2013

Inne światy pod lupą

Wywiady

Biało-czerwony sztandar

Kraj bez lewicy?

Artykuły

Zardzewiała Dama

W drodze po sprawiedliwość

Fabryka transportu publicznego

Ani fakt, ani fikcja. Dlaczego sondaże mówią nie to, co komentatorzy?

Zakulisowe Niemcy

Porozmawiajmy po norwesku

Gospodarka Społeczna

System zorganizowanej nierówności

Koniec świata Made in China?

Czy przemysł wytwórczy może się odrodzić w USA?

Pieniądze dla każdego, czyli o dochodzie powszechnym

„Państwo minimum” do tablicy

Z Polski rodem

Prostym kursem

Recenzje

Globalna OFEnsywa

W imię „Solidarności”: jedni przeciw drugim

Autorzy numeru

Autorzy numeru