Nowy Obywatel 2/2011

www.nowyobywatel.pl

„Nowy Obywatel” to niezależny, ogólnopolski kwartalnik o tematyce społecznej, wydawany przez łódzkie Stowarzyszenie „Obywatele Obywatelom” od 2011 r. i będący kontynuatorem dziesięcioletniej tradycji czasopisma „Obywatel”.

Manifest

Dla Dobra Wspólnego

Celem, do którego dążymy, jest państwo, społeczeństwo i kultura zorganizowane wokół idei dobra wspólnego. Przyświecają nam następujące wartości:

- Samorządność, czyli faktyczny udział obywateli w procesach decyzyjnych we wszelkich możliwych sferach życia publicznego.

- (Re)animacja społeczeństwa. Sprzeciwiając się zarówno omnipotentnemu państwu, jak i liberalnemu egoizmowi, dążymy do odtworzenia tkanki inicjatyw społecznych, kulturalnych, religijnych itp., dzięki którym zamiast biernych konsumentów zyskamy aktywnych obywateli.

- „Demokracja przemysłowa”. Dążymy do zwiększenia wpływu obywateli na gospodarkę, poprzez np. akcjonariat pracowniczy, ruch związkowy, rady pracowników. 1/3 życia spędzamy w pracy – to zbyt wiele, aby nie mieć na nią wpływu.

- Sprawiedliwe prawo i praktyka jego egzekwowania, aby służyło społeczeństwu, nie zaś interesom najsilniejszych grup.

- Media obywatelskie, czyli takie, które w wyborze tematów i sposobów ich prezentowania kierują się interesem społecznym zamiast oczekiwaniami swoich sponsorów.

- Wolna kultura. Chcemy takiej ochrony własności intelektualnej, która nie będzie ograniczała dostępu do kultury i dorobku ludzkości.

- Rozwój autentyczny, nie pozorny. Kultowi wskaźników ekonomicznych i wzrostu konsumpcji, przeciwstawiamy dążenie do podniesienia jakości życia, na którą składa się m.in. sprawna publiczna służba zdrowia, powszechna edukacja na dobrym poziomie, wartościowa żywność i czyste powietrze.

- Ochrona dzikiej przyrody, która obecnie jest niszczona i lekceważona w imię indywidualnych zysków i prymitywnie pojmowanego postępu. Jeśli mamy do wyboru nową autostradę i nowy park narodowy – wybieramy park.

- Solidarne społeczeństwo. Egoizmowi i uznaniowej filantropii przeciwstawiamy społeczeństwo gotowe do wyrzeczeń w imię systemowej pomocy słabszym i wykluczonym oraz stwarzania im realnych możliwości poprawy własnego losu.

- Sprawiedliwe państwo, czyli takie, w którym zróżnicowanie majątkowe obywateli jest możliwie najmniejsze (m.in. dzięki prospołecznej polityce podatkowej) i wynika z różnicy talentów i pracowitości, skromne dochody nie stanowią bariery w dostępie do edukacji, pomocy prawnej czy opieki zdrowotnej.

- Gospodarka trójsektorowa. Mechanizmom rynkowym i własności prywatnej powinna towarzyszyć kontrola państwa nad strategicznymi sektorami gospodarki, sprawna własność publiczna (ogólnokrajowa i komunalna) oraz prężny sektor spółdzielczy. Nie zawsze prywatne jest najlepsze z punktu widzenia kondycji społeczeństwa.

- Ekonomia dla człowieka – nie odwrotnie. Zamiast pochwał „globalnego wolnego handlu”, postulujemy dbałość o regionalne i lokalne systemy ekonomiczne oraz domagamy się, by państwo chroniło interesy swoich obywateli, nie zaś ponadnarodowych korporacji i „zagranicznych inwestorów”.

- Przeszłość i różnorodność dla przyszłości. Odrzucamy jałowy konserwatyzm i sentymenty za „starymi dobrymi czasami”, ale wierzymy w mądrość gromadzoną przez pokolenia. Każdy kraj ma swoją specyfikę – mówimy „tak” dla wymiany kulturowej, lecz „nie” dla ślepego naśladownictwa.

Wspólne sprawy

Remigiusz Okraska

„Dziel i rządź” – zasada stara jak świat i nieodmiennie skuteczna. Jedyną alternatywą jest jedność, a przynajmniej współpraca.

Znaczną część niniejszego numeru „Nowego Obywatela” poświęciliśmy solidarności. Solidarności niełatwej, wymagającej wzniesienia się ponad różnice i podziały, aby dostrzec sedno problemu. Szczególnie polecam tekst Marcina Mutha, opisujący obywatelskie pospolite ruszenie przeciwko „układowi” rządzącemu Poznaniem. Wymowa artykułu nie jest może zbytnio optymistyczna w perspektywie doraźnej, jednak spójrzmy na to inaczej: tylko próby przełamania monopolu oligarchii mogą coś zmienić. Jeśli nie zaraz, to kiedyś.

Gdy nawet nie są podejmowane wysiłki w kierunku zmiany sytuacji, negatywne zjawiska mogą jedynie narastać. Dla triumfu zła wystarczy, żeby dobrzy ludzie nic nie robili, jak powiedział pewien myśliciel. Każda próba działania przeciwko złu jest zatem wartościowa. Gdy dokonuje się ona wbrew zastanym podziałom, ogniskując ludzkie wysiłki wokół wspólnych spraw, jest wartościowa po dwakroć. Tak tworzy się społeczeństwo.

Tymczasem patrząc na dzisiejszą Polskę, paradoksalnie, muszę nieco racji przyznać postaci szczególnie przeze mnie nie lubianej, mianowicie Margaret Thatcher. „Nie ma czegoś takiego, jak społeczeństwo” – rzekła ona i gdyby spojrzeć na krajowe realia, znalazłoby się sporo faktów potwierdzających tę diagnozę. O ile jednak Thatcher uznawała taki stan rzeczy za normalny, w mojej ocenie jest on patologią, którą należy jak najszybciej przezwyciężyć. To zaś możliwe jest za pomocą solidarności.

Wiele uwagi poświęciliśmy tym razem problemom kobiet. Mając na uwadze to, o czym wspomniałem wyżej, ukazujemy problematykę kobiecą jako problematykę ogólnospołeczną. Zamiast eskalowania podziałów i okopywania się na swoich pozycjach, publikujemy kilka artykułów i rozmowę, które ukazują, iż wiele kwestii podnoszonych przez ruch feministyczny i środowiska kobiece jest istotnych z perspektywy wspólnotowej. „Nasze” feministki piszą i mówią o tym, co dotyczy wszystkich. Problemy matek i rodziców, ubóstwo kobiet i rodzin, warunkowane płciowo nierówności na rynku pracy – to sprawy ważne dla każdego z nas, niezależnie, czy jesteśmy sympatykami feminizmu, matkami lub kobietami.

Z podobnego względu w dziale „Nasze tradycje” przywołujemy tym razem bliskie nam stanowisko wobec mniejszości etnicznych. Znów w duchu porozumienia ponad podziałami, odrzucamy perspektywę potęgowania niechęci i wzajemnych uprzedzeń – zarówno wtedy, gdy ksenofobiczna prawica szuka kozłów ofiarnych, jak i wówczas, gdy „tolerancyjna” lewica traktuje mniejszości niczym dzieci specjalnej troski. My mówimy: oni są tacy, jak my.

Gdy mowa o solidarności, nie mogło zabraknąć „Solidarności”. Nowy lider największego polskiego związku zawodowego, Piotr Duda, przedstawia plany zmian w jego działalności. A przede wszystkim wyjaśnia, dlaczego związki zawodowe są ważne, zaś na solidarności wszyscy zyskujemy, podczas gdy nikt – często nawet pracodawcy – nie traci. Wtóruje mu Konrad Malec, prezentując panoramę najważniejszych strajków III RP. Tak wiele udało się zdziałać razem.

Dyskutujmy, spierajmy się, nie ufajmy naiwnie każdemu, kto mówi o jedności. Ale nie dajmy podzielić się pod byle pretekstem, nie dajmy sobie wmówić, że działając w pojedynkę zyskamy więcej. Społeczeństwo istnieje – społeczeństwo to my. Tylko razem możemy skutecznie zadbać o wspólne interesy. Jak to robić? Zapraszam do lektury.

Remigiusz Okraska

(ur. 1976) – współzałożyciel i redaktor naczelny „Nowego Obywatela”, twórca koncepcji i redaktor portalu www.lewicowo.pl, w latach 2001-2005 redaktor naczelny ekologicznego miesięcznika „Dzikie Życie”, socjolog, publicysta, autor kilkuset tekstów prasowych, redaktor kilkunastu książek. Od 17. roku życia związany z działalnością społeczną.

O pracę i płacę

Konrad Malec

„Roszczeniowe związki zawodowe sterroryzowały Warszawę” – w dużych mediach dominują podobnie „pogłębione” i „obiektywne” informacje o pracowniczych protestach. Jednak historia ostatnich dwudziestu lat wyraźnie pokazuje, że ludzie rzadko strajkują bez poważnego powodu. Pokazuje ona też, że zdeterminowani pracownicy potrafią zwyciężać w ważnych walkach. Oto kilka ważnych przykładów z dziejów III RP.

Lekcja dla rządu

Palone opony i huk petard nie pasują do nauczycieli. – Po naszych przemarszach nie pozostawał nawet papierek – podkreśla Sławomir Broniarz, przewodniczący Związku Nauczycielstwa Polskiego. Pierwszy strajk, w 1992 r., trwał jeden dzień. Rok później belfrowie protestowali trzy tygodnie. – Rząd chciał znieść Kartę Nauczyciela oraz ograniczyć zatrudnienie w każdym sektorze budżetówki o 10% – wyjaśnia Stefan Kubowicz, przewodniczący Sekcji Krajowej Oświaty i Wychowania NSZZ „Solidarność”.

Choć strajk miał objąć cały sektor państwowy, na placu boju nauczyciele zostali sami. Szef oświatowej „eski” wspomina, że rząd prowokował ich do strajku, powtarzając, iż nie są w stanie go zorganizować. Ostatecznie, dzięki protestom udało się utrzymać zatrudnienie i zasady pracy tej grupy zawodowej.

Kolejny raz władze chciały dokonać zamachu na Kartę Nauczyciela w 1998 r. – To był czas reformy edukacji ministra Handkego – wyjaśnia Broniarz. Dzięki niemal tygodniowej okupacji Ministerstwa Edukacji Narodowej doszło do ponownych rozmów z nauczycielami. – To już nie był dyktat MEN, jak poprzednio, tylko normalne negocjacje – relacjonuje szef ZNP.

Mocnym akcentem zakończył się rok 2007. – Roman Giertych próbował przeprowadzić reformy spraw, o których nie miał pojęcia – mówi Broniarz. ZNP przeprowadził wówczas jednodniowy strajk. – Dzięki niemu resort zmienił nastawienie, również w kwestii podwyżek – nie kryje zadowolenia mój rozmówca, wspominając wzrost płac w branży o 10%. Udało się również zmusić resort do debaty na temat wcześniejszych emerytur. W jej efekcie nauczyciele utrzymali swój przywilej rok dłużej.

Już w 2008 r. doszło do następnego konfliktu pedagogów z ministerstwem. Jak poprzednio, przez stolicę przemaszerowała demonstracja 12 tys. nauczycieli. Kolejnym podobieństwem był powrót do dyskusji nad statusem zawodowym tej kategorii pracowników. – Negocjacje z minister Hall doprowadziły do utrzymania pensum nauczycielskiego, powołano także dwa zespoły dyskutujące o czasie i warunkach pracy. Nauczyciele jako jedyna grupa zawodowa w kolejnym roku otrzymali znaczące podwyżki – wylicza Broniarz. Udało się też utrzymać Kartę Nauczyciela, którą Hall chciała zlikwidować. – Ten dokument normalizuje stosunki zawodowe 600-tysięcznej rzeszy pracowników – wyjaśnia prezes ZNP. – Nie chodziło jednak tylko o warunki pracy, lecz o polską edukację. Przeniesienie ciężaru jej wsparcia na poziom lokalny oznaczałoby ogromne różnice edukacyjne, będące odbiciem możliwości finansowych poszczególnych samorządów.

Podczas kampanii wyborczej PO odwoływała się do środowiska nauczycielskiego. Symbolem jej faktycznego podejścia do tej grupy było otoczenie budynku MEN kordonem policji. – Wszystkie światowe agencje pokazały, jak ministerstwo edukacji broni się przed nauczycielami – wytyka Broniarz.

Głodować, by mieć co jeść

Cel walki pielęgniarek był podobny do zmagań nauczycieli – postulatom płacowym towarzyszyło domaganie się szacunku. Z protestami „białego personelu” mieliśmy do czynienia od początku lat 90. Choć niekiedy dramatyczne w przebiegu, a w niektórych latach bardzo liczne (w 1993 r. aż 100), nie wychodziły one poza poszczególne placówki, czasem tylko obejmując część regionu.

Sytuacja zmieniła się w 1999 r., gdy na skutek „reform” rządu AWS-UW w służbie zdrowia doszło do zwolnienia 46 tys. osób, z których 14 tys. miało problemy ze znalezieniem nowego zajęcia. Na kolejny rok planowano zwolnienie 24 tys. pracowników medycznych średniego i wyższego szczebla. Likwidacji miejsc pracy towarzyszyły coraz niższe realne zarobki. W 1993 r. wynosiły one 82,8% przeciętnej płacy, w 2000 r. już 77,4%, przy czym są to wartości uśrednione dla całego lecznictwa, w obrębie którego istniały duże rozbieżności między lekarzami a pielęgniarkami.

Już w 1995 r. Jacek Wutzow z Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Lekarzy (późniejszy wiceminister zdrowia w rządzie Buzka) oznajmił, że to koszmarny absurd, by lekarze swoje pensje musieli negocjować z salowymi i personelem administracyjnym. Rok później lekarze walczyli wyłącznie „o swoje”. Choć ogólnopolski protest w styczniu 1999 r. był wspólny, w mediach dominowały postulaty lekarzy, mimo że to pielęgniarki okupowały Ministerstwo Zdrowia i to z nimi zawarto porozumienie, które nie doczekało się finalizacji.

W tej sytuacji, 20 maja 2000 r. pielęgniarki rozpoczęły okupację Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, połączoną z głodówką. Gdy 1 czerwca policja siłą usunęła kobiety z budynku, protestujące rozlokowały się przed nim i głodowały aż do lipca. Na znak solidarności rozpoczęła się okupacja ośmiu Kas Chorych oraz zorganizowano 30-tysięczną manifestację w stolicy.

Po kolejnej demonstracji, zorganizowanej 9 lipca i trwającej całą noc, rząd skapitulował i podpisał porozumienia. Szybko jednak okazały się obietnicami bez pokrycia. Rozczarowane pielęgniarki już 14 września demonstrowały pod Sejmem i zapowiedziały nową falę protestów. Rozpoczęła się w październiku w województwach łódzkim i pomorskim, stopniowo obejmując cały kraj. Grudzień był miesiącem strajku generalnego, połączonego z okupacją resortu zdrowia przez ponad 500 kobiet; okupowano także siedziby Kas Chorych. Towarzyszyły temu demonstracje, blokady ulic, głównych szlaków komunikacyjnych i przejść granicznych. Ostatecznie protesty zakończyły się dopiero w styczniu 2001 r., po uchwaleniu tzw. ustawy 203, która przyznawała pielęgniarkom podwyżkę o tyle właśnie złotych. Siostry jeszcze kilka lat walczyły w sądach o jej realizację.

Drugim wielkim protestem było tzw. Białe Miasteczko, zorganizowane na bazie rozczarowania postawą polityków. 19 czerwca 2007 r. pod Kancelarię Premiera przyszło 11 tys. pielęgniarek. Cztery z nich udały się na umówioną rozmowę z Jarosławem Kaczyńskim. Premier odmówił spotkania, więc siostry zostały w środku, zaś ich koleżanki czekały przed Kancelarią. 20 czerwca o 7.19 protestujące pielęgniarki zostały przez policję siłą zepchnięte z jezdni. W odpowiedzi rozbiły namioty. 19 minut po każdej godzinie, przez pół godziny „budziły sumienie rządu” – hałasowały przy użyciu plastykowych butelek z kamykami, trąbek i bębnów, przypominając o niezałatwionych sprawach i niedotrzymanych obietnicach.

Nastąpiła oddolna samoorganizacja: miasteczko miało swoją burmistrz, służby porządkowe i sanitarne, uniwersytet i estradę. Spotkało się też ze wsparciem innych grup pracowniczych, na miejscu pojawili się m.in. górnicy i nauczyciele. Akcję wspierali warszawiacy. Pielęgniarki odwdzięczały się, robiąc badania poziomu cukru czy EKG. Poparcie dla protestujących sięgało 92%.

Miasteczko zwinięto po 27 dniach. – Efektem protestów była tzw. ustawa wedlowska, określająca procent środków idących z NFZ do placówek, mający stanowić wynagrodzenia – wyjaśnia Zdzisław Bujas, przewodniczący Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych w regionie łódzkim. Zastrzega jednak, że niestety jeśli chodzi o ich późniejszy podział, to było różnie, zdarzało się np. że 90% tej kwoty trafiało do lekarzy.

To doprowadziło do kolejnych strajków już jesienią. – Obie fale protestów toczyły się o prestiż i rangę naszego zawodu, który jest w społeczeństwie ogromnie potrzebny, bo ludzie chorowali, chorują i chorować będą – podsumowuje Dorota Gardias, szefowa OZZPiP. I dodaje: To smutne, że musimy się uciekać do tak drastycznych metod, by uświadomić politykom, że przyjdzie dzień, w którym nie będzie komu wykonywać zawodu. Bo młode kobiety nie chcą się go podjąć – widząc, że kolejną podwyżkę dostaną po wielkich protestach.

Jeszcze nigdy tak niewielu…

Bywa, że niewielka grupka działaczy pociąga za sobą ogół pracowników. Tak było w zakładach H. Cegielski – Poznań S.A., stanowiących symbol zarazem polskiego przemysłu i pracowniczej walki o godność.

W proteście przeciw ugodowej polityce dużych związków, w 2002 r. Marcel Szary, przedstawiciel załogi w zarządzie spółki, zorganizował w niej komórkę Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Inicjatywa Pracownicza. Jako główne cele postawiono uzyskanie dostępu załogi do informacji o sytuacji firmy i poszczególnych grup w jej obrębie oraz udział pracowników w podejmowaniu decyzji kluczowych dla przedsiębiorstwa. – Obowiązkiem pracodawcy jest organizować pracę, a pracownika – pracować. W Cegielskim prezesi bazowali na pewnych zamówieniach stoczniowych, nie musząc się czymkolwiek wykazywać. Kłopoty zaczęły się wraz z upadkiem stoczni – wyjaśnia kulisy rosnącego niezadowolenia Eugeniusz Poczta, który po śmierci Szarego w 2010 r. objął przewodnictwo zakładowych struktur IP.

Z początkiem 2007 r. doszło do protestu, pomimo podpisywania przez pozostałe związki zawodowe kolejnych porozumień. – Jak zawsze odmówiliśmy firmowania rozwiązań szkodliwych dla załogi – wyjaśnia Poczta. Za Inicjatywą stanęła większość pracowników fizycznych.

Jednym z pierwszych „działań bojowych” IP było wezwanie zarządu do rozmów płacowych. W świetlicy zakładowej stawiło się ok. 200 osób, przedstawiciele zarządu jednak nie przybyli. Zdenerwowani robotnicy zorganizowali „płytę” – wiec załogi, a następnie przeszli ulicami pod budynek zarządu. Podobnych akcji w ciągu dwóch lat IP przeprowadziła kilkanaście, trwały od 20 minut do 3 godzin. Drugą, niezwykle spektakularną inicjatywą, pokazującą siłę związku, który oficjalnie zrzeszał… 12 pracowników (nieoficjalnie – ponad 800), było wezwanie do manifestacyjnego brania urlopu na żądanie. 16 kwietnia 2007 r. 90% pracowników „Ceglorza” nie stawiło się do pracy, przybyli za to pod siedzibę zarządu, żądając podwyżek.

Rok zmagań przyniósł wzrost płac o ok. 35% oraz jednorazową nagrodę w wysokości 1000 zł. Zmieniono zasady wykorzystywania funduszu socjalnego, 70% środków przeznaczając na „wczasy pod gruszą”, resztę na wypadki losowe. Najważniejszym osiągnięciem było jednak powstrzymanie w latach 2007-09 prywatyzacji firmy. Sukces był możliwy pomimo prześladowań, jakim był poddawany Marcel Szary, którego w czerwcu 2009 r. skazano na karę grzywny za zorganizowanie trzech „dzikich strajków” (wspomnianych „płyt”), z których podczas dwóch przebywał… w szpitalu.

Nie rzucim branży…

W początkach lat 90. doszło do szeregu strajków, które były głosem rozpaczy pracowników chcących ratować swoje zakłady. – To, że w Polsce jeszcze mamy przemysł lotniczy, jest naszą zasługą – mówi Wojciech Buczak, przewodniczący Zarządu Regionu Rzeszowskiego NSZZ „Solidarność”. – Firmy straciły wówczas 80-90% rynków zbytu. Przestaliśmy wysyłać produkty na Wschód, bo nie płacili. Przy braku zamówień finansowanych przez budżet, zabrakło na wypłaty – wyjaśnia.

Największymi i najważniejszymi zakładami w branży były WSK Mielec (pod koniec lat 80. pracowały tam 23 tys. ludzi) i WSK Rzeszów. W połowie 1991 r. zarządy przedsiębiorstw podjęły decyzje o zwolnieniach. W tej sytuacji „Solidarność” zaczęła się za produkty wysłane do Związku Radzieckiego domagać pieniędzy od rządu, który był sygnatariuszem umowy. W grudniu 1991 r. w Rzeszowie doszło do strajku. – Nasza reprezentacja okupowała aulę w zakładzie. Niektóre rodziny funkcjonowały wtedy na skraju głodu – wspomina Buczak. Pracownicy nie zaprzestali okupacji nawet w święta. Strajk zawieszono 1 stycznia, po zapowiedzi spotkania z przedstawicielami rządu. Po 18 godzinach negocjacji nie udało się podpisać porozumienia. – Delegacja rządowa miała dla nas tylko ogólniki – relacjonuje Buczak.

W tej sytuacji na początku lutego komitet strajkowy wystąpił z wnioskiem, by skreślić WSK Rzeszów z listy zakładów państwowych i oddać firmę pod zarząd pracowników. – Zażądaliśmy także, by dać nam takie ulgi, jakie mają zagraniczne i nowo powstające firmy – wyjaśnia związkowiec. Być może właśnie niekonwencjonalna reakcja sprawiła, że w ciągu tygodnia z ministerstwa przyszła odpowiedź, iż rząd pracuje nad strategią dla całego przemysłu lotniczego, co było najważniejszym postulatem załóg. Według zapowiedzi, miała ona przewidywać m.in. spłacenie należności za odebrane produkty oraz wyasygnowanie środków publicznych na nowe zamówienia. W maju, po kolejnych strajkach w Mielcu i Rzeszowie, premier Olszewski zaprosił związkowców na spotkanie, podczas którego przedstawiono zarys strategii.

W Mielcu do protestów dochodziło już w 1990 r., ale ich kumulacja nastąpiła w czerwcu 1992 r., po odwołaniu rządu Jana Olszewskiego, którego strategia dla przemysłu lotniczego była wedle pracowników spójna i przekonująca. – Wskazywała konkretne źródła finansowania – przypomina Buczak, i dodaje: Powołano nowy rząd, a my zostaliśmy ze starymi problemami.

Wśród rozwiązań, poza już przywołanymi, mielecka „Solidarność” zaproponowała utworzenie Specjalnej Strefy Przedsiębiorczości. Ówczesny minister przemysłu, Wacław Niewiarowski, podczas pobytu w Mielcu obiecał ją pracownikom. Ponoć nie miał nic innego do zaproponowania, a związkowcy podrzucili mu „gotowca”, z którym mógł wyjść do ludzi, mających dość masowych zwolnień i braku wypłat. – Chodziło o to, by w miastach takich jak Mielec, gdzie 60% mieszkańców w wieku produkcyjnym żyje z jednego zakładu, powoływać strefy zwolnień podatkowych i innych ulg, by ludzie mieli pracę – wyjaśnia Buczak. Takie narzędzie, nazwane Specjalnymi Strefami Ekonomicznymi, powstało na bazie doświadczeń z Irlandii.

– Dziś widzimy, że dzięki strefie wielu ludzi nadal mieszka i pracuje w Mielcu – cieszy się związkowiec. – Kolejne rządy przypisywały sobie ten sukces, lecz aby do niego doszło, potrzebne były protesty kilku tysięcy ludzi pozbawionych pensji. Musiało dojść np. do tego, że odcinano im prąd, przez co jedno z mieszkań się zapaliło, gdy dziecko odrabiało lekcje przy świeczce. To spowodowało zaostrzenie nastrojów. Podkreśla jednocześnie, że pracownicy starali się nie zatrzymywać produkcji, aby nie pogarszać sytuacji zakładów. – Gdybyśmy byli związkiem roszczeniowym, co się nam zarzuca, nie uratowalibyśmy naszych firm – kończy.

W Rzeszowie nad całością propracowniczych działań czuwała „Solidarność”, w Mielcu współdziałająca z OPZZ. W tym drugim mieście protesty i wstrzymanie produkcji często były oddolną inicjatywą pracowników, dopiero później włączały się związki.

Obrońcy broni

Zasługą robotników jest także to, że w Radomiu nadal produkuje się karabiny. – Nie żądaliśmy podwyżek, po prostu chcieliśmy pracy. Chcieliśmy, by rząd u nas kupował karabiny dla polskich służb – wyjaśnia Zbigniew Cebula, przewodniczący NSZZ „Solidarność” w Fabryce Broni „Łucznik”.

Od 1995 r. związkowcy próbowali lobbować na rzecz firmy. Niestety, nie było zamówień na broń rodzimej produkcji. W tej sytuacji między 1997 a 2000 r. zorganizowali 16 manifestacji w Warszawie, a także 10-dniowy strajk okupacyjny z głodówką, w grudniu 1998 r. – Uczestniczyła w nim cała załoga, kobiety w godzinach 8-16, mężczyźni non stop – wspomina Cebula. Protest zakończył się dzień przed Wigilią podpisaniem porozumień, na mocy których zakład dostał „kroplówkę” – minimalne zamówienie, pozwalające funkcjonować przez kilka miesięcy.

Dzięki niemu przetrwał do maja 1999 r., gdy pojawiła się okazja sprzedaży m.in. używanych kałasznikowów do Jemenu, jednak Ministerstwo Obrony Narodowej odmówiło wydania broni, rzekomo będącej na wyczerpaniu. W czerwcu doszło do kilkudniowych protestów, z koczowaniem pracowników „Łucznika” przed resortem. Podczas jednego z nich policja strzelała gumowymi kulami, fotoreporter „Naszego Dziennika” stracił oko. – To była prowokacja, po której doszło do strzałów. Bez ostrzeżenia, od razu użyto najcięższych kul. Nasz kolega Jarek Woźniak, postrzelony w klatkę piersiową, wił się z bólu; dziennikarz robił mu zdjęcie i wtedy został trafiony – mówi Cebula. Ucierpiało kilkunastu pracowników. – Po tych wydarzeniach zdecydowaliśmy się przerwać protest – kończy związkowiec.

Determinację było widać w sposobie docierania do Warszawy. Policja zatrzymywała autokary, by uniemożliwić protestującym dostanie się do stolicy, więc pracownicy zaczęli dojeżdżać pociągami. Przemarsze obfitowały w symbole, np. niesiono karabiny z dykty lub maczety, mające symbolizować poziom uzbrojenia polskiej armii w przededniu wstąpienia do NATO. Manifestacje organizowano także w Radomiu, pracownikom zdarzało się blokować główne rondo w mieście. – Ludzie nas rozumieli, nie mieli pretensji – mówi lider zakładowej „Solidarności”.

Dramatyczne wydarzenia doprowadziły do rozmów z rządem i podpisania porozumienia, które pozwoliło firmie przetrwać, choć w bardzo okrojonym wymiarze. „Łucznik” dostał kontrakt na przezbrojenie policji. Od tamtej pory fabryka ma stabilne zamówienia, a niedawno udało jej się wdrożyć wyniki badań nad nowymi rodzajami broni strzeleckiej. – Walka o firmę jest dość charakterystyczna dla zakładów, które pamiętają swoją wielkość. Historia i marka często są źródłem determinacji i sukcesu pracowników – komentuje dr hab. Włodzimierz Pańków z Instytutu Filozofii i Socjologii PAN.

Nie na sprzedaż

Wraz z przemianami końca PRL rozpoczęła się dzika prywatyzacja, często prowadząca do upadłości przedsiębiorstw. – Nad KGHM zaczęły krążyć sępy. Za nasze pieniądze wynajęto firmę, która zrobiła ekspertyzy. Można było w nich przeczytać to, co już wiedzieliśmy: swoje zadanie wykonali rękoma naszych pracowników. „Znakomici doradcy” dopisali tylko, że rozwiązaniem wszelkich bolączek firmy jest prywatyzacja – irytuje się Ryszard Zbrzyzny, przewodniczący Związku Zawodowego Pracowników Przemysłu Miedziowego i poseł SLD. Rząd Suchockiej rozpoczął poszukiwania „inwestora strategicznego” dla kombinatu, choć nowoczesna firma przynosiła budżetowi znaczące zyski.

Bunt wybuchł w lipcu 1992 r. i miał przede wszystkim zablokować prywatyzację. – Obowiązywała już Ustawa o rozwiązywaniu sporów zbiorowych, która uniemożliwiała wyznaczenie takiego celu. Wysunęliśmy więc postulaty socjalne, między wierszami dając do zrozumienia, jakie są nasze inne dążenia – wspomina Zbrzyzny. Negocjatorami ze strony rządu byli Janusz Lewandowski i Jacek Kuroń. Postawa strony rządowej naznaczona była arogancją. – Kuroń powiedział, że wie dobrze, ile można strajkować, i że po dwóch tygodniach sami do niego przyjdziemy, błagając o porozumienie – relacjonuje Zbrzyzny. „Minister o wielkim sercu” groził uwolnieniem ceł na miedź oraz lokautem, czyli jednym z najbardziej drastycznych środków łamania pracowniczych protestów, znanym z XIX-wiecznego kapitalizmu. Rozsierdziło to ludzi, którzy powiesili przy bramie kombinatu kukłę z podobizną Kuronia.

Na przekór „specjaliście od strajków”, pracownicy KGHM wytrzymali 32 dni, zmuszając stronę rządową do ustępstw. Choć w połowie protestu pojawił się kryzys, udało się go przełamać i utrzymać solidarność załóg, m.in. dzięki podawanym co dwie godziny komunikatom o sytuacji w strajkujących zakładach oraz wynikach kolejnych rokowań. Było to szczególnie ważne w obliczu informacji o planowanym wkroczeniu wojska na teren zakładów oraz „urlopowaniu” zarządu, w wyniku którego Międzyzwiązkowy Międzyzakładowy Komitet Strajkowy nie miał partnera do rozmów.

Był to pierwszy legalny strajk w III RP. Wsparcie przyszło ze strony związkowców spoza „miedzi”, m.in. z OPZZ, „Solidarności ‘80”, „Samoobrony”, związków kolejarzy i górników „węglowych”, które zagroziły ogólnopolskim strajkiem generalnym. Rolnicy z „Samoobrony” przysłali jedzenie, zaś górnicy ze Śląska – pieniądze.

Protest był sporym wyzwaniem dla organizatorów. Uczestniczyło w nim ponad 38 tys. osób. – Pomimo strajku utrzymywaliśmy w działaniu piece hutnicze, gdyż w przypadku wygaszenia trzeba je budować od nowa – wyjaśnia poseł. Dzięki takim czynnościom jak magazynowanie surówki, firma ruszyła z normalną pracą natychmiast po zakończeniu akcji. Strajkujący wykazywali dużą dyscyplinę, dbali o bezpieczeństwo kopalni i stałe dostawy rudy do pieców.

Zakupem zainteresowany był amerykański koncern ASARCO, który za 51% akcji chciał zapłacić 400 mln dolarów. Po zakończeniu strajku zaproponował objęcie KGHM w zarząd, z prawem pierwokupu po 5 latach. Pracownicy nie zgodzili się na to. Kilka lat późnej niedoszły inwestor zbankrutował, podczas gdy KGHM do dziś świetnie sobie radzi, odnotowując ok. 1,5 mld dolarów zysku rocznie. Strajk pozwolił utrzymać „polskość Polskiej Miedzi”, a także osiągnąć zamierzone cele socjalne. Miał jeszcze jeden ważny wymiar: za przykładem pracowników KGHM poszły załogi FSM Tychy (najdłuższy strajk w Polsce) i WSK Mielec.

Wojna ożarowska

Kłopoty Fabryki Kabli „Ożarów” rozpoczęły się wraz z prywatyzacją. – Nasza firma dobrze funkcjonowała na rynku. Byliśmy najlepsi w Polsce oraz w europejskiej czołówce, przynosiliśmy spore zyski – wspomina Sławomir Gzik, były pracownik.

Nabywcą była myślenicka Tele-Fonika, której właścicielem jest Bogusław Cupiał. Firma przejmowała kolejne fabryki kabli w Polsce. – Za zakłady w Szczecinie, Bydgoszczy i nasz, Cupiał w 2001 r. zapłacił 600 tys. zł, na co dostał kredyt pod zastaw kupowanych firm. Nie ponosił więc żadnego ryzyka – relacjonuje Gzik. Co dziwne, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów nie zablokował transakcji, choć po połączeniu wspomnianych fabryk z krakowską, Cupiał posiadał 60% krajowego rynku. Pomoc dla biznesmena przyszła ze strony rządu, który orzekł, że punktem odniesienia powinien być w tym przypadku cały europejski rynek, z uwagi na zglobalizowanie branży, a w nim udział holdingu wynosił ok. 3,5%. Krótko potem rozpoczęły się działania dyskredytujące ożarowski zakład. – Przyjeżdżały kable ze Szczecina, zrywaliśmy z nich nadruk i naklejaliśmy swój, choć nasze wyroby były lepsze – wyjaśnia Gzik.

25 kwietnia 2002 r., w czwartek, dyrektor otrzymał telefon, że ma zatrzymać produkcję. – Wyłączono prąd i wszystko stanęło, a nam dano do zrozumienia, że jesteśmy zwolnieni – mówi z goryczą Gzik. W poniedziałek prawie 600 osób spotkało się na terenie zakładu i doszło do spontanicznego protestu, a po nim do narady załogi. – Postanowiliśmy, że nie damy wywieźć sprzętu. Zablokowaliśmy bramę. Tak zaczął się protest, który trwał 306 dni.

Początkowo prowadziła go „Solidarność”, a po jej wycofaniu się w czerwcu przywództwo przejął Komitet Protestacyjny, na którego czele stanął Gzik. Na bazie protestów w Ożarowie i stoczni w Szczecinie powstał Ogólnopolski Komitet Protestacyjny, w skład którego weszło ok. 100 firm z całego kraju.

Długi opór powodował ubytek protestujących. Początkowo pod bramą była niemal cała załoga, 10 miesięcy później protestowało ok. 50 osób, którym przyszło zapłacić wysoką cenę. – Niemal nikt z walczących do końca nie otrzymał zatrudnienia na terenie strefy ekonomicznej, powstałej w miejsce fabryki. Usiłowano nas zastraszać, że nie znajdziemy pracy, co przynosiło efekty: część osób ustąpiła. Mimo tego walczący zachowali entuzjazm. Dodatkowego wsparcia dostarczały im niezapowiedziane wizyty znanych osób. Protestujących odwiedzili m.in. prymas Józef Glemp i Andrzej Gwiazda. Wsparcie przychodziło też z innych zakładów. Delegacje zapewniały fizyczną pomoc, ale także wyrażały podziw dla załogi, co dodawało jej skrzydeł. Pomimo stosunkowo niewielkich sił, jakimi strajkujący dysponowali pod koniec protestu, dzięki sprawnej organizacji byli w stanie zapewnić ochronę obiektu, sprawując wartę na wszystkich newralgicznych odcinkach.

W lutym 2003 r. doszło do „wojny ożarowskiej”, wspólnej akcji ochrony i policji przeciwko pracownikom. – Teraz mówi się o brutalności policji, ale to, co się działo u nas, przechodzi ludzkie pojęcie – relacjonuje Gzik. Funkcjonariusze weszli na teren fabryki przez okno przyległego przedszkola, przebiegając przez salę pełną przerażonych maluchów. Pomimo pięciu dni brutalnych represji, zniszczenia namiotów i sprzętu, pracownicy pozostali na stanowiskach. W tym czasie ciężarówkom udawało się wjeżdżać i wyjeżdżać, ale większość majątku fabryki została na miejscu.

Protest zakończył się porozumieniami zawartymi w Urzędzie Miasta z udziałem ministra gospodarki, pracy i polityki społecznej, Jerzego Hausnera. W miejsce fabryki została powołana Specjalna Strefa Ekonomiczna. – Miała ruszyć po wywiezieniu maszyn. Byli chętni do zainwestowania – wyjaśnia Gzik. Problemem okazało się przejęcie terenu od Cupiała, co trwało do jesieni. Pomogły naciski wicepremiera Hausnera, którym towarzyszyła okupacja biurowca dawnej fabryki. Pod koniec roku ruszyła SSE, obejmująca 2/3 dawnego zakładu i dająca dziś pracę ok. 600 osobom.

Skutek przyniosły też działania całego OKP – choć dość szybko zakończył aktywność, skłonił rząd do przeznaczenia znacznych środków na wsparcie polskich firm w dobie kryzysu, co pozwoliło im przetrwać. Komitet unaocznił też opinii publicznej, że w sytuacji zagrożenia dla znacznej liczby osób możliwe jest porozumienie i współdziałanie.

Za zdrowie nasze i Wasze

W toku transformacji szczególnie brutalnie postąpiono z robotnikami branży azbestowej. Gdyby nie rozpaczliwy opór w przededniu odesłania ich w niebyt, skończyliby zapewne w nędzy, jak pracownicy PGR-ów.

Wszystko zaczęło się od planów zakazu produkcji azbestu. Projektowane rozwiązania nie precyzowały, co dalej z pracownikami. – Gdyby ustawa została przyjęta w formie niezmienionej, wstrzymano by produkcję w Polsce, ludzi pozostawiając samym sobie, przy możliwości importu produktów zawierających azbest – mówi Cezary Miżejewski, działacz związkowy i państwowy, który wspierał protestujących jako poseł PPS.

Strajk zaczął się w grudniu 1996 r. Powołano Międzyzakładowy Komitet Strajkowy, w którym uczestniczyły zakłady z Trzemeszna, Ogrodzieńca, Wierzbicy i Szczucina, nie mające szans na zmianę profilu produkcji. Komitet był nie tylko międzyzakładowy, ale i międzyzwiązkowy – należały do niego „Solidarność” i organizacja branżowa. – Rozpoczął się lobbing, spotkania z posłami, udało nam się zainteresować centrale OPZZ i „Solidarności”, zaistnieliśmy w mediach. Wszyscy nas popierali, póki nie pojawiała się kwestia pieniędzy, a przecież chodziło o niespełna 4 tys. osób – wspomina Miżejewski.

Sprawa trafiła do Komisji Trójstronnej. Resort pracy unikał spotkania z pracownikami branży, więc w odpowiedzi dokonali oni okupacji jego siedziby. Reakcja była natychmiastowa. – Minister Komołowski momentalnie wyraził gotowość do rozmów – relacjonuje Miżejewski. Na bazie tego wydarzenia powołano zespół, który wypracował rozwiązania wcielone następnie w zapisy ustawy.

W konsekwencji protestu pracownicy uzyskali odszkodowania za pracę, o której szkodliwości nie byli poinformowani, a także świadczenia przedemerytalne. Jeszcze ważniejsze były sprawy związane ze zdrowiem. – Ci ludzie nie chorowali z własnej winy, lecz z powodu pracy, którą wykonywali – podkreśla Miżejewski. Robotnikom przyznano m.in. prawo do bezpłatnych pobytów w sanatoriach, darmowych leków na choroby zawodowe oraz corocznych badań dla posiadaczy tzw. książeczki azbestowca. Wywalczyli jednak coś więcej niż tylko zapisy korzystne dla swojej grupy zawodowej. – Dzięki strajkom w ustawie znalazł się m.in. program usuwania azbestu – tłumaczy były poseł.

***

– Uzyskiwane przez protestujących zabezpieczenia socjalne łagodziły napięcia powstałe wskutek restrukturyzacji wynikającej z transformacji. Szczególnie ciekawie na tym polu przedstawia się górnictwo węglowe. Gdyby nie protesty i wynikające z nich ustępstwa, zlikwidowano by na przykład znaczną część kopalń, których istnienie okazało się zyskowne w momencie pojawienia się koniunktury – uważa prof. Leszek Gilejko z Katedry Socjologii Ekonomicznej SGH.

Sam strajk jest tylko medialnym wydarzeniem, dramatycznym zawołaniem ludzi, których stawia się pod ścianą. – Jego istota leży w negocjacjach, do których protest prowadzi i w efektach, które one przynoszą – podsumowuje Broniarz.

Konrad Malec

(ur. 1978) – przyrodnik, z zainteresowaniem i sympatią spogląda na tzw. hipotezę Gai, autorstwa Jamesa Lovelocka. Lubi przemieszczać się przy użyciu własnych sił, stąd rower i narty biegowe są mu nieocenionymi przyjaciółmi. Miłośnik tego, co lokalne i nieuchwytne, czego nie da się w prosty sposób przenieść w inne miejsce. Każdą wolną chwilę spędza na łonie Natury. Dumny ojciec Olafa. Członek redakcji „Nowego Obywatela”.

My-Pyrrusowie, czyli fiasko demokracji lokalnej

Marcin Muth

Jak trudno przełamać monopol wielkich partii i znanych nazwisk w pseudodemokracji, pokazuje przykład ruchu My-Poznaniacy. Niewiele zabrakło mu do odniesienia sukcesu w ostatnich wyborach samorządowych.

Komentując na gorąco ich wyniki, Tomasz Lis stwierdził, że w skali kraju zwycięstwo odniosły dwie partie – Platforma Obywatelska oraz Partia Urzędujących Prezydentów. Stwierdzenie tyleż efektowne, co płytkie. Gdy się bowiem przyjrzeć frekwencji, zwycięzcą okaże się Partia Marazmu, zrzeszająca Polaków ponad podziałami. Jej program to obojętność obywatelska, niechęć wobec polityki i niewiara w sens wyborów. Dzięki liczebności i naiwnej bezinteresowności, rozdaje karty na wszystkich szczeblach władzy, nie czerpiąc z tego żadnych profitów.

Jako typowa partia protestu, zrzesza ona wszystkich, którzy nie chcą, nie umieją albo nie mają czasu spróbować zrozumieć, w jaki sposób obywatel może i powinien brać czynny udział w demokracji. Są w niej ci, którzy na wybory nie chodzą – ostatnio aż 52,68% obywateli. Są też tacy, którzy chodzą z przeświadczeniem, iż nie ma na kogo głosować (1,7 mln nieważnych głosów w wyborach do sejmików) lub wybierają tzw. mniejsze zło. Są wreszcie ci, którzy wybierają jedną z czterech „kanonicznych” partii z pełnym przekonaniem, choć zazwyczaj bez orientacji w ich programach. Co ich łączy? Bezrefleksyjne przekonanie, że władza to nie my, ale oni, a demokracja to odpowiedzialność nie nasza, lecz ich.

Przykład z Poznania

Stolica Wielkopolski rządzona jest od 1998 r. przez Ryszarda Grobelnego, sztandarową postać Partii Urzędujących Prezydentów. W 1990 r. został on członkiem pierwszej demokratycznie wybranej rady miejskiej, a w 1992 r. Zarządu Miasta. Prezydentem Poznania był wówczas Wojciech Szczęsny Kaczmarek z Unii Demokratycznej. Grobelny należał wtedy do Kongresu Liberalno-Demokratycznego, z którym wkrótce przystąpił do partii swojego pryncypała. Koalicja AWS-UW wyniosła go w 1998 r. na fotel prezydenta.

Poznań to miasto, w którym zawsze doskonałe wyniki osiągały ugrupowania liberalne i konserwatywne. Umiejętnie lawirując między interesami partyjnymi, prezydent rok po roku umacniał swą pozycję, dzieląc miejskie pieniądze i posady. Jako sprawny technokrata i pojętny uczeń specjalistów od public relations dorobił się miana dobrego gospodarza, rozumiejącego potrzeby mieszkańców. Ze względu na niską świadomość wyborców w kwestii praw i obowiązków radnych oraz prezydenta, a także ze względu na dominację dość zbliżonych programowo partii, Grobelny nigdy nie miał poważniejszych przeciwników.

Nawet gdy wprowadzono bezpośrednie wybory, w pierwszej batalii pokonał swego byłego szefa, Kaczmarka, popularnego i barwnego, lecz nie posiadającego silnego zaplecza politycznego. Natomiast w 2006 r., po niespodziewanej porażce w I turze, rozgromił mało znaną posłankę PO – Marię Pasło-Wiśniewską. W obu przypadkach frekwencja nie przekroczyła 50%, a kandydaci z innych stron sceny politycznej nie mieli żadnych szans.

Żadna z pierwszoplanowych postaci poznańskiej polityki nigdy nie stanęła w szranki z Grobelnym, który po rozpadzie UW pozostał bezpartyjny. W partiach przyjął się zwyczaj wystawiania kontrkandydatów, ale nigdy takich, którzy mieliby realne szanse na zwycięstwo. Po kampanii opanowana przez PO z „przystawkami” Rada Miasta ściśle współpracowała z dawnym kolegą, desygnując także swoich ludzi do Urzędu Miasta. Polityczno-środowiskowo-koleżeński układ cieszył się sympatią lokalnego biznesu (z Janem Kulczykiem na czele), wpływowych postaci Kościoła oraz elit uzależnionych od miasta lub przedsiębiorców. Pozbawiony był przy tym konkurencji, ze względu na wyjątkową słabość partii opozycyjnych.

W demokracji brak konkurencji prowadzi do tego, że rządząca większość zaczyna lekceważyć oczekiwania wyborców. Tak właśnie zaczęło się dziać w Poznaniu. Będący kiedyś liderem przemian i stawiany za wzór innym ośrodkom, stał się przez lata rządów Grobelnego i PO dość prowincjonalnym miastem uniwersyteckim, gdzie przychylność wobec wielkich biznesmenów stanowi jedyny wyznacznik rozwoju.

Pierwsze rysy na lukrowanym obrazie malowanym przez rządzących pojawiły się wraz z oskarżeniem prezydenta o niegospodarność przy zbywaniu gruntów. Okazało się bowiem, że państwu Kulczykom lekką ręką podarowano 7 mln zł, sprzedając grunt – przeznaczony na park – z pozwoleniem na rozbudowę centrum handlowego Stary Browar. Sprawa może rozeszłaby się po kościach – wydany w tej sprawie przez sąd wyrok skazujący okazał się nieważny – gdyby z innych stron miasta nie zaczęły dochodzić odgłosy kolejnych afer i konfliktów.

A to mieszkańcy willowego Edwardowa spostrzegli, że pod oknami ich domów ma przejść wadliwie zaprojektowana tzw. III rama komunikacyjna, czyli miejska, trzypasmowa autostrada. Można ją było odsunąć o 200 m, ale… deweloper miał już tam zaklepany teren pod bloki. A to na Ratajach miejscowa społeczność zauważyła, że deweloper przymierza się do budowy osiedla w miejscu przewidzianym na park. A to w Smochowicach zorientowano się, że w pobliskim lesie ma powstać pole golfowe, zaś w bezpośrednim sąsiedztwie urokliwego Parku Sołackiego planowana jest budowa bloków. Mieszkańcy Poznania zaczęli zdawać sobie sprawę, że miastem rządzą politycy bez wizji, urzędnicy bez wyobraźni i deweloperzy bez skrupułów.

Kupą, mości panowie

Postępująca degrengolada i rosnąca arogancja władz musiały się spotkać z reakcją. Na gruncie konfliktów w różnych częściach miasta, gdzie zawsze po jednej stronie był interes mieszkańców, po drugiej zaś instytucji państwowej czy komunalnej lub prywatnego przedsiębiorcy współpracującego z Urzędem Miasta, powstało Stowarzyszenie My-Poznaniacy.

Pod jego szyldem spotkali się zaangażowani obywatele, niektórzy działający wcześniej w partiach, inni aktywni w radach osiedli, wszyscy natomiast poirytowani obecnym stanem rzeczy. Przyjęto zasadę, że nikt nikogo nie pyta o poglądy polityczne. W ten sposób udało się w krótkim czasie stworzyć skuteczną opozycję obywatelską. Radni i Urząd Miasta musieli przyjąć do wiadomości, że ich działania są monitorowane i oceniane przez coraz lepiej zorganizowanych mieszkańców.

Podczas gdy zaczynały się tworzyć obywatelskie grupy samoobrony, politycy snuli wielkie plany. Lokalny baron PO, poseł Waldy Dzikowski, postanowił w pięknym stylu wygrać wybory miejskie. W tym celu przyjął do partii prezydenta Grobelnego, obiecując, że będzie on jej kandydatem. W ten sposób Grobelny zapewniał sobie reelekcję, a PO miażdżące zwycięstwo, bowiem PiS niemal przestało istnieć po wyrzuceniu z partii popularnego europosła Marcina Libickiego i odejściu związanych z nim działaczy, zaś słabnący od dawna lokalny SLD nie potrafił nawet namówić do kandydowania swojej jedynej lokalnej posłanki, b. minister Krystyny Łybackiej. Już wczesną wiosną 2010 r. jesienne wybory samorządowe wydawały się być rozstrzygnięte.

W tym samym czasie przez Poznań zaczęły się jednak przetaczać demonstracje. I tak, ok. 2 tys. anarchistów oraz mieszkańców miasta manifestowało w obronie zagrożonego eksmisją squatu Rozbrat, stanowiącego jedyne w swoim rodzaju centrum kultury niezależnej. Z kolei uczniowie renomowanego liceum demonstrowali przeciwko poznańskiej kurii, próbującej narzucić absurdalnie wysoki czynsz szkole, której budynek niedawno odzyskała. Absolutnie niezwiązane ze sobą wydarzenia pokazywały, że w statecznych poznaniakach narasta zniecierpliwienie postępowaniem miejscowych elit.

Sporą popularność wśród niezadowolonych zyskał jeden z założycieli i liderów Stowarzyszenia – Lech Mergler. Inżynier, który stworzył i przez lata prowadził czasopismo o książkach, animator lokalnego życia kulturalnego i były aktywista Zielonych 2004, pełnił rolę nieformalnego rzecznika ruchu sprzeciwu. Jego wystąpienia można było usłyszeć na demonstracjach, zobaczyć w telewizji i przeczytać na specjalnie stworzonej stronie internetowej. Stał się postacią na tyle medialną, że lokalny dodatek do „Gazety Wyborczej” opublikował tekst, w którym namaszczał go na niezależnego kandydata na prezydenta. W samym Stowarzyszeniu ożywiła się debata na temat udziału w wyborach. Nie podjęto jednak żadnych decyzji, a sam Mergler zachował dystans wobec prasowych pomysłów.

Gdy zaczęto układać listy wyborcze, a Platforma dogadywała z prezydentem szczegóły programowe i personalne, wybuchł skandal. Wiceprezydent, Sławomir Hinc z PO podjął próbę spacyfikowania aktywności publicznej artystów Teatru Ósmego Dnia, którzy ujęli się za krytykowanym przez poznańskich polityków Januszem Palikotem. Urzędnik, który już wcześniej był krytykowany za niekompetencję i arogancję, wywołał swoimi naciskami dyskusję, w którą mocno zaangażowali się lokalni intelektualiści, animatorzy kultury, dziennikarze oraz działacze obywatelscy.

Prof. Tomasz Polak nazwał rzecz po imieniu, pisząc o „zblatowanych poznańskich elitach” – niezdolnych do dialogu społecznego i działających według towarzyskiego klucza dla doraźnych interesów. Wywołał także postać Merglera, wskazując na Stowarzyszenie My-Poznaniacy jako siłę zdolną przedstawić punkt widzenia krytycznie nastawionych mieszkańców. Stowarzyszenie, widząc potrzebę zaprezentowania alternatywnej wizji miasta, zdecydowało się na start w wyborach. Ponieważ wiceprezes Mergler uznał swą kandydaturę za zbyt radykalną dla liberalno-konserwatywnych poznaniaków, postanowiono wystawić w wyścigu prezydenckim Jacka Jaśkowiaka, prawnika, przedsiębiorcę i filantropa. Na liście kandydatów do Rady Miasta oprócz działaczy Stowarzyszenia mieli znaleźć się przedstawiciele innych środowisk niezadowolonych z sytuacji w Poznaniu.

Wiatr zmian

Stowarzyszenie My-Poznaniacy jako jedyne posiadało gotowy alternatywny program dla miasta, a także wygodną pozycję trybuna ludowego, nie uwikłanego w polityczne rozgrywki. Liczyło także na wsparcie innych organizacji działających na rzecz postaw obywatelskich i transparentności władzy. Niestety, szybko okazało się, że sytuacja nie jest aż tak komfortowa.

Wiele organizacji pozarządowych, działaczy społecznych oraz animatorów kultury odmówiło przystąpienia do Komitetu Wyborczego Wyborców Porozumienie My.Poznaniacy, obawiając się – nie bez podstaw – szykan finansowych i organizacyjnych ze strony zwycięskiego prezydenta (miasto) lub partii (województwo). Ostatecznie do Komitetu oprócz członków Stowarzyszenia przystąpili ekolodzy, specjaliści od transportu, działacze rad osiedli, studenci, animatorzy kultury i aktywni mieszkańcy.

Na dodatek konkurencyjne komitety postanowiły podkupić część osób, które już złożyły akces do Porozumienia czy nawet je współtworzyły. Dobry przykład takich działań to sprawa Adama Pawlika. Wsławiony skuteczną walką z miastem i deweloperami o Park Rataje, zdobywca nagrody lokalnego wydania „Gazety Wyborczej” – Białej Pyry, popularny działacz ratajski i członek Stowarzyszenia, został pełnomocnikiem Komitetu My.Poznaniacy, aby kilka dni później ogłosić start z listy… prezydenta Grobelnego. Swój wybór argumentował obietnicą realizacji parku, o który tak zaciekle walczył z prezydentem. Wolta Pawlika, tłumaczona przez niego dość racjonalnie interesem mieszkańców, spotkała się, co zrozumiałe, z bardzo emocjonalną reakcją członków Stowarzyszenia.

W ostatniej chwili na start z innej listy zdecydował się także kolejny prominentny członek Stowarzyszenia – były wojewoda, Tadeusz Dziuba. W jego przypadku nie można raczej mówić o prostej korupcji politycznej, lecz o konflikcie lojalności. Związany z PiS urzędnik został poproszony przez Jarosława Kaczyńskiego o wzmocnienie partii, osłabionej w regionie, zostając jej kandydatem na prezydenta miasta. W momencie, gdy przeciw działaczom społecznym stanęły cztery silne komitety, szanse na wejście do Rady zmalały niemal do zera.

Wiele jest problemów, z którymi musi borykać się komitet tworzony bez wsparcia partii politycznej oraz oparcia we władzy i/lub biznesie. Są to m.in. brak bazy organizacyjnej, środków finansowych, sprawnego mechanizmu podejmowania decyzji oraz gotowych procedur działania. Tymczasem prawo nakłada na startujących w wyborach wiele ograniczeń. Przykładowo, kampania może być prowadzona tylko w wyznaczonym okresie, po oficjalnej rejestracji komitetu wyborczego oraz list kandydatów. Do tego momentu nie można także zbierać pieniędzy, stąd organizacje społeczne, nie posiadające majątku ani odpowiedniej zdolności kredytowej, mają nieraz kłopot nawet ze zgromadzeniem w odpowiednim czasie środków na skromne biuro z telefonem. Wobec powyższych, aby skutecznie prowadzić akcję wyborczą, trzeba mieć wyrobioną wcześniej markę i sprawne struktury, albo oprzeć się na szerokim ruchu społecznym. Koalicji My.Poznaniacy zostało to drugie rozwiązanie.

Pospolite ruszenie zawiązane wokół Stowarzyszenia posiadało niestety wszelkie wady tego typu przedsięwzięć. Po pierwsze, jednoczyło ludzi z rozmaitych środowisk oraz o różnym doświadczeniu i światopoglądzie, co powodowało konflikty wewnętrzne. Po drugie, powstało zbyt późno, by sensownie zaplanować kampanię wyborczą. Wielu kandydatów i wolontariuszy nie mogło już odwołać zaplanowanych wyjazdów, przez co ich aktywność w kampanii była ograniczona. Po trzecie, nie posiadało silnego przywództwa, które mogłoby w powstałym chaosie narzucić konkretne rozwiązania. Po czwarte, było nieodporne na mocne ciosy ze strony lepiej zorganizowanych politycznych armii zaciężnych, co skutkowało rejteradami ważnych działaczy.

Jednak mimo tego, że działania były słabo skoordynowane, a dyskusje często zbaczały na boczne tory, udało się wypracować prostą i (jak się okazało) dość skuteczną strategię wyborczą. Ponieważ rozpoznawalność marki Stowarzyszenia i kandydata na prezydenta była bardzo mała, postanowiono skupić się na promocji szyldu My-Poznaniacy oraz osoby Jacka Jaśkowiaka. Korzystając z silnej wśród poznańskiej inteligencji potrzeby zmian, skierowano komunikat do tej wąskiej, ale ciągle wpływowej grupy społecznej. Poszerzenie grupy docelowej w tak krótkim czasie byłoby bowiem bardzo trudne. Stworzono prostą i chwytliwą identyfikacją wizualną, opartą na wyraźnym logotypie oraz haśle „Europejski Poznań”.

Listy kandydatów uporządkowano, tworząc pasma z przypisanymi stałymi pozycjami: Liderzy, Mobilne Miasto, Zielony Poznań, Studenci dla Poznania, Samorządne Osiedla, Społeczności Lokalne, Aktywni Mieszkańcy, Ostatnie – Kultura. W ten sposób każdy wyborca mógł łatwo odnaleźć na liście w swoim okręgu kandydata, który zabiega o sprawy dla niego najważniejsze. Zdecydowanie postawiono na promocję liderów list oraz konkretnych pasm.

Wielkim wysiłkiem kandydatów i wolontariuszy udało się stworzyć materiały wyborcze: stronę internetową, ulotki, profil na Facebooku, blogi kandydatów na radnych i prezydenta, a także zorganizować kilka ciekawych akcji ulicznych. Niestety, zabrakło czasu na należyte przeprowadzenie kampanii telewizyjnej i radiowej w bezpłatnym czasie antenowym oraz większą ilość działań niestandardowych.

…biednym zawsze w oczy

Tu pojawia się kolejny problem z prowadzeniem niezależnej kampanii w obliczu ograniczonych środków finansowych – rozporządzenia lokalnych władz. W Poznaniu Rada Miasta wprowadziła zakaz wieszania plakatów na dyktach, a więc stosowania podstawowego i stosunkowo taniego nośnika promocyjnego. Uchwaliła zatem prawo, które w jawny sposób promowało kandydatów partii politycznych, wydających lekką ręką pieniądze na ogromne siatki reklamowe, billboardy, spoty telewizyjne i radiowe.

Inne „ciekawe” działanie władz samorządowych to szykany, jakim poddawani byli mieszkańcy miasta nie posiadający tutaj meldunku. Aby zarejestrować się na liście wyborców, obywatel musiał nie tylko złożyć odpowiednie oświadczenie, ale jeszcze przedstawić dowód, że faktycznie jest związany z miastem. Zazwyczaj uznawane były dokumenty w rodzaju umowy najmu mieszkania czy umowy o pracę, lecz np. już nie zaświadczenie o reprezentowaniu stowarzyszenia kulturalnego działającego w Poznaniu od lat. Dodatkową „atrakcją” dla starającego się o wpis było pełne wyższości pouczenie o konieczności meldunku. Mimo szeroko zakrojonej akcji protestacyjnej kandydatów z pasma Studenci dla Poznania, polityka władz nie została zmieniona.

Wachlarz działań broniących „poznańskiej demokracji” przed atakiem aktywnych mieszkańców został uzupełniony o bezczelne zapożyczenia programowe. Stowarzyszenie My-Poznaniacy jako jedyne zaprosiło do współpracy ekspertów i razem z nimi przygotowało kompleksowy program rozwoju miasta. Żadna z partii politycznych ani sam prezydent nie pokusili się o przedstawienie alternatywnej wizji, zadowalając się przejęciem kilku najbardziej nośnych elementów programu stowarzyszenia obywatelskiego. Mając przewagę medialną i promocyjną, konkurenci Stowarzyszenia bez trudu dokonali skojarzenia ze swoim wizerunkiem takich pomysłów, które wcześniej były przez nich ignorowane lub nawet zwalczane.

Nagle prezydent Grobelny stał się orędownikiem konsultacji społecznych oraz obiecał realizację Parku Rataje, o którą wcześniej społecznicy musieli walczyć w sądach. Z kolei kandydaci SLD umieścili na sztandarach postulat przeniesienia cywilnego lotniska na miejsce bazy F-16 i eksmisji tej ostatniej poza miasto. Kandydaci PO natomiast nagle zachwycili się ideą rewitalizacji śródmiejskich dzielnic oraz pomysłem stworzenia centrum kultury w Starej Gazowni, choć wcześniej podobne pomysły torpedowali, współpracując lojalnie z Urzędem Miasta.

Główne hasło wyborcze My.Poznaniacy – „Europejski Poznań” – zostało przyswojone przez komitet prezydenta, który początkowo głosił, że Poznań ma być miastem nr 1… w Polsce. Krytyka władz za niszczącą przestrzeń miejską przychylność dla biznesu deweloperskiego, będąca od lat jednym z podstawowych motywów działań (medialnych i prawnych) Stowarzyszenia – została przejęta przez SLD. Podobnie jak sprzeciw wobec rozkładu programu rewitalizacji śródmieścia. PiS z kolei rozwinął retorykę aplauzu dla ruchów obywatelskich, a wszystkie komitety, nagle, stały się zwolennikami komunikacji publicznej i rowerowej. Dalsze przykłady można by mnożyć.

Tu dochodzimy do kolejnej przeszkody – bariery medialnej. Lokalne środki masowego przekazu starały się rzetelnie relacjonować przebieg wyborów, jednak publikowane sondaże przez wiele tygodni ignorowały start Stowarzyszenia. Kiedy zaś pojawiło się ono w zestawieniach, nigdy, podobnie zresztą jak jego kandydat na prezydenta, nie przekroczyło 5% poparcia. Jak pokazały wyniki wyborów oraz potwierdziły zakulisowe wypowiedzi dziennikarzy, sondaże na poziomie lokalnym są przygotowywane mniej rzetelnie niż ogólnopolskie, m.in. ze względu na ograniczenia budżetowe.

Nie przeszkadza im to jednak mieć sporego wpływu na decyzje wyborców, których część przyznawała dziennikarzom już po głosowaniu, że oddała głos na kogoś innego ze względu na brak szans Stowarzyszenia na wprowadzenie kandydatów do Rady. Do niemal wszystkich mediów udało się przedostać jedynie z komunikatem o komitecie poparcia, którego skład był na tyle imponujący, że trudno było zbyć milczeniem jego ogłoszenie.

Chwała zwyciężonym

My-Poznaniacy zmobilizowali swoje szeregi, przeprowadzili żywiołową, choć nie zawsze skoordynowaną kampanię. Popierany przez nich Jacek Jaśkowiak zajął w wyścigu prezydenckim wysokie 4. miejsce, uzyskując 7,5% głosów i wyprzedzając nawet silnie promowanego kandydata SLD (zwyciężył ponownie Ryszard Grobelny, otrzymując w drugiej turze 2/3 głosów przy frekwencji poniżej 25%). Jeszcze lepszy był wynik całego komitetu – na listy jego kandydatów padło 9,5% głosów w wyborach do Rady Miasta. Ale… nic z tego nie wynikło.

Wielu wyborców zapewne nie wie nawet, że w wyborach do Rady Miasta przekroczenie progu 5% nie gwarantuje mandatów, a jedynie prawo do uczestnictwa w ich podziale. Ba, algorytm używany w ramach tzw. metody d’Hondta sprawia, że nawet wynik niemal 10-procentowy nie daje pewności zdobycia choćby jednego miejsca w Radzie. Wyborcy, którzy uwierzyli w możliwość drobnej zmiany w pejzażu politycznym, mieli prawo poczuć się wystawieni do wiatru.

Porozumienie My.Poznaniacy odniosło jednak niezaprzeczalny sukces. Bez zaplecza materialnego i organizacyjnego, kosztem kilkudziesięciu tysięcy złotych, pokazało, że można przekroczyć próg wyborczy i walczyć z partiami politycznymi jak równy z równym. Wprowadziło też do debaty kwestie dotychczas ignorowane przez polityków. Sprawiło, że zadufana w sobie i pewna zwycięstwa Platforma Obywatelska straciła większość w Radzie Miasta. Odebrało jej bowiem głosy wyborców, którzy partię Tuska traktowali jako mniejsze zło, a nie jako atrakcyjną samą w sobie ofertę polityczną.

Wszystko to jednak zwycięstwa pyrrusowe. Nie udało się bowiem zdobyć przyczółka w Radzie Miasta, który mógłby posłużyć do budowy długofalowej alternatywy dla panoszących się w samorządzie drugorzędnych polityków i pierwszorzędnych karierowiczów. Smutny wniosek jest taki, że polska demokracja więdnie, ponieważ nie zostały przewidziane mechanizmy wchodzenia nowych ludzi do polityki. Przykład poznański pokazał, że nie jest to niemożliwe na poziomie lokalnym. Jednak w skali ogólnopolskiej osiągnięcie wyniku 9,5% przez jakąkolwiek siłę oddolną jest właściwie niewykonalne.

O ile w dużym mieście można znaleźć kilkudziesięciu walecznych społeczników, samowystarczalnych przedsiębiorców, ambitnych studentów oraz kilku przychylnych dziennikarzy czy specjalistów od komunikacji, którzy rzucą wyzwanie okopanemu establishmentowi, na poziomie Polski centralnej czy nawet powiatowej wydaje się to absolutnie nieosiągalne.

Partia Marazmu, wygrywająca od wielu lat wszystkie wybory, jest efektem ubocznym konsekwentnych działań ustawodawczych i wieloletnich zaniechań. Umocnieniu jej pozycji służy zarówno niedorozwinięta ordynacja wyborcza, przestarzałe przepisy administracyjne i zblatowane elity polityczne. Jej głównym sponsorem jest państwo, lekką ręką finansujące zamknięty układ, który pod przykrywką porządkowania sceny politycznej wprowadził monopol kilkudziesięciu najbardziej obrotnych działaczy. Jeśli ktokolwiek jest na tyle szalony, żeby spróbować ten monopol złamać, choćby na szczeblu lokalnym, musi niestety w obecnych realiach liczyć się z niechybną klęską.

Marcin Muth

(ur. 1979) – filozof, specjalista od komunikacji, w wolnych chwilach pisarz i publicysta. Współpracuje z największymi polskimi agencjami reklamowymi, zdobyte doświadczenia wykorzystuje w pracy publicystycznej i społecznej. Prowadzi bloga literackiego www.warzywo.blogspot.com, autor cykli felietonów publikowanych w portalu niedoczytania.pl, sporadycznie publikuje w innych pismach literackich. Chętnie włącza się w dyskusje o kierunku rozwoju kraju, regionów i miast, a także współpracuje z ruchami obywatelskimi. Pomagał zaplanować i przeprowadzić kampanię wyborczą Stowarzyszenia My-Poznaniacy, obecnie felietonista portalu My-Poznaniacy.org.

Białe plamy i czarne dziury

Karol Trammer

Patrząc na transport publiczny z perspektywy wielkich miast, może się wydawać, że po okresie fascynacji motoryzacją następuje rozkwit mobilności niezależnej od samochodów. Problem w tym, że równocześnie podupada transport publiczny na prowincji.

W Warszawie rozpoczęto budowę drugiej już linii metra. Uruchamiane są coraz to nowe linie szybkiej kolei łączącej miasta aglomeracji. Brzegi Wisły spaja niezależny od ruchu samochodowego pas autobusowo-tramwajowy, po którym pojazdy komunikacji miejskiej kursują co minutę. W Krakowie uruchomiono nitkę tramwajową pod centrum miasta – z podziemnego przystanku można wyjść na perony dworca kolejowego. W Poznaniu bezkolizyjna trasa szybkiego tramwaju zapewnia połączenie centrum z największymi osiedlami w północnej części miasta. To tylko wybrane nowoczesne inwestycje transportowe w dużych ośrodkach.

W tym samym czasie dla mieszkańców „Polski powiatowej” samochód coraz częściej staje się jedyną szansą na mobilność. Bo PKS likwiduje kolejny autobus do najbliższego miasta, a kolej wycofuje z niego ostatni już pociąg do dużych aglomeracji.

Zwijanie kolei

W ciągu kilkunastu lat używana sieć kolejowa zmalała w Polsce o ponad jedną czwartą. W 1990 r. liczyła 26,2 tys. km, by do 2008 r. skurczyć się do 19,6 tys. km^1. Codzienny ruch pasażerski prowadzony jest na jedynie 13,3 tys. km, co oznacza, że pociągi pasażerskie regularnie kursują po zaledwie połowie długości sieci kolejowej z początków transformacji.

Jakby tego było mało, na wielu wciąż czynnych odcinkach oferta jest znikoma. Daną linią kursują wyłącznie pociągi dalekobieżne, nie zatrzymujące się w miejscowościach leżących po drodze lub obsługiwana jest ona zaledwie jedną parą pociągów na dobę. Tak jest m.in. na trasach z Wielunia przez Wieruszów do Kępna, z Opola Głównego do Jelcza-Laskowic, z Lwówka Śląskiego do Zebrzydowej czy z Inowrocławia przez Piotrków Kujawski do Babiaka. Tymczasem w polskich warunkach za atrakcyjną ofertę przewozową na kolejach regionalnych przyjmuje się 5-7 pociągów dziennie na danej trasie w każdym kierunku. Jest to i tak dalekie od europejskich standardów, gdzie pociągi regionalne kursują co 1-2 godziny od świtu do późnego wieczora.

Polska to niechlubny europejski rekordzista pod względem ograniczania długości sieci kolejowej. Co ciekawe, gdy u nas dokonywano cięć, w aż 11 spośród 25 krajów Unii Europejskiej eksploatowane sieci uległy wydłużeniu. Stało się tak m.in. w Słowenii, na Węgrzech czy w Czechach.

Gdy w Czechach małe autobusy szynowe zapewniają dogodny dojazd z obszarów wiejskich do miasteczek i miast, w Polsce kolej niemal całkowicie wycofała się z przewozów lokalnych. Ogranicza się w najlepszym razie do połączeń między dużymi ośrodkami powiatowymi a największymi miastami. Powstały przy tym ogromne połacie kraju, gdzie kolej – która powinna stanowić szkielet systemu transportu publicznego – nie dociera w ogóle.

Największa z takich „białych plam” zajmuje powierzchnię prawie 7,9 tys. km^2 i zamieszkana jest przez 689 tys. osób. Ten zwarty obszar ciągnie się wzdłuż doliny Wisły od rogatek Krakowa aż po okolice Radomia i obejmuje jedenaście powiatów (proszowicki, dąbrowski, kazimierski, mielecki, buski, staszowski, sandomierski, opatowski, opolski, lipski, zwoleński), leżących na terenie pięciu województw: małopolskiego, podkarpackiego, świętokrzyskiego, lubelskiego i mazowieckiego. W całej Polsce w powiatach zupełnie pozbawionych kolei pasażerskiej mieszka ok. 3 mln ludzi.

Dotowane likwidacje

Ostatnie lata to czas masowych cięć również w sieci pociągów pospiesznych. Zapewniały one komunikację między miastami powiatowymi a największymi aglomeracjami.

Wszystkie połączenia dalekobieżne straciło południowe Podkarpacie, obejmujące pas od Jasła przez Krosno, Sanok aż po Zagórz – bramę w Bieszczady. Linią tą jeszcze w 2009 r. kursowały pociągi pospieszne, oferujące – przede wszystkim w sezonie turystycznym – bezpośrednie połączenia z Górnym Śląskiem, Krakowem, Trójmiastem czy Warszawą. Dziś po żadnym z nich nie ma już śladu. Równocześnie na linii Jasło – Krosno – Sanok – Zagórz do zupełnego minimum ograniczono ofertę pociągów regionalnych – z siedmiu par ostały się dwie. A to oznacza, że z Krosna – byłego miasta wojewódzkiego – można dwa razy dziennie wyruszyć do Jasła (o godz. 7.49 i 13.52) i dwa razy do Zagórza (o godz. 7.19 i 14.47).

Spójrzmy dla odmiany na Suwałki. W ciągu ostatnich trzech lat straciły większość pociągów zapewniających północno-wschodniej Polsce połączenie z resztą kraju. Na przełomie 2007 i 2008 r. z Suwałk codziennie wyruszały pociągi bezpośrednio do Warszawy (trzy dziennie), Łodzi (jeden), Wrocławia (dwa), Poznania (jeden) czy Torunia (jeden). W sezonie letnim kursowały dodatkowe pociągi do Trójmiasta, Szczecina, Warszawy i Krakowa. Dziś Suwałki obsługiwane są przez jedno połączenie dalekobieżne: popołudniowy pociąg do Warszawy.

Masowe cięcia w sieci pociągów pospiesznych są o tyle zaskakujące, że ten segment połączeń, określanych jako przewozy międzywojewódzkie, objęto dotacjami Ministerstwa Infrastruktury. Teoretycznie gwarantować mają one utrzymanie ruchu również poza najważniejszymi trasami. W praktyce jednak resort, choć pełni funkcję organizatora przewozów międzywojewódzkich, nie określa pożądanej sieci połączeń oraz choćby minimalnego zakresu oferty w konkretnych relacjach. W efekcie w 2009 r. – mimo dokonanej w trakcie obowiązywania rocznego rozkładu jazdy zupełnej likwidacji połączeń międzywojewódzkich m.in. do Brodnicy, Grudziądza, Krasnegostawu, Mielca, Nysy, Olkusza, Rybnika czy Zamościa – ministerstwo zwiększyło dofinansowanie z wstępnie przewidzianych w budżecie 140 do 175 mln zł.

– Nie można Polski lokalnej odciąć od połączeń z metropoliami i różnymi regionami kraju – apelował na łamach dwumiesięcznika „Z Biegiem Szyn” Stanisław Bodys, burmistrz Rejowca Fabrycznego na Lubelszczyźnie, wiceprezes Unii Miasteczek Polskich. Była to reakcja na wycofanie w czerwcu 2010 r. ostatnich połączeń dalekobieżnych przez Rejowiec. – Rozumiem, że kolej musi dbać o swoje finanse, ale ma też obowiązek świadczenia usługi publicznej. To nie jest firma prywatna, dla której liczy się tylko zysk. Wykonuje usługę publiczną, za którą otrzymuje dofinansowanie z budżetu państwa.

Jeszcze w 2008 r. Rejowiec Fabryczny był węzłem kolejowym, na którym trasy pociągów dalekobieżnych z kierunku Warszawy rozdzielały się do Chełma i Zamościa. Dziś – po likwidacji wszystkich połączeń dalekobieżnych do Zamościa (2009) i Chełma (2010) – stał się zwykłym przystankiem dla pociągów regionalnych, kursujących między Chełmem i Lublinem.

Błędne koła PKS-u

Choć często sugeruje się, że energochłonne i kosztowne pociągi regionalne mogą zostać sprawnie zastąpione przez komunikację autobusową, okazuje się, że również ten segment transportu publicznego boryka się z poważnymi problemami.

Według danych zrzeszającej PKS-y Polskiej Izby Gospodarczej Transportu Samochodowego i Spedycji z 2008 r.2, w 15 z 16 województw przewoźnicy autobusowi na przewozach pasażerskich osiągali straty (wyjątek stanowi woj. lubuskie). Tymczasem jedyne dofinansowanie, na jakie faktycznie mogą liczyć, to zwrot za honorowanie ulg ustawowych na bilety. Próbują więc ratować sytuację finansową wyprzedając majątek oraz wycofując się z obsługi miejscowości położonych na uboczu.

Poważnym problemem jest fatalny stan autobusów, co nie tylko nie zachęca do podróżowania, ale również generuje koszty przy niskiej efektywności. Według danych Izby, średnio w przedsiębiorstwie PKS na jeden autobus przypada zaledwie nieco ponad jeden kierowca (dokładnie: 1,182), przy czym w niektórych regionach nawet mniej – w Łódzkiem 0,919, w Zachodniopomorskiem 0,959. Powyższy wskaźnik – biorąc pod uwagę, że to kierowcy, a nie pojazdy objęte są przepisami o ograniczonym czasie pracy – z jednej strony pokazuje, jak wiele pojazdów wciąż przebywa w naprawach lub jest „magazynami części zamiennych”, a z drugiej strony obnaża minimalistyczne podejście do oferty przewozowej w wielu PKS-ach. Skutkuje to tym, że autobusy zamiast jak najwięcej jeździć, wykonują jedynie niezbędne kursy szkolne, a przez większą część dnia stoją na placach postojowych.

Przedsiębiorstwa PKS, próbując osiągnąć rentowność przewozów, wycofują się z obsługi mniejszych miejscowości, w których często autobus stanowił jedyne okno na świat. Na wielu lokalnych trasach plagą jest ograniczanie kursowania wyłącznie do dni nauki szkolnej. W efekcie do setek polskich miejscowości w weekendy, ferie oraz przez całe wakacje nie można dotrzeć transportem publicznym. W wielu z nich po odjeździe ostatniego autobusu w drugiej połowie czerwca, na następny trzeba czekać aż do początku września.

Coraz istotniejszą rolę odgrywają przewoźnicy busowi, którzy niejednokrotnie stanowią dla mieszkańców pozbawionych własnego samochodu ostatnią szansę na jako taką mobilność. Mali przewoźnicy ograniczają się jednak do obsługi najbardziej rentownych tras – i to tylko w porach gwarantujących wysoką frekwencję. Skutkuje to tym, że przewoźnicy prywatni cieszą się co prawda pewnym zyskiem, jednak tworzone przez nich sieci połączeń są ograniczone – nie tylko nie zapewniają regularnych kursów od wczesnego rana do późnego wieczora, ale także nie dojeżdżają do miejscowości położonych na uboczu. Ponadto obsługują trasy kilkunastoosobowymi busami, które często albo nie są w stanie zabrać wszystkich chętnych, albo wyruszają w trasę drastycznie przepełnione.

Taki układ transportowy tworzy błędne koło: prywatni przewoźnicy podbierają pasażerów przedsiębiorstwom PKS w takich porach i na takich trasach, gdzie kursy mogłyby być rentowne. Pogarsza to wyniki ekonomiczne PKS-ów, które zmuszone są szukać oszczędności poprzez wycofywanie się z obsługi połączeń do mniejszych miejscowości. Szanse na to, żeby na te boczne drogi – w miejsce wycofanych autobusów PKS – wjechały prywatne busy, są oczywiście nikłe.

Na spalonej ziemi

Pogarszająca się oferta transportu publicznego jest o tyle dokuczliwa, że równocześnie w małych miejscowościach coraz mniej spraw da się załatwić na miejscu.

Dla przykładu, sieć placówek Poczty Polskiej podlega ciągłym ograniczeniom: urzędy pocztowe na terenach wiejskich zastępowane są przez filie oraz agencje pocztowe, które zwykle nie świadczą pełnego zakresu usług oraz mają skrócone godziny otwarcia. Co więcej, gdy w czerwcu 2008 r. Najwyższa Izba Kontroli przeprowadzała kontrolę Poczty Polskiej, na 8530 placówek aż 559 było zawieszonych – co oznacza, że liczba faktycznie czynnych (7971) była niższa od wyznaczonego rozporządzeniem ministra infrastruktury poziomu niezbędnego dla zapewnienia powszechnego dostępu do usług pocztowych (8240)3. Rząd w dodatku prowadzi prace nad nowelizacją prawa pocztowego, która ma wejść w życie w 2012 r. Umożliwi ona Poczcie Polskiej trwałą likwidację ponad 1,1 tys. placówek na terenach wiejskich!4

Z kolei urzędnicy Ministerstwa Sprawiedliwości od kilku lat mają zakusy na sądy i prokuratury rejonowe w mniejszych miastach powiatowych. – Pomysł zlikwidowania małych sądów rejonowych jest typowym przykładem patrzenia na Polskę z punktu widzenia dwumilionowej stolicy. Taka likwidacja spowodowałaby dla obywateli dwu-, trzykrotne wydłużenie przejazdów, aby załatwić sprawę w sądzie i prokuraturze – stwierdził Maciej Strączyński, wiceprezes Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia” w rozmowie z „Dziennikiem” w 2009 r.

Dziś, gdy koncepcje reform sprowadzają się do ograniczania sieci usług, mieszkańcy kolejnych wsi nagle budzą się na spalonej ziemi. Tamtejsza szkoła podstawowa – nierzadko zbudowana przez miejscową społeczność – przestała działać, lokalny urząd pocztowy został zamknięty, punkt apteczny zlikwidowano, tory kolejowe porosły krzakami, a PKS właśnie zawiesił ostatni kurs do miasteczka, w którym wciąż jeszcze da się załatwić najważniejsze sprawy i zrobić większe zakupy.

Bez kolei, bez pracy

Prof. Zbigniew Taylor z Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Polskiej Akademii Nauk prowadził badania wśród mieszkańców 20 wsi dotkniętych likwidacjami połączeń kolejowych, w różnych częściach Polski. Wykazały one niezwykle mocno odczuwalne negatywne skutki ograniczania sieci kolejowej^5.

Likwidacja pociągów na linii Małdyty – Malbork ograniczyła dostęp do lepszych szkół średnich: Czasem wybiera się gorsze szkoły z lepszym dojazdem, a nie lepsze z gorszym dojazdem. Na przykład mieszkańcy Waplewa Wielkiego wybierają szkoły w Sztumie, a nie w Malborku, właśnie ze względu na trudności związane z dojazdem.

Co więcej, badania wykazały, że likwidacje połączeń wymuszały na mieszkańcach odciętych wsi rezygnację z pracy: Aż 28% respondentów sygnalizuje utrudnienia w dotarciu do miejsc pracy po zlikwidowaniu pasażerskiego połączenia kolejowego, a niektóre osoby musiały wręcz zrezygnować z dotychczasowej pracy, np. mieszkańcy Przybrody z pracy w Poznaniu, Olbrachtowic – we Wrocławiu.

Badanie zwróciło również uwagę na konsekwencje rozlewające się poza odcięte miejscowości. Straciły na znaczeniu zakupy dokonywane w miastach położonych na trasie zlikwidowanego połączenia kolejowego. Jest to zjawisko niekorzystne nie tylko dla mieszkańców badanych wsi, ale również dla rozwoju ekonomicznego małych ośrodków miejskich [...], gdyż podcina to podstawę ich egzystencji – podkreśla prof. Taylor.

Samochód w każdym gospodarstwie

Upadek transportu publicznego poza dużymi miastami wpycha Polaków w objęcia „luksusu” posiadania samochodu. Według danych GUS, o ile w 2002 r. na 1000 mieszkańców przypadało 288,6 samochodu osobowego, do 2009 r. wskaźnik ten wzrósł aż do 432,2.

Szczególnie wysoka jego wartość notowana jest w powiatach peryferyjnych. Przykładowo w woj. warmińsko-mazurskim dużą liczbą samochodów charakteryzują się położone na jego wschodnich obrzeżach powiaty olecki (426,2/1000 mieszkańców) czy węgorzewski (422,9), osiągając pod tym względem niemal średnią krajową – tymczasem Elbląg, należący do największych miast regionu, charakteryzuje się jedną z najniższych wartości na Warmii i Mazurach (347).

Podobnie w woj. podlaskim – największe „usamochodowienie” występuje na północno-wschodnich rubieżach Polski: w powiatach suwalskim (494,9) i sejneńskim (474,3), zaś najniższym wskaźnikiem charakteryzuje się stolica regionu, Białystok (315,5).

W woj. podkarpackim największą wartość wskaźnika osiąga peryferyjnie położony i bardzo rzadko zaludniony powiat bieszczadzki – 518,7, przy wojewódzkiej średniej 381.

Z kolei w woj. śląskim najwyższymi wartościami wskaźnika charakteryzują się położone na uboczu regionu powiaty myszkowski (547,9) oraz kłobucki (536,7). W wielu miastach ścisłej aglomeracji katowickiej, m.in. w Chorzowie, Bytomiu, Zabrzu czy Rudzie Śląskiej wysokość wskaźnika nie przekracza 400 samochodów osobowych na 1000 mieszkańców, nie tylko nie osiągając średniej dla województwa, ale nawet ogólnopolskiej.

W pierwszej dwudziestce najbardziej „usamochodowionych” powiatów znajdują się tylko dwa duże miasta (Sopot i Warszawa), reszta to powiaty ziemskie. Najwyższą wartość wskaźnik osiąga w położonym na krańcach woj. mazowieckiego powiecie sierpeckim – tu na 1000 mieszkańców przypada aż 658,1 samochodu!

Wbrew obiegowej opinii, to nie miłość Polaków do czterech kółek wpłynęła na ograniczenie połączeń kolejowych. Własne auto stanowiło po prostu dla wielu rodzin jedyne rozwiązanie problemu coraz gorszej jakości transportu publicznego. Obserwowany w Polsce boom na samochody – często sprowadzane z zagranicy pojazdy używane – ma zatem charakter wymuszonej motoryzacji. Wymuszonej z jednej strony niską jakością życia w miejscu zamieszkania na wielu obszarach Polski, z drugiej – upadkiem transportu publicznego, który powinien zapewniać dostęp do pracy, edukacji, podstawowych usług, nie wspominając już o kulturze i rozrywce.

Dr Michał Beim z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, stypendysta w Instytucie Mobilności i Transportu Politechniki w niemieckim Kaiserslautern, zwraca uwagę, iż wzrost liczby samochodów w Polsce staje się znaczący na tle Europy. – Liczba samochodów osobowych na tysiąc mieszkańców w Polsce pod koniec 2009 r. wynosiła 432 i choć nadal odbiega od danych z Włoch (605), Francji (492) czy Niemiec (504), to szybko rośnie. Dynamika wzrostu liczby samochodów na tysiąc mieszkańców znacznie przekraczała dynamikę w krajach tzw. starej Unii. [...] W wielu z tych państw w połowie ostatniej dekady poziom motoryzacji osiągał historyczne maksimum i w ostatnich latach obserwuje się znaczące tendencje spadkowe! Trudno zatem mówić, że poziom rozwoju społeczno-gospodarczego idzie w parze z poziomem motoryzacji.

Autostopem do pracy

Prywatne samochody nie są jednak w stanie całkowicie zastąpić transportu publicznego. Wspomniany już prof. Taylor zwracał uwagę, iż nie rozwiązują one wszystkich problemów związanych z dostępnością: Szczególnie niekorzystna sytuacja istnieje w przypadku ludzi starszych, dzieci szkolnych, nastolatków, matek wychowujących dzieci, ludności ubogiej^6.

Potwierdza to dr Beim: Dla ludzi mieszkających w „Polsce powiatowej” samochody stają się niezbędne do normalnego życia. Na obszarach wiejskich czy małomiasteczkowych – o których kolej już zapomniała, a PKS-y omijają, coraz bardziej koncentrując się na obsłudze lukratywnych połączeń międzymiastowych – nie wszystkich jednak stać na samochody. Mieszkańcy skazani są więc na jazdę w urągających warunkach. Niestety, kończy się to czasem tragicznie.

W październiku 2010 r. pod Nowym Miastem nad Pilicą zginęło 18 osób, które samochodem dostawczym jechały do pracy w rejonie Grójca; większość siedziała na wstawionych do samochodu pniach. Wypadek drastycznie pokazał, co dzieje się, gdy transport publiczny przestaje funkcjonować. W Polsce jest coraz więcej obszarów, na których nie tylko niełatwo o zdobycie pracy, ale równocześnie coraz trudniej o regularny i dobrze zorganizowany transport, którym można dojechać do miejsc, gdzie istnieją możliwości zarobkowania.

– Mamy kłopoty z wydostaniem się z Suliszowic, a później z dotarciem do domów. Musimy liczyć na pomoc sąsiadów mających samochody, kiedy musimy coś załatwić w mieście – skarżyła się na łamach „Dziennika Zachodniego” mieszkanka Suliszowic w powiecie myszkowskim. Gazeta doniosła, że mieszkańcom mniejszych miejscowości w okolicach Częstochowy, Kłobucka, Myszkowa i Lublińca coraz częściej pozostaje poruszanie się… autostopem. – Niektórzy z naszej wsi dochodzą do pobliskiej drogi wojewódzkiej i łapią okazję, bo inaczej nie dostaną się do Żarek czy Myszkowa – tak komunikacyjną codzienność na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej opisywała jedna z mieszkanek Czatachowy.

Masowe likwidacje kursów PKS często są skutkiem prywatyzacji tych przedsiębiorstw. Jednak gwarancji utrzymania sieci połączeń nie daje nawet komunalizacja, zwykle podczas przekształceń przeciwstawiana prywatyzacji. Andrzej Pograniczny, prezes PKS w Starogardzie Gdańskim, nie pozostawiał złudzeń: Jesteśmy powiatową spółką, ale to nie oznacza, że nie obowiązują nas reguły ekonomii. Była to wypowiedź dla „Dziennika Bałtyckiego” z sierpnia 2010 r., gdy przez Pomorze przeszła kolejna fala likwidacji połączeń autobusowych.

Transport anty-publiczny, rozwój anty-regionalny

Z transportem publicznym wiąże się dylemat, czy rozwinięta komunikacja zbiorowa ma funkcjonować wyłącznie na obszarach silnie zurbanizowanych, czy też powinna równocześnie stanowić narzędzie poprawiające dostępność komunikacyjną w regionach peryferyjnych. W Polsce pojęcia takie jak „transport publiczny”, „dostępność komunikacyjna” czy „mobilność” wciąż jednak zbyt rzadko pojawiają się w opracowaniach z zakresu polityki społecznej czy polityki rozwoju regionalnego.

Prof. Krystian Heffner z Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, zajmujący się problematyką rozwoju małych miast i obszarów wiejskich, podkreśla: Głównym ograniczeniem rozwojowym dla wielu małych miast jest słaba dostępność komunikacyjna. Rekomendacją skierowaną do polityki regionalnej jest intensywne wzmacnianie dostępności (komunikacyjnej, transportowej) małych miast^7.

Zwraca również uwagę, że w polityce rozwoju regionalnego małe miasta mogą odgrywać istotną rolę pośredniczenia między największymi aglomeracjami a obszarami wiejskimi: Znaczenie małych miast dla rozwoju obszarów wiejskich ma ścisły związek z ich dostępnością i jakością powiązań z metropoliami.

Problem w tym, że w obliczu pogarszającej się dostępności komunikacyjnej – między małymi miastami a obszarami wiejskimi (cięcia w ofercie PKS) oraz między małymi miastami a metropoliami (cięcia połączeń kolejowych) – rola ta staje się mocno teoretyczna. W efekcie, różnice w poziomie rozwoju wsi, małych i średnich miast oraz dużych aglomeracji coraz bardziej się pogłębiają.

Tymczasem dopiero wzrost poziomu życia na prowincji – a nie tylko bogacenie się mieszkańców największych zespołów miejskich – będzie sygnałem, że w Polsce zachodzi prawdziwy rozwój regionalny.

Karol Trammer

(ur. 1985) – redaktor naczelny niezależnego dwumiesięcznika „Z Biegiem Szyn”, poświęconego kolei na Mazowszu (internetowe archiwum periodyku – http://zbs.net.pl). Jego teksty i komentarze na temat transportu publicznego ukazywały się również na łamach m.in. „Techniki Transportu Szynowego”, „Świata Kolei”, „Życia Warszawy”, „Gazety Stołecznej” „Wprost”, „Wspólnoty”, biuletynu Biura Analiz Sejmowych „Infos”. Absolwent gospodarki przestrzennej na Wydziale Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego – praca licencjacka (2007 r.): „Regionalizacja kolei. Kierunki reformy kolei regionalnych w Polsce”; praca magisterska (2010 r.): „Stacja Włoszczowa Północ. Studium lobbingu i rozwoju lokalnego”. Przeciwnik „reformowania” transportu publicznego poprzez likwidację połączeń. Mieszka w Warszawie. Nie posiada prawa jazdy. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Przypisy:

1 EU energy and transport in figures – statistical pocketbook 2010, Publications Office of the European Union, Luxembourg.

2 Dane dostępne są na stronie internetowej http://www.pigtsis.pl. Dane świeższe niż za 2008 r. nie są dostępne.

3 Informacja o wynikach kontroli działalności państwowego przedsiębiorstwa użyteczności publicznej „Poczta Polska”, z uwzględnieniem przepływów finansowych i jakości świadczonych usług, Najwyższa Izba Kontroli – Delegatura we Wrocławiu, listopad 2009 r.

4 Piotr Miączyński, Leszek Kostrzewski, Poczta znika ze wsi, „Gazeta Wyborcza”, 2 listopada 2010 r.

5 Zbigniew Taylor, Zamknięcia dla ruchu pasażerskiego linii kolejowych w Polsce i ich społeczne konsekwencje, „Przegląd Geograficzny” nr 3/2003.

6 Zbigniew Taylor, Przestrzenna dostępność miejsc zatrudnienia, kształcenia i usług a codzienna ruchliwość ludności wiejskiej, „Prace Geograficzne” nr 171, 1999.

7 Krystian Heffner, Funkcjonowanie małych miast w systemie osadniczym Polski w perspektywie 2033 r. – ekspertyzy do Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2008-2033, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2008.

Podmiotowość kobiet a rynek pracy – szkic do portretu

dr Zofia Łapniewska

Ostatnie 100 lat obfitowało w szereg przemian w życiu kobiet. W 1918 r. wywalczyły sobie w Polsce bierne i czynne prawa wyborcze, dzięki czemu reprezentowały swoje interesy na szczeblu lokalnym i państwowym. Tworzyły ruchy oddolne, kształciły się, wydawały pisma, podróżowały, pracowały. Swój sukces zawdzięczają przede wszystkim sobie samym. Ich sprawczość (ang. agency) pozwoliła przełamać wiele stereotypów, otworzyć nowe drogi i wypracować modele promując rozwiązania partnerskie. Czy jest w takim razie jeszcze o co walczyć? Czym różnimy się od naszych prababek?

W tym roku minęło 100 lat od kiedy w Polsce, a także w Austrii, Danii, Niemczech i Szwajcarii obchodzono po raz pierwszy Międzynarodowy Dzień Kobiet. 19 marca 1911 r. ponad milion kobiet w Europie wyszło na ulice, aby żądać praw wyborczych (w USA demonstrowały już od 1858 r.). Nasze prababki przyjęły rezolucję, w której napisały m.in.:

W imieniu kobiet klasy pracującej podnosimy dziś żądanie politycznego równouprawnienia kobiet z męską ludnością państwa. [...] Żądamy tych politycznych praw jako niezbędnej broni do walki: a) o ochronę życia i zdrowia kobiet pracujących, jako też podniesienie ich stopy zarobkowej, aby ochronić dzieci przed koniecznością oddawania ich przedwcześnie do pracy zarobkowej; b) do walki przeciw drożyźnie środków żywności i mieszkań, która nas skazuje na nędzny byt; c) do walki o dobre szkoły dla dzieci naszych, o opiekę lekarską dla chorych, o ludzki byt dla wdów i sierot, o życie bez troski dla starców. Tak jak pracujemy ramię przy ramieniu z naszymi braćmi, ojcami, mężami, z naszymi synami w fabrykach i warsztatach, na budowach i kopalniach, w handlach i biurach, we własnym i cudzym domu, tak chcemy ręka w rękę z nimi walczyć o uwolnienie klasy pracującej z więzów wyzysku ekonomicznego i politycznego ucisku, i tak jak nas państwo na równi z mężczyznami temu samemu prawu karnemu poddaje, żądamy też od niego równych praw i równej możności bronienia najżywotniejszych naszych interesów^1.

Postulaty sprzed wieku, a jakże aktualne.

Kobiety na rynku pracy

Na czele marszu w Krakowie w 1911 r. szło tysiąc robotnic z cygarfabryki (C.K. Fabryki Tytoniu)2. Skąd tyle kobiet w produkcji? Postępujący rozwój przemysłu, wynalazki, a szczególnie wprowadzenie ruchomej linii montażowej i trzyzmianowego dnia pracy (1913) stworzyło ogromne zapotrzebowanie na robotników. Dodatkowo reformy agrarne i przyrost demograficzny skłoniły mieszkanki wsi do poszukiwania pracy poza rolnictwem.

Kobiety wkroczyły na rynek, jednak jako pracownice drugiej kategorii. Ich zarobki były traktowane jako uzupełnienie uposażenia mężczyzn, stanowiącego główne źródło utrzymania rodziny. Nie miały również wpływu na podejmowanie decyzji ani dostępu do edukacji wyższej. W konsekwencji zaczęły się buntować i wyszły na ulice. Przyznano im prawa wyborcze, ale czy zmieniła się ich sytuacja ekonomiczna?

Po II wojnie światowej zarobki mężczyzn były na tyle niskie, że aby utrzymać rodzinę, polskie kobiety musiały podejmować pracę zarobkową. Prowadzona przez państwo polityka pełnego zatrudnienia zapewniała żłobki, przedszkola oraz świetlice, jak i prawa do urlopu macierzyńskiego i wychowawczego. Przełom nastąpił na początku lat 90. Prywatyzacja, upadek zakładów pracy, wzrost bezrobocia nawet do 20% (2003) w dużej mierze przyczyniły się do pasywizacji kobiet. „Odchudzanie” państwa, likwidacja żłobków i przedszkoli, szczególnie na terenach wiejskich – dodatkowo obniżyły ich aktywność zawodową. Spadek wyniósł z 53,7% w 1992 r. do 46,2% w 2008^3 – dla porównania, w 2007 r. średnia w Europie wynosiła 58,3%, w tym np. w Holandii, Danii i Szwecji pracuje ponad 70% kobiet.

Przemianom towarzyszyły takie zjawiska, jak wzrost udziału kobiet w sektorze finansowym i gastronomiczno-hotelarskim, a znaczny spadek w handlu (z 70% w 1990 do 53% w 2007 r.)4. Może to być związane ze zróżnicowaniem płac, ale również z rozwojem pewnych branż usługowych, np. obserwując centra miast dostrzec można wyparcie drobnego handlu przez banki i restauracje „z górnej półki”. Kobiety zainteresowały się również zajęciami uznawanymi stereotypowo za męskie: pracą w policji, transporcie, budownictwie czy rybołówstwie.

Nadal jednak dominują w zawodach, w których – jak pisała Harriet Taylor – występuje tzw. efekt stłoczenia^5, prowadzący do obniżania płac. Są to edukacja, ochrona zdrowia, pomoc społeczna, pośrednictwo finansowe, hotelarstwo i gastronomia. W społecznej świadomości wciąż pokutuje przekonanie, że prace wykonywane przez kobiety są lżejsze, łatwiejsze i o niższym prestiżu. I dlatego pozostają słabiej opłacane.

Szanse zaistnienia w zawodach przypisywanych płci przeciwnej nie są równe. Mężczyźni zajmujący się np. opieką nad dziećmi przeważnie mogą liczyć na pomoc ze strony środowiska kobiecego. Szybko awansują, co nazywane jest „szklanymi ruchomymi schodami”. Tymczasem kobiety w męskich zawodach często są izolowane, traktowane jako obce, nie awansują.

Co interesujące, jeszcze badania przeprowadzane na początku lat 90. nie wskazywały na występowanie zjawiska dyskryminacji kobiet. Jednak już w 2002 r. 50% kobiet przyznało, że osobiście doświadczyły dyskryminacji, najczęściej w pracy i w domu^6. Czy zatem jest ona charakterystyczna dla obecnego systemu kapitalistycznego? Nie. Wcześniej była ukrywana, cenzurowana przez równościową propagandę. Teraz, zdiagnozowana, może być stopniowo eliminowana. Najczęściej występuje przy procesie rekrutacji, widoczna jest w awansach czy poziomie zarobków, choć różnice w wynagrodzeniach zacierają się. W 1995 r. kobiety zarabiały 76% pensji mężczyzn za pracę o tym samym profilu, na podobnych stanowiskach, a w 2001 r. już 81%. Kryzys doprowadził do wielu zwolnień, w tym mężczyzn na wysokich stanowiskach, którzy podejmowali ryzykowne decyzje inwestycyjne i pobierali wysokie pensje. W Stanach Zjednoczonych 75% z 8 mln zwolnień dotyczyło mężczyzn. Zostali częściowo zastąpieni przez kobiety, które udowodniły, że wiele zależy od kompetencji, a nie od płci. Te obserwacje rozpoczęły za oceanem dyskusję^7, czy nowy system nie jest bardziej przyjazny właśnie kobietom.

Płeć na nowe czasy

W 2006 r. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) zaprezentowała bazę danych związanych z płcią, instytucjami i rozwojem^8. Zawiera ona dane dotyczące władzy politycznej i ekonomicznej kobiet w 162 krajach świata. Z kilkoma wyjątkami wskazują one na silną korelację pomiędzy zaangażowaniem politycznym kobiet a powodzeniem ekonomicznym danego kraju. Im większy ich udział w podejmowaniu decyzji, tym większe osiągnięcia gospodarcze.

Era postindustrialna promuje takie cechy, jak inteligencja emocjonalna, otwarta komunikacja, umiejętności skupienia się i długotrwałej pracy w jednej pozycji, które nie są wyróżnikami mężczyzn. Badania stymulujące negocjacje wskazały^9, że kobiety i mężczyźni są w tym samym stopniu asertywni i nastawieni na rywalizację, z niewielkimi różnicami. Ci pierwsi odwołują się głównie do własnego autorytetu, podczas gdy te drugie biorą pod uwagę prawa innych, jednak oba style są równie skuteczne. Przez lata badacze przejaskrawiali różnice pomiędzy płciami, podkreślając m.in., że kobiety są bardziej empatyczne, szukające porozumienia, wprowadzają do bezwzględnego świata biznesu wrażliwość moralną. To nie zawsze prawda. Co więcej, po ostatnim kryzysie finansowym nakreślono nową mapę płci: mężczyźni i rynki po stronie nadmiernych reakcji emocjonalnych i braku rozsądku, a po drugiej stronie kobiety – jako opanowane i trzeźwo myślące.

Kobiety upominają się o przywództwo właśnie teraz, w momencie, gdy ich talenty doskonale odpowiadają wymogom czasów – pisze Sally Helgesen^10. W 2008 r. badacze z Uniwersytetu Maryland oraz Columbia Business School przeanalizowali^11 dane z 1500 największych amerykańskich firm z lat 1992-2006, sprawdzając związek pomiędzy osiągniętymi wynikami a udziałem kobiet w wyższej kadrze kierowniczej. Okazało się, że przedsiębiorstwa, w których kobiety zasiadały na najwyższych stanowiskach, były bardziej wydajne.

Szczególnie zależność ta występowała w firmach realizujących strategie innowacji, gdzie kreatywność i współpraca są najważniejsze, a te właśnie cechy najlepiej określają gospodarkę przyszłości.

Odwrócenie ról społecznych

Kobiety, choć osiągały niewielkie dochody, były obecne na rynku pracy od dawna. Cała dyskusja dotycząca tego, czy kobiety i matki powinny pracować zawodowo, jest bezprzedmiotowa, ponieważ one po prostu to robią. Idealny konserwatywny obrazek rodzinny: on pracuje, ona zostaje w domu – prawie nie występuje w rzeczywistości. Wiele kobiet, nawet gdy pozostaje w domu, pracuje w nim zarobkowo.

Postindustrialna gospodarka wywróciła tradycyjne role rodzinne do góry nogami. Oczywiście kobiety nadal wykonują najwięcej prac opiekuńczych, jednak mężczyźni powoli uczą się świadomego rodzicielstwa i dbania o kontakt z rodzinami. Jak wskazuje socjolog George R. Williams^12, istnieją cztery rodzaje rodzicielskiego autorytetu: moralny, emocjonalny, społeczny i fizyczny. Mężczyźni, którzy zajmowali się głównie zarabianiem pieniędzy, nie posiadali żadnego z nich. Po utracie pracy w zasadzie przestawali istnieć dla osób, z którymi powinni być najbliżej związani.

W Kansas za niepłacenie alimentów mężczyźni trafiają do więzienia, jednak zwykle sędzia pozostawia im wybór: areszt albo udział w tygodniowym warsztacie „tacierzyństwa”, co przeważnie jest postrzegane jako lepsze rozwiązanie. Czy w polskich warunkach wydłużenie urlopu ojcowskiego do 6 tygodni jest niemożliwe? Z pewnością tak długi czas spędzony z dzieckiem pomógłby w budowaniu poczucia odpowiedzialności i kto wie – może w dalszej perspektywie zyskałby również budżet państwa, oszczędzając na funduszu alimentacyjnym.

Zmiany, a także zamiany ról społecznych są widoczne nie tylko w społeczeństwach wysokorozwiniętych. Przykładem mogą być badania prowadzone przez Irenę Ateljevic i Stephena Doorne’a^13 w chińskim miasteczku Dali. Pokazały one, że to kobiety inicjują, wdrażają i kontrolują procesy produkcji i konsumpcji towarów. Przywołane przez badaczy oraz inne przykłady tchną optymizmem. Pozostaje jednak jeszcze wiele pracy przed nami (zarówno kobietami, jak i mężczyznami), aby równość płci została zagwarantowana w przestrzeni prywatnej i publicznej. Wymagać to będzie autorefleksji i otwarcia na nowe rozwiązania.

Superkapitalizm

Robert B. Reich przedstawia^14 przyczyny problemów, z którymi przyjdzie nam się zmierzyć w XXI w. Największą bolączką jest widoczne osłabienie demokracji, za którym stoi podporządkowanie obywatelskiej części naszego życia konsumpcji i inwestycjom. Brakuje demokratycznego podejmowania decyzji dotyczących dóbr publicznych, reguł, które rządzą naszą wspólną przestrzenią, w tym polityką społeczną. Wiele osób nie może bowiem uczestniczyć w debacie politycznej. Brakuje równowagi pomiędzy polityką a rynkiem, który zdominował mechanizm demokratyczny. To niepokojące zjawisko można nazwać superkapitalizmem. Gdzie w tym systemie znajdują się kobiety?

Chociaż stanowią ponad połowę ludzkości i wykonują 2/3 całej pracy, otrzymują jedynie ok. 10% wytworzonego dochodu i posiadają mniej niż 1% własności. Dominują wśród analfabetów (65%) i uchodźców (75%). Różne źródła podają, że kobiety stanowią ok. 60-70% osób żyjących w biedzie, w tym chroniczne ubóstwo dotyczy głównie gospodarstw domowych prowadzonych przez kobiety. Wśród 113 mln dzieci bez dostępu do edukacji, 60% to dziewczynki^15.

Amerykańska socjolożka Saskia Sassen, odwołując się do swojej koncepcji miast globalnych, zauważyła dwie tendencje^16. Z jednej strony niszczenie przez globalny kapitał państw narodowych, podważanie ich suwerenności oraz podporządkowywanie reżimów prawnych kapitałowi. Z drugiej – możliwość zaangażowania się w działania jednostek i podmiotów pozapaństwowych (np. imigrantów) oraz ekspansja międzynarodowego społeczeństwa obywatelskiego.

Pierwsza obserwacja odnosi się do zdenacjonalizowanych form globalnego kapitału (skumulowanego m.in. na giełdach światowych i w rajach podatkowych) oraz współczesnej organizacji władzy gospodarczej i politycznej. W ciągu trzech ostatnich dekad powstały gwarancje dla korporacji dotyczące umów i praw własności (chroniące np. przed nacjonalizacją) oraz międzynarodowy arbitraż handlowy (WTO). To pokazuje, że znaczenie kapitału na świecie wzrasta, a poszczególnych państw – maleje. Nowe reżimy i instytucje międzynarodowe wytwarzają systemy prawne, które wzmacniają roszczenia pewnych aktorów (korporacji, rynku kapitałowego), a osłabiają pozycję słabszych graczy i państw. Muszą oni podporządkować politykę wymogom instytucji takich jak Bank Światowy czy Międzynarodowy Fundusz Walutowy: prywatyzować, dokonywać cięć budżetowych, rezygnować z osłon socjalnych itd.

Jednocześnie ogromne rzesze kobiet i imigrantów zostały włączone w obsługę sektorów strategicznych, zdominowanych przez finanse (gospodarkę korporacyjną i informacyjną). Są oni „niewidzialni”, nisko opłacani i nie należą już do robotniczej arystokracji. Przez ostatnie lata ciągi procesów stworzyły nowe kryteria wyceny pracy i jej rezultatów, waloryzując nadmiernie niektóre typy produkcji, usług i pracowników, szczególnie związanych z hipermobilnym kapitałem i innowacjami finansowymi, a dewaloryzując inne – np. zawody sfeminizowane. I tak, z jednej strony można było obserwować rosnące zarobki i premie dla specjalistów i prezesów, a z drugiej – kurczenie się klasy średniej i wzrastający wpływ rynku na organizację pracy (np. w Polsce bez stałej umowy pracuje ponad 27% zatrudnionych^17).

Zauważono także, iż jeśli osoby wykluczone, np. nielegalne imigrantki i kobiety ubogie, decydują się na pozostanie w danym miejscu, ich partycypacja społeczna wzrasta. Jest to zrozumiałe z uwagi na trzecią – poza produkcyjną i reprodukcyjną – rolę, jaką pełnią kobiety w społeczeństwie, czyli na zarządzanie społecznością^18. Jeśli kobiety te znajdują zatrudnienie, wzmocnieniu ulega ich pozycja społeczna – osiągany dochód daje im niezależność i prawo głosu, dokonuje się zmiana wzorców płciowych w gospodarstwach domowych, więc łatwiej organizują przestrzeń i podejmują dialog z państwem. A władze, kiedyś suwerennie pełniące funkcje ustawodawcze, podlegają dziś międzynarodowym regulacjom dotyczącym np. praw człowieka.

Globalizacja daje pozapaństwowym uczestnikom nowe możliwości operacyjne i formalne, wzrasta rola organizacji pozarządowych i mniejszości na forach międzynarodowych, na czym zyskują także kobiety. W XXI w. jesteśmy świadkami kształtowania się transgranicznych więzów solidarności, które pozwalają budować strategie oporu i wzmocnienia kobiet, skutecznie naciskając na rządy i międzynarodowe instytucje kształtujące porządek prawny.

Postulaty na dziś

Nie ulega wątpliwości, że kobiety są supereksploatowane przez globalne korporacje^19, szczególnie w krajach rozwijających się. Aby osoby te były godziwie wynagradzane, miały zapewnione bezpieczne warunki pracy i nie traktowano ich przedmiotowo, potrzebna jest solidarność konsumencka, m.in. niekupowanie produktów firm łamiących prawa pracownicze. Zmiana świadomości społecznej może ponadto wpłynąć na politykę rządów i instytucji międzynarodowych, tak aby wymuszały przestrzeganie standardów, które biznes stara się obniżać.

Istotnym postulatem w kontekście zmniejszania skali migracji (przeważnie zarobkowej) jest stworzenie godnych warunków życia i rozwoju w krajach globalnego południa. Tu istotny będzie wspólny lobbing krajów Trzeciego Świata oraz obywateli państw wysokorozwiniętych na rzecz umorzenia długów. Dzięki temu pieniądze przeznaczane na spłatę odsetek mogłyby trafić do szkół czy szpitali.

Intensyfikacja pracy, obowiązki domowe, które nadal spadają głównie na kobiety, niskie płace i pogłębiające się ubóstwo społeczeństwa – to problemy ciągle zamiatane w Polsce pod dywan. Biedni nie mają reprezentantów, dlatego ważna jest mobilizacja społeczna na rzecz lobbingu podczas corocznego ustalania budżetu.

Konieczne jest zwiększenie dostępności żłobków i przedszkoli, aby kobiety mogły łączyć macierzyństwo z pracą zawodową. Potrzebne są realne oraz nowoczesne sposoby aktywizacji zawodowej kobiet, a także ochrony tych w wieku przedemerytalnym. Sfeminizowane zawody powinny być traktowane na równi z innymi, co jest niezbędne dla realizacji zagwarantowanej w Konstytucji równości kobiet i mężczyzn w życiu gospodarczym. Zasadne byłoby również monitorowanie – na wzór krajów skandynawskich – gwarantowanej Kodeksem pracy równości w warunkach zatrudnienia i wynagrodzenia, poprzez tworzenie i realizowanie przez firmy równościowych programów (w tym naprawczych) oraz realizację kampanii edukujących dla pracodawców. Powinno zostać dokładnie zbadane zjawisko ubóstwa w Polsce z podziałem na płeć, co umożliwiłoby stworzenie instytucjonalnych programów zaradczych i pomocowych.

To tylko wybrane spośród wielu możliwych sposobów wzmocnienia pozycji kobiet na rynku pracy. Udowodniły one, że potrafią się mobilizować do walki o swoje prawa, stanowią aktywne podmioty zmian społecznych, nie są tylko „ofiarami”, nad którymi należy się użalać. Pozytywne zmiany dotyczące ich położenia, które nastąpiły w ciągu ostatnich stu lat, zawdzięczają przede wszystkim sobie.

Świętując kolejny Międzynarodowy Dzień Kobiet będziemy się solidaryzować z naszymi babkami i prababkami, nie zapominając o tym, że przed nami jeszcze długa droga do osiągnięcia pełnej równości. Ta jednak leży w interesie nie tylko kobiet, ale i mężczyzn.

dr Zofia Łapniewska

dr inż., ekonomistka, nauczycielka akademicka i aktywistka. Od lat współpracuje z wieloma stowarzyszeniami i fundacjami działającymi na rzecz szeroko pojętej wolności i równości, przeciwdziałającymi dyskryminacji. Koordynowała m.in. pierwsze w Polsce badania nad budżetowaniem pod kątem płci (gender budgeting). Zainteresowania naukowe: ekonomia społeczna, współczesne nurty heterodoksyjne – w tym ekonomia feministyczna.

Przypisy:

1 „Przedświt” nr 5/1911, cały tekst Dory Kłuszyńskiej o tamtych wydarzeniach na stronie: http://lewicowo.pl/varia/viewpub/tid/2/pid/126

2 Krakowski szlak kobiet. Przewodniczka po Krakowie Emancypantek, red. E. Furgał, Kraków 2009, ss. 29-30.

3 Aktywność ekonomiczna ludności Polski, II kwartał 2005 i 2008, [w:] „Informacje i Opracowania Statystyczne”, GUS.

4 E. Lisowska, J. Sawicka, Kobiety i gospodarka, [w:] „RAPORT Kobiety dla Polski. Polska dla kobiet. 20 lat transformacji 1989-2009”, Warszawa 2009, s. 12.

5 A. Zachorowska-Mazurkiewicz, Wprowadzenie do historii rozwoju myśli ekonomicznej, http://www.ekologiasztuka.pl/think.tank.feministyczny, dostęp: 02.02.2011, s. 18.

6 E. Lisowska, J. Sawicka, Kobiety… op. cit., s. 13.

7 H. Rosin, The End of Men, „The Atlantic”, July/August 2010.

8 Aktualna baza: Gender, Institutions and Development Database z 2009 r. znajduje się na stronach: http://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=GID2, dostęp 01.02.2011.

9 A. Eagly, L. Carli, Through the Labyrinth: The Truth About How Women Become Leaders, Boston 2007.

10 S. Helgesen, The Female Advantage: Women’s Ways of Leadership, New York 1995.

11 S. Fronk, Is Chamber of Commerce Waging A Gender War?, „America’s Best Business Practices”, 27.08.2010.

12 G. R. Williams, Quenching the Father Thirst: Developing a Dad, Kansas City 2002.

13 I. Ateljevic, S. Doorne, Culture, economy and tourism commodities. Social relations of production and consumption, [w:] „Tourist Studies”, London 2003, ss. 123-141.

14 R. B. Reich, Supercapitalism. The Transformation of Bussiness, Democracy, and Everyday Life, New York 2007, ss. 3-14.

15 J. Wydrych, Radykalne ruchy kontestacyjne a kobiety – na przykładzie alterglobalizmu, [w:] „Feminizm i radykalizm”, Szczecin 2007, s. 74.

16 S. Sassen, Globalizacja. Eseje o nowej mobilności ludzi i pieniędzy, Kraków 2007, ss. 85-104.

17 http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/459158,co_trzeci_polak_pracuje_bez_stalej_umowy.html, dostęp: 01.02.2011.

18 J. Momsen, Gender and Development, London 2010, s. 16.

19 B. Mason, Women workers face super-exploitation by global corporations, http://www.wsws.org/articles/2004/feb2004/wome-f25.shtml, dostęp: 01.02.2011.

Kobiety i ubóstwo

Ewa Charkiewicz

Publiczna debata o ubóstwie zwykle nie odnosi się do ważnego problemu. Pomija milczeniem to, jak określone decyzje polityczne w sprawach strategii rozwoju, restrukturyzacji gospodarki i reform państwa skutkują wzrostem ubóstwa. A także to, że w przeważającej mierze obciążają one kobiety z gospodarstw domowych o niskich i średnich dochodach.

Niewidoczna większość

W dokumentach rządowych i w tekstach naukowych bieda ujmowana jest jako problem nieaktywnych, patologicznych jednostek i rodzin. Ewentualnie jako biologiczny problem dziedziczenia wykluczenia, np. na terenach popegeerowskich. Niemal nie widać w nich osób doświadczających ubóstwa inaczej. W takich opisach bieda znika za horyzontem powszechnego wzrostu zamożności, a wręcz ogłoszono jej schyłek. Polityczna racjonalność projektu transformacji opiera się bowiem na założeniu przejścia od biedy i zacofania do bogactwa i rozwoju.

Obraz biedy nie pasuje do tego schematu, toteż nawet umiarkowane głosy na jej temat spotykają się z krytyką. Dyskurs wykluczenia społecznego czy badania biograficzne są po części próbą alternatywnego opisu ubóstwa, w tym także ubóstwa kobiet. Tym niemniej również one skupiają się na jednostkach lub grupach, którym nadawany jest status wyjątku od normy powszechnego dobrobytu. Patrząc na rosnące zróżnicowanie dochodów gospodarstw domowych oraz na nowe postaci ubóstwa, można jednak przyjąć, iż jest ono w Polsce rozpowszechnione. To zamożność jest wyjątkiem.

Polityka gospodarcza i społeczna państwa oparte są na założeniu, iż wzrost gospodarczy przynosi korzyści wszystkim, a więc przyczynia się do systematycznej redukcji ubóstwa. Takie podejście uzasadnia szukanie przyczyn biedy po stronie jednostek. Tymczasem dwa jej główne źródła w Polsce – brak pracy i niskie wynagrodzenia za pracę – są konsekwentnie pomijane.

Interpretacje ubóstwa kobiet

W latach 70. amerykańska badaczka Diane Pearce zaproponowała termin „feminizacja ubóstwa” dla określenia większego udziału kobiet wśród ubogich. Zwróciła też uwagę na ubóstwo samotnych matek i dzieci w ich rodzinach. Teza o feminizacji ubóstwa była kontestowana przez badaczki feministyczne. Krytykowały ją za brak oparcia w badaniach empirycznych, szukały innych metod i wskaźników do analizy związków między ubóstwem a płcią, podważały również stygmatyzujące i dyscyplinujące podejścia do samotnych matek. Inne badaczki z kolei podkreślały, iż płeć (gender) jest zawsze relacją zapośredniczoną przez inne kategorie i zwracały uwagę na związki między ubóstwem a płcią, klasą, rasą, wiekiem i wykształceniem oraz przypisywały wzrost ubóstwa, w tym wśród kobiet, skutkom programów liberalizacji i globalizacji.

Polskie badania społeczne stosują ramę feminizacji ubóstwa – albo odnoszą się do niej, zaprzeczając, iż ma w naszym kraju zastosowanie. Metody jego pomiaru, oparte na kryteriach dochodowych, którymi państwo posługuje się w polityce społecznej, nie pozwalają bezpośrednio zobaczyć zróżnicowania pod kątem płci. Nic więc dziwnego, że wykorzystujące je badania nie potwierdzają tezy o feminizacji ubóstwa w Polsce.

Niektórzy naukowcy, opierając się na badaniach jakościowych, podtrzymują ją jednak. Elżbieta Tarkowska opisuje feminizację ubóstwa jako większe – w tym długotrwałe – bezrobocie wśród kobiet, niższe płace i emerytury, zjawisko samotnego macierzyństwa oraz szczególne obciążenie pracą domową kobiet w ubogich rodzinach. Z wyłączeniem kategorii samotnych matek (badania oparte na kryteriach dochodowych wskazują na zróżnicowanie wewnątrz tej grupy i średnie dochody powyżej minimum socjalnego), taka siatka pojęciowa, odwołująca się do ogólnej kategorii kobiet, zamazuje różnice między nimi.

Analizy danych z przeglądowych badań w latach 2000-2009 wskazują, iż wśród typów gospodarstw domowych o najniższych dochodach (robotnicy, renciści, rolnicy) w dwóch grupach mamy do czynienia z przewagą kobiet, które stanowią 60,7% członków gospodarstw rencistów oraz przeważają w grupie wiekowej 25-54 lata w gospodarstwach robotniczych. W owych typach gospodarstw domowych, podobnie jak w tych utrzymujących się z pomocy socjalnej, gdzie występuje statystyczna przewaga kobiet-głów gospodarstw (70%, 2009), w latach 2000-2009 dochody spadały, podczas gdy we wszystkich pozostałych – z wyjątkiem rolników – rosły. Odpowiedzialna jest za to „widzialna ręka państwa”, które reguluje dostęp do świadczeń socjalnych i rent oraz ich poziom, a także wysokość płacy minimalnej.

Inną interpretację ubóstwa kobiet w Polsce proponują autorzy z Banku Światowego. Wiążą je z dyskryminacją i posługują się ujęciem różnicy między ogólnymi kategoriami kobiet i mężczyzn. Badania te opisują kobiety jako grupę dyskryminowaną w dostępie do rynków pracy, kapitałowego i usług publicznych. Argumentując z perspektywy ekonomicznej użyteczności kobiet, Pierella Paci twierdzi, iż nierówności stanowią barierę dla rozwoju gospodarczego, ponieważ uniemożliwiają wykorzystanie kapitału ludzkiego dyskryminowanej grupy. Zagrożenie ubóstwem wiąże się z brakiem kapitału społecznego, ograniczeniami w jego wykorzystaniu, alkoholizmem, enklawami długotrwałego wykluczenia.

Z tej makroekonomicznej perspektywy nie widać kontekstu egzystencji konkretnych grup kobiet żyjących w sytuacji ubóstwa i ich relacji z instytucjami, a głównym problemem nie jest jakość życia obywateli ani ich polityczna sprawczość, lecz przekonanie, że nierówności płciowe hamują rozwój gospodarki. Analizy tego rodzaju opierają się na neoliberalnej siatce pojęciowej i stanowią podstawę polskiej polityki socjalnej.

Znaczna część rodzimych badań nie pozwala zobaczyć, co robi państwo, gdyż ograniczają się do społeczno-demograficznych atrybutów kobiet jako jednostek lub do ich sytuacji wewnątrz gospodarstw domowych, doświadczanych skrajnym ubóstwem. Wyjątkiem są analizy, które opisują zagrożenie ubóstwem wśród samotnych matek i pokazują na związek z polityką państwa wobec funduszu alimentacyjnego^1. Ponadto, część badaczek i badaczy naturalizuje biedę, ujmując ją jako nieodrodny element kapitalizmu czy wręcz zjawisko, które występuje zawsze i wszędzie, dlatego przeciwdziałanie mu nie jest priorytetem.

Na ubóstwo kobiet można jednak spojrzeć inaczej – z perspektywy ekonomii opieki i obywatelstwa kobiet. Głównym czynnikiem, który różnicuje podział czasu, pracy, obowiązków i zasobów w gospodarstwach domowych oraz w skali rynku czy państwa, są historycznie ukształtowane konstrukcje tożsamości i relacje płci, a także rola kobiet w biologicznej i społecznej reprodukcji. Nie tylko gospodarstwa domowe, lecz także przedsiębiorstwa, gospodarka narodowa i państwo zależą od wkładu reprodukcyjnej i opiekuńczej pracy kobiet, świadczonej bez wynagrodzenia lub nisko wycenianej przez rynek, jak praca zawodowych sprzątaczek, opiekunek i pielęgniarek.

Neoliberalizm i polityki oparte na założeniach wywodzących się z ekonomii podaży, monetaryzmu, nowej ekonomii instytucjonalnej czy neoklasycznej ekonomiki gospodarstwa domowego, przenoszą odpowiedzialność za reprodukcję społeczną i podtrzymanie życia ludzi na rodzinę. Natomiast ekonomia opieki pokazuje związek między pracą opiekuńczą i reprodukcyjną a polityką gospodarczą i społeczną państwa, instytucjami, rynkiem i obywatelstwem kobiet^2.

Menedżerki ubóstwa

Jak wskazują międzynarodowe badania, 60% nieodpłatnej pracy na rzecz gospodarstw domowych (z uwzględnieniem rolnictwa na własne potrzeby) wykonują kobiety^3. Polskie badania potwierdzają większe obciążenie kobiet pracą domową^4 oraz opiekuńczą^5. O ile kobiety zamożne stać na zakup usług opiekuńczych od innych kobiet, o tyle brak środków finansowych jest szczególnie dotkliwy dla gospodarstw o niskich dochodach. Jedne z pierwszych badań ubóstwa w krajach przechodzących zmiany systemowe pokazały, że obok ograniczania wydatków, podejmowania dodatkowej pracy, wyprzedaży posiadanych rzeczy i zaciągania pożyczek, gospodarstwa domowe radziły sobie z nim przez intensyfikację pracy domowej. W przypadku Polski w 1995 r. na strategię tę wskazało 83,2% badanych gospodarstw^6.

Badania jakościowe z kolejnych lat transformacji potwierdzają wzrost obciążenia kobiet pracą domową w celu podtrzymania życia rodzin w kontekście niedostatku. Elżbieta Tarkowska podkreśla rolę kobiet jako „menedżerek ubóstwa” i filarów biednych rodzin, gdyż to one zarządzają pieniędzmi rodziny, aby skromny budżet się domknął podejmują różne strategie, często czasochłonne i męczące, niekiedy upokarzające, aby uzupełnić brakujące środki, spełniają wszystkie domowe obowiązki i działania.

Badania podjęte przez Think Tank Feministyczny nastawione były zarówno na doświadczenia, jak i społeczny kontekst życia kobiet oraz relacje z instytucjami, które wpływają na ich życie. Ich uczestniczki z Krosna i Wałbrzycha mówiły o niedożywieniu, przypadkach głodowania, problemach mieszkaniowych. Wskazywały na utratę zdrowia, wywołaną stresem związanym z permanentną niepewnością. Główną przyczyną ubóstwa, jaka wyłoniła się w rozmowach, jest bezrobocie, związane z kryzysem transformacyjnym czy kryzysem finansowym z 2008 r., oraz zastępowanie stałych miejsc pracy tzw. pracą śmieciową (na czasowych umowach za niskie wynagrodzenie).

Uczestniczki badań, które straciły pracę w likwidowanych fabrykach, pomimo podejmowanych wysiłków już nigdy nie znalazły trwałych form zatrudnienia. Ubóstwo przyczynia się do „głodu czasu” kobiet, które oprócz pracy domowej, opieki nad dziećmi i chorymi czy starszymi członkami rodzin, zajmują się dorywczą pracą zarobkową. Wraz z dziećmi uprawiają zbieractwo, wynajmują się z nimi do prac w gospodarstwach rolnych w zamian za żywność, zajmują się jej produkcją i przygotowaniem posiłków. Spędzają więcej czasu na zakupach w poszukiwaniu najtańszych produktów, poświęcają go też na pozyskanie pożyczek i środków z pomocy społecznej, wreszcie na uczestnictwo w szkoleniach i programach aktywizacji zawodowej, które w opinii uczestniczek nie skutkują znalezieniem pracy. Znaczną rolę w przetrwaniu rodzin odgrywają zasoby z czasów PRL-u, jak emerytury, działki czy mieszkania nabyte przez pokolenia babć i dziadków. Te zasoby są już jednak na wyczerpaniu.

Ubóstwo nie dotyczy uogólnionej kategorii kobiet. Ubóstwo i płeć są „zawsze z czymś”, są zapośredniczone przez klasę, wiek, wykształcenie, miejsce zamieszkania.

Na związek między płcią, odpowiedzialnością za opiekę a ubóstwem wskazują dane GUS nt. beneficjentów pomocy społecznej. W 2008 r., w łącznej liczbie 1,12 mln gospodarstw beneficjentów pomocy społecznej głowami blisko 70% z nich były kobiety. Jak wyjaśniają autorzy raportu, kobiety są rejestrowane jako głowy gospodarstw domowych, ponieważ to one zgłaszają się o pomoc. Największą grupę stanowią te w wieku 18-44 lata, przede wszystkim matki dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym^7.

Badania wskazują także na olbrzymią różnicę między popytem na pracę a jej podażą, czyli ogromny brak miejsc pracy^8. W grudniu 2009 r. na 51,6 tys. wolnych miejsc pracy przypadało 1,89 mln zarejestrowanych bezrobotnych, czyli statystycznie o jedną ofertę pracy konkurowało 37 osób. Część, a w takich miejscowościach jak Krosno większość nowych miejsc pracy, jest subsydiowana ze środków publicznych i ma charakter tymczasowy.

Dane statystyczne w większości nie uwzględniają zróżnicowania ze względu na płeć. Dopiero analiza danych z perspektywy relacji płci, opieki czy reprodukcji społecznej ukazuje znaczne obciążenie kobiet. W Polsce od ponad pół wieku, tj. od szeregu pokoleń, kobiety ze wszystkich grup społecznych uczestniczą w rynku pracy, a więc zajmują szczególne miejsce na pograniczu produkcji i reprodukcji społecznej. Chociaż, jak wspomniano, rynek czy państwo nie mogą funkcjonować bez wkładu opiekuńczej i reprodukcyjnej pracy kobiet, to nie jest ona doceniana, a płatna praca opiekuńcza jest nisko wynagradzana.

W polityce społecznej opieka jest traktowana jako bezpłatny kobiecy obowiązek, a czas kobiet – jako nieskończenie elastyczny. Opiekuńcza praca kobiet z gospodarstw o niskich i średnich dochodach traktowana jest jako strefa buforowa, gdzie przerzucane są społeczne koszty transformacji czy cięć budżetowych. Dla gospodarstw o najniższych dochodach strefa ta jest na wyczerpaniu. Wskazują na to badania długości życia mieszkańców warszawskich dzielnic, ubogiej Pragi i zamożnego Wilanowa oraz Ursynowa: różnice sięgają odpowiednio 9 i 14,1 lat dla kobiet oraz 16,1 i 18 lat dla mężczyzn na niekorzyść mieszkańców Pragi. Raport warszawskiego Urzędu Miasta^9 nie przypisuje tego wyższym wskaźnikom biedy, bezrobocia i gorszym warunkom mieszkaniowym – widzi tylko niezdrowy styl życia jako przyczynę nadumieralności w ubogich dzielnicach.

Jak patrzeć, żeby nie zobaczyć

W publikacji Forum Obywatelskiego Rozwoju Anna Kurowska^10 wyjaśnia, skąd się bierze bieda: otóż jest skutkiem bezrobocia i bierności zawodowej, alkoholizmu, narkomanii, niezaradności oraz dziedziczenia tych postaw. Biedni rodzice nie przekazują dzieciom zasobów finansowych. Polityka społeczna jest szkodliwa, ponieważ utrwala patologiczne zachowania. Do tego katalogu przyczyn ubóstwa autorka dodaje wysokie koszty pracy. Takie poglądy są rozpowszechnione zarówno w dyskursie publicznym, gdzie reprodukują charakterystyczny dla neoliberalizmu rasizm państwowy, oparty na podziale na jednostki użyteczne i nieużyteczne ekonomicznie, jak i w wypowiedziach polityków, jak Leszek Balcerowicz czy minister Boni.

Bieda jest z jednej strony skutkiem braku środków do życia, a z drugiej – produktem dyskursu o ubóstwie (składają się nań badania naukowe, rządowe strategie i polityki, techniki gromadzenia danych statystycznych), który determinuje relacje między państwem i rynkiem a biednymi, a także kształtuje stosunek biednych do samych siebie. W świetle patologizacji ubogich, przyznanie się do niedostatku nastręcza dużych trudności, co stawia pod znakiem zapytania wyniki badań opinii publicznej na temat poziomu życia.

O ile w czasach PRL-u granicę niedostatku wyznaczało minimum socjalne, obecnie głównym narzędziem konceptualnym, za pomocą którego państwo konstruuje ubogich jako grupę, jest minimum egzystencji. Wprawdzie w badaniach naukowych na potrzeby polityki społecznej istnieją inne miary ubóstwa (ubóstwo relatywne, deprywacja materialna), ale minimum egzystencji pozostaje główną metodą, za pomocą której biedzie jest nadawana widzialność polityczna, a niedostatek oddzielany od zamożności. Ubóstwo w tym ujęciu to przede wszystkim skrajne ubóstwo, czyli zakładany tymczasowy brak zdolności do życia na własny rachunek. Założenie, że ubóstwo jest tymczasowe, wynika z politycznego przeświadczenia, iż wzrost gospodarczy prowadzi do wzrostu zamożności, a jego efekty spływają (trickle down), poprawiając dochody wszystkich grup społecznych.

Neoliberalne państwo „widzi” ubogich jako nieproduktywne jednostki, żyjące na koszt podatników. W myśl efektywności ekonomicznej, koszty zabezpieczeń społecznych i pomocy socjalnej należy zmniejszyć. Tym samym, w kontekście deficytu pracy i braku polityk nastawionych na tworzenie miejsc pracy, ludzi ekonomicznie nieużytecznych skazuje się na śmierć. Między neoliberalnym państwem a gospodarstwami domowymi żyjącymi w niedostatku, stoją kobiety, których życie codzienne to walka o przetrwanie.

10,6% odbiorców pomocy społecznej otrzymuje wsparcie w wysokości niższej od tej, do której są uprawnieni, a 8,6% nie otrzymało jej wcale^11. Z danych IPiSS wynika, że kryterium dochodowe uprawniające do pomocy socjalnej, utrzymywane przez państwo na poziomie z 2006 r., tylko o 50 gr różni się od poziomu minimum egzystencji biologicznej dla czteroosobowej rodziny (odpowiednio 351 i 350,5 zł na osobę w rodzinie).

Pomoc socjalna jest obłożona wieloma restrykcjami. Z założenia nie stanowi ona uzupełnienia dochodów ponad ustawowy poziom ubóstwa. Od poziomu odliczane są już posiadane dochody (np. alimenty 150-300 zł) i do tego dodawana jest pomoc pieniężna, w przypadku niektórych zasiłków w wysokości połowy różnicy między pułapem dochodowym a posiadanym dochodem – oraz wedle finansowych możliwości gmin. Na mocy ustawy z 2004 r., pomoc pieniężna jest uzależniona nie tylko od kryteriów dochodowych, ale też od jednego z dodatkowych kilkunastu czynników (np. niepełnosprawność, alkoholizm). Środki na pomoc są niewystarczające, a większość kosztów (75% według GUS^12) ponoszą gminy. Decentralizacji odpowiedzialności za pomoc socjalną, podobnie jak w przypadku ochrony zdrowia, nie towarzyszy przekazywanie odpowiednich kwot. Jednocześnie, podejmowane są decyzje, które realnie uszczuplają dochody gmin, jak niedawna o zmniejszeniu ich dochodów z podatków CIT i PIT.

Niewystarczające środki i patriarchalna kultura owocują wzrostem represyjności pomocy socjalnej wobec tzw. klientów pomocy, których większość stanowią kobiety. Pozbawione możliwości udzielania rodzinom wsparcia finansowego, wyposażone w narzędzia nadzoru i przepracowane pracownice socjalne – w Wałbrzychu i Krośnie na każdego pracownika przypada ponad 100 klientów – zwracają się przeciwko swoim podopiecznym. – Pani sprzeda psa, to będzie pani miała na życie. Dywan też ma pani sprzedać – usłyszała jedna z uczestniczek badań Think Tanku Feministycznego.

Publicznie widzialnym wymiarem tej represyjności jest pozbawianie praw do opieki nad dzieckiem. Szacuje się, iż 20% dzieci jest odbieranych rodzinom z powodu ubóstwa. Uczestniczki badań TTF podkreślały, że żyją pod ciągłą groźbą pozbawienia ich dziecka.

Zamrażana, obłożona restrykcjami „pomoc” dla ubogich jest na bardzo niskim poziomie: w 2008 r. stanowiła 0,18% PKB. Na świadczenia pieniężne dla 1,12 mln gospodarstw domowych państwo przeznaczyło 76,5 mln zł, tj. średnio 68,11 zł na gospodarstwo^13. W biednych powiatach, np. krośnieńskim w 2008 r., pomoc wyniosła 25 zł na osobę. Pomimo iż od 1994 r. PKB rośnie, Polska ma jeden z najniższych w UE udziałów wydatków na pomoc socjalną i mieszkaniową, świadczenia dla dzieci oraz zasiłki dla bezrobotnych.

Widzialna ręka neoliberalnego państwa

Neoliberalizm, czyli wprowadzenie matrycy ekonomicznej i modelu rynku do zarządzania sferą społeczną (zabezpieczenia społeczne, pomoc socjalna, edukacja, ochrona zdrowia, ochrona środowiska, kultura) i do zarządzania państwem, powoduje, że z optyki państwa znikają obywatelki i obywatele. Jak pisał Michel Foucault, model ten funkcjonuje jak stały trybunał ekonomiczny, który wymaga ustawicznego dostosowywania się jednostek.

Państwo socjalistyczne czy państwo opiekuńcze dzieliło z gospodarstwami domowymi koszty opieki i reprodukcji społecznej. Neoliberalizm jako teoria ładu ekonomicznego i jako projekt zarządzania państwem i ludnością zanegował podział na prywatne oraz publiczne, zatarł granice między państwem a rynkiem i włączył sferę społeczną do tego ostatniego. Neoliberalne państwo-firma nastawione jest na maksymalizację wzrostu gospodarczego, przewag konkurencyjnych i wspieranie akumulacji kapitału, a podmiot polityczny, który jest głównym przedmiotem jego troski, to nawet nie przedsiębiorca – lecz inwestor. Wobec biednych i bezrobotnych stosowana jest strategia ich aktywizacji do pracy, której nie ma. Koszty podtrzymania życia i reprodukcji społecznej przerzucane są do gospodarstw domowych i na barki kobiet. Neoliberalne państwo nie ma innych rozwiązań problemu ubóstwa.

W kontekście niedoboru i intensyfikacji pracy oraz wzrostu udziału nisko płatnych i niepewnych form zatrudnienia, zakres i dotkliwość ubóstwa rośnie, a wraz z nim – obciążenie kobiet. Zarazem polityka społeczna jest programowana i wdrażana w neoliberalnych ramach podporządkowania polityce makroekonomicznej (gdzie sfera społeczna to ośrodki kosztów, które należy redukować) i nie zabezpiecza nawet gospodarstw domowych znajdujących się w skrajnym ubóstwie. W miejsce opuszczane przez państwo wchodzi sektor prywatny, wspierany ideologią profesjonalizacji usług opiekuńczych.

Gdy praca opiekuńcza ulega utowarowieniu, jej wartość jest deprecjonowana, tym razem przez rynek. Kobiety z gospodarstw o najniższych dochodach są zatrudniane w firmach świadczących usługi opiekuńcze na prywatnych i publicznych rynkach – na warunkach, które lokują je w kategorii „pracujących ubogich”, nie zapewniając bezpieczeństwa egzystencjalnego. Nadal nieodpłatnie wykonują pracę opiekuńczą w swoich domach, a jednocześnie za pośrednictwem firm za niskie wynagrodzenie świadczą ją na rzecz innych.

Aby ubóstwo i przeobrażanie ekonomii opieki w rynek usług publicznych były politycznie strawne, należy je maskować za pomocą różnych zabiegów, jak patologizacja ubogich (dysfunkcyjne rodziny), biologizacja (dziedziczenie ubóstwa), nadawanie biedzie statusu wyjątku (enklawy), resubiektywizacja ubogich jako racjonalnych ekonomicznie jednostek, które same dokonują wyboru bezrobocia czy złych warunków mieszkaniowych.

Alternatywne strategie

Redukcja i przeciwdziałanie ubóstwu wymaga innych podstaw polityki, w tym innej polityki makroekonomicznej. Należy zwiększyć dochody państwa, aby móc dzielić koszty reprodukcji społecznej (pomocy socjalnej, zabezpieczeń społecznych, ochrony zdrowia, edukacji) z gospodarstwami domowymi, w tym realizować ustawowe uprawnienia do pomocy socjalnej.

W ramach neoliberalnych założeń polityki gospodarczej i pod wpływem globalnej konkurencji, podatki w Polsce, szczególnie świadczone przez firmy (CIT) oraz koszty podatkowe pracy, są jednymi z najniższych w Unii Europejskiej^14. Uniemożliwia to realizację praw socjalnych obywateli, gwarantowanych w Konstytucji. Od kobiet pobierany jest „podatek reprodukcyjny” w postaci świadczonej przez większość z nich nie wynagradzanej pracy opiekuńczej, bez której rynek czy państwo nie mogą funkcjonować.

Jak już wspomniano, główną przyczyną ubóstwa jest brak pracy i praca za niskie wynagrodzenie. W dyskusjach na temat wzrostu gospodarczego z redukcją ubóstwa (pro-poor growth) wskazuje się na trzy czynniki niezbędne dla umożliwienia wyjścia z biedy: (1) uniwersalny dostęp do usług publicznych (włączając opiekę nad dziećmi, osobami starszymi i niepełnosprawnymi), (2) zmniejszenie skali nierówności, (3) zwiększenie dochodów najgorzej sytuowanych grup, w tym kobiet^15, poprzez: wzrost popytu na pracę, podwyższenie płac minimalnych oraz zwiększenie transferów społecznych, szczególnie na rzecz gospodarstw domowych o najniższych dochodach. Realizacja tych celów wymaga podporządkowania polityki makroekonomicznej i strategii rozwoju gospodarczego uniwersalnym i nierozdzielnym prawom człowieka, w tym prawom kobiet.

Aby takie zmiany były możliwe, należy zakwestionować neoliberalną politykę i maski, jakie nakłada na ubóstwo, usuwając zarazem z pola widzenia obciążenie kobiet. Neoliberalne dystopie rozwoju, jak przyjęty przez rząd dokument „Polska 2030. Wyzwania rozwojowe”, do którego odwołują się autorzy budżetu na 2011 r., będą przyczyniać się do wzrostu gospodarczego przy jednoczesnym wzroście ubóstwa. Ujęcie kobiet jako grupy specjalnej troski czy starania o formalną równość między ogólnymi kategoriami kobiet i mężczyzn nie podważają neoliberalnej polityki, zamazują sytuację kobiet żyjących w ubóstwie, a zarazem wpływają na osłabienie sojuszu kobiet i mężczyzn z uciskanych grup, którymi staje się większość społeczeństwa.

Ewa Charkiewicz

ekonomistka, działaczka społeczna, feministka. Prowadziła transdyscyplinarne badania, wykładała i publikowała m.in. w Holandii, Stanach Zjednoczonych i Indiach. W latach 80. jedna z założycielek Ruchu „Wolę Być”. W latach 90. koordynatorka Grupy Doradców ds. Gender w Banku Światowym, później koordynowała program badań nad ekologią i trwałymi podstawami do życia w DAWN, feministycznej sieci badaczek i aktywistek z krajów rozwijających się. Współzakładała Instytut Feministyczny w Bangalurze, założycielka Fundacji im. Tomka Byry „Ekologia i Sztuka”, inicjatorka Think Tanku Feministycznego oraz Lewicowej Sieci Feministycznej Rozgwiazda, współorganizatorka seminarium „Lewica od Foucaulta: transformacja i władza” (2006-2009). Należy do Zielonych 2004 (wchodzi w skład Rady Krajowej partii) oraz Koalicji Karat. Autorka i redaktorka książek oraz artykułów stanowiących feministyczną krytykę ekonomii, ekologii oraz związków między płcią a rozwojem gospodarczym; krytykuje również feminizm liberalny, m.in. za zamazywanie ekonomicznych różnic między kobietami. Poczuwa się do roli „bosonogiej intelektualistki uciśnionych”, mówiąc słowami Maxa Neefa. Jej analizy pisane po polsku znaleźć można na stronie www.ekologiasztuka.pl.

Niniejszy tekst jest skróconą i nieco zmienioną we współpracy z autorką wersją rozdziału „Polskiego Raportu Social Watch 2010 – Ubóstwo i wykluczenie społeczne”, przygotowanego przez Polską Koalicję Social Watch i Polski Komitet Europejskiej Sieci Przeciwdziałania Ubóstwu (EAPN PL). Całe wspomniane opracowanie można pobrać ze strony koordynatora Koalicji, Kampanii Przeciw Homofobii: www.kph.org.pl.

Przypisy:

1 I. Desperak, Bez alimentów, 2010, http://www.rozgwiazda.org.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=102:bez-alimentow&catid=64:alimenciary&Itemid=106.

2 E. Charkiewicz i A. Zachorowska-Mazurkiewicz (red.), Gender i ekonomia opieki, Warszawa 2009.

3 D. Budlander, Statistical comparison of care and non-care work across six countries, Genewa 2008.

4 B. Mikuta, Studia nad wartością pracy domowej w mieście i na wsi ze szczególnym uwzględnieniem funkcji żywieniowej, Praca doktorska SGGW, Warszawa 2000.

5 B. Bobrowicz, Alokacja czasu wewnątrz gospodarstwa domowego [w:] „Strukturalne i kulturowe uwarunkowanie aktywności zawodowej kobiet w Polsce”, red. I. Kotowska, Warszawa 2009.

6 R. Milic-Czerniak, Gospodarstwa domowe w krajach Europy Wschodniej. Skutki przemian 1990-1995, Warszawa 1998.

7 GUS, Sytuacja gospodarstw domowych w 2009 w świetle wyników badań gospodarstw domowych, Warszawa 2010.

8 GUS, Popyt na pracę w 2009, Warszawa 2010.

9 Urząd m.st. Warszawy, Raport o stanie zdrowia mieszkańców Warszawy, Warszawa 2010.

10 A. Kurowska, Skąd się bierze bieda?, „Zeszyty Forum Obywatelskiego Rozwoju” nr 5/2008.

11 GUS, Beneficjenci pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych w 2008, Kraków 2009.

12 ibidem.

13 ibidem.

14 E. Matyszewska, PIT w Polsce niższy od średniej w UE. DGP and Pricewaterhouse report on taxation in the EU, „Dziennik Gazeta Prawna” (B2), 4-6 czerwca 2010 r.

15 S. Mehrotra, E. Delamonica, Eliminating human poverty. Macroeconomic and social policies for equitable growth, Londyn 2007.

Niedoceniana siła

Agnieszka Wasilewska

Kobiety wiedzą, że warto się zrzeszać – stanowią znaczny odsetek polskich związkowców. Jednak związki zawodowe nie bardzo wiedzą, jak wykorzystać ich unikalną perspektywę w walce o interesy pracownicze. Natomiast pracodawcy przyzwyczaili się nie liczyć z kobiecymi protestami.

W związku z płcią

Niedługo po wyjściu z podziemia, „Solidarność” powołała Komisję Kobiet. Wyprzedziła tym inne organizacje pracownicze, jednocześnie wpisując się w standardy Międzynarodowej Federacji Związków Zawodowych.

Niestety, wkrótce doszło do rozbieżności światopoglądowych między działaczkami a kierownictwem związku ws. dopuszczalności przerywania ciąży i w efekcie Komisję rozwiązano. Do tematu wrócono dopiero pod koniec lat 90. Obecnie w „Solidarności” istnieje stanowisko Koordynatora ds. Kobiet oraz Sekcja Kobiet. Również OPZZ dostrzegło problem i w tym samym czasie powołało Komisję Kobiet.

Według Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych, w 2006 r. kobiety stanowiły 37,7% członków NSZZ „Solidarność”, zaś w OPZZ odsetek pań wyniósł 48%. Nowszych danych nie ma, ponieważ centrale związkowe nie prowadzą takich statystyk.

Choć udział kobiet w związkach jest wyraźny, nie przekłada się na ich uczestnictwo we władzach. W „Solidarności” na 99 członków Komisji Krajowej jest zaledwie 6 kobiet, z czego w Prezydium Komisji znalazła się jedna. Podobnie wygląda sytuacja w pozostałych związkach. We władzach OPZZ zasiada jedna kobieta, po dwie w Forum Związków Zawodowych i Konfederacji Pracy.

– Problem ten najlepiej obrazuje Związek Nauczycielstwa Polskiego. Zrzesza w większości kobiety, jednak żadna z nich nigdy nie stanęła na jego czele – zauważa Julia Kubisa z OPZZ, autorka doktoratu o kobietach w związkach zawodowych. – Dobrze to widać także przy okazji spotkań międzynarodowych, gdy centrale z innych krajów stawiają polskim związkom wymóg, aby ich delegacje nie były wyłącznie męskie – dodaje Marta Trawińska z Uniwersytetu Wrocławskiego, badająca aktywność kobiet w związkach zawodowych.

Przyczyny leżą przynajmniej częściowo w sytuacji bytowo-kulturowej polskich kobiet. Muszą odpracować swój etat, następnie w domu to na nie spada zwykle większość obowiązków – w tej sytuacji działalność związkowa jest niejako „trzecią pracą”. Oczywiście kobieta może zostać oddelegowana do etatowej działalności związkowej, jednak nie jest to typowa 8-godzinna praca „od – do”, lecz zajęcie daleko bardziej angażujące. – Znaczna część kobiet dokonuje kalkulacji, czy może sobie pozwolić na działalność w wyższych strukturach związkowych, wymagającą częstych wyjazdów, spotkań itp. – wyjaśnia J. Kubisa.

Są także inne przyczyny małej liczby pań wśród związkowych liderów. – Z moich obserwacji wynika, że kobiety nie bardzo wierzą we własne możliwości, w to, że się do takiej pracy nadają. Przeciwdziałamy temu, organizując dla nich specjalne szkolenia – informuje Aleksandra Delecka, przewodnicząca Sekcji Kobiet NSZZ „Solidarność”. Podobną zależność zauważa Ewa Miszczuk, przewodnicząca Komisji Kobiet OPZZ: Te z nas, które już się zaangażują, świetnie sprawdzają się w działaniu. Zaś Danuta Wojdat, Koordynatorka ds. Kobiet w „Solidarności”, smutno dodaje: Niestety, brak pań w wyższych strukturach sprawia, że związkom brakuje kobiecej perspektywy. Nie jest to bynajmniej problem wyłącznie „płciowy”, lecz ważny z punktu widzenia ogółu pracowników. Obecnie większość nowych miejsc pracy powstaje bowiem w sektorze usług, zdominowanym przez kobiety.

Co ciekawe, zawody silnie sfeminizowane są często jednocześnie wyjątkowo uzwiązkowione. Przykładowo, do ZNP należy ok. 70% pracowników oświaty (wśród których ok. 70% stanowią kobiety), a do Ogólnopolskiego Związku Zawodowego Pielęgniarek i Położnych – 50% zatrudnionych w branży, w której 98,3% czynnych zawodowo pracowników to kobiety. A przecież oba związki nie są jedynymi w swoich sektorach. – Kobiety wstępują do związków odpowiedzialnie, wiedzą, po co to czynią i czemu w nich są – uważa Izabella Bilińska-Trzopek, wiceprzewodnicząca Zarządu Krajowego OPZZ „Konfederacja Pracy” ds. sektora bankowego.

Aby lepiej reprezentować interesy pań, w „Solidarności” działa wspomniana Koordynatorka ds. Kobiet. – Reprezentuję związek na zewnątrz w sprawach dotyczących kobiet oraz koordynuję działania w obrębie branż i regionów pod kątem naszej polityki względem kobiet – wyjaśnia p. Wojdat. W „Solidarności” istnieje też Sekcja Kobiet, zajmująca się problematyką tej grupy pracowników niezależnie od branży czy regionu. – Praca na niepełnym etacie czy telepraca, godzenie obowiązków domowych z pracą zawodową – to wszystko sprawy, które częściej dotyczą kobiet, dlatego są nam szczególnie bliskie – wyjaśnia p. Delecka.

Związkowczynie zajmują się też typowo kobiecymi problemami bytowymi. – Osobne szatnie, ubikacje czy bidety są dla nas dość ważne. Musimy jednak same o nie zawalczyć, bo kolegom-związkowcom one umykają – tłumaczy A. Delecka.

Damskie reguły gry

Wiele osób jest skłonnych przypisywać kobietom wnoszenie do związków zawodowych cech utożsamianych z ich płcią. P. Danuta zauważa: Kobiety w negocjacjach są bardziej konkretne, skłonne do dyskusji, ale nie do ustępstw. Zaś p. Ewa dodaje: Mężczyźni są zwykle nastawieni na konfrontację, kobiety zaś – na osiągnięcie porozumienia. Nie okopują się tak na swoim stanowisku i starają się zrozumieć drugą stronę. Jednak Julia Kubisa zastrzega: Może być tak, że patrząc przez pryzmat zawodu, myślimy o płci. Górnik kojarzy się z twardością oraz hardością i tak też działa w związku. Zadaniem pielęgniarki jest opieka i taką cechę wnosi do swego związku.

Na różnice między „damskim” a „męskim” stylem działalności związkowej wskazuje także Iwona Borchulska, wiceprzewodnicząca OZZPiP: Lekarze, w większości mężczyźni, potrafili zostawić pacjentów samych sobie, np. w Zielonej Górze zamykając gabinety. Pielęgniarki odchodząc od łóżek nigdy nie pozostawiły pacjentów zupełnie bez opieki. Różnice widać też w używanym języku. – Gdy byłam przewodniczącą krajową, mój zastępca zawsze buńczucznie pisał „żądamy”, ja zaś – „prosimy” – wyjaśnia Grażyna Domagała, przewodnicząca Śląskiej Komisji Związku Zawodowego Pracowników Policji. Uprzejmą stanowczością i merytorycznym przygotowaniem p. Grażyna doprowadziła jednak do poprawy tabeli płac pracowników cywilnych policji.

Julia Kubisa zauważa, że pielęgniarki i położne w swoim związku wypracowały specyficzne zasady postępowania. – Mniej są skupione na okazywaniu władzy i hierarchii, a bardziej na kooperacji. Jednak zastrzega: Kobiety funkcjonujące w zawodach bardziej „męskich”, wpisują się w obowiązujące w nich reguły gry. Trawińska zaś dostrzega pewną prawidłowość: Jeżeli spojrzymy na branże silnie sfeminizowane, to ich protesty są podobne, mają charakter stereotypowo postrzeganej kobiecości.

Trudno stwierdzić, czy to z powodu znacznej feminizacji, czy z uwagi na specyfikę zawodu, wśród postulatów protestujących pielęgniarek i nauczycielek pojawiają się zwykle rozwiązania systemowe, będące wyrazem dbałości o interesy ogółu społeczeństwa. – Uczestniczymy nie tylko w konsultowaniu spraw dotyczących naszego środowiska, lecz także pacjentów, których dobro leży nam na sercu – podkreśla Longina Kaczmarska, wiceprzewodnicząca OZZPiP. – Uważamy, że lecznictwo nie powinno podlegać prawom rynku, że państwo ma obowiązek dbać o zdrowie obywateli. Z tego powodu naciskamy, by rząd prowadził dialog ze społeczeństwem – wyjaśnia Borchulska. Zaś Trawińska uzupełnia, że w podobny sposób postępują nauczycielki: Odwołują się np. do niwelowania nierówności w dostępie do edukacji.

W sektorze finansowym, w którym większość pracowników stanowią kobiety, panują swoiste zasady. – Nie sądzę, aby bankowcy kiedykolwiek zdecydowali się odejść od pracy. Musiałby się chyba świat kończyć – zauważa Bilińska-Trzopek. Gdy jednak negocjacje zawiodły, kobiety z Konfederacji Pracy poprosiły o pomoc górników. Mieli demonstrować przed siedzibą banku w galowych mundurach. Sama wizja okazała się na tyle przerażająca, że jego zarząd nabrał chęci do rozmów. – W tym przypadku słabsza strona posłużyła się silną, męską dłonią – wyjaśnia działaczka.

Obierane metody wyznacza także postrzeganie poszczególnych rodzajów pracy. Gdy strajkują górnicy, ekonomiczne programy informacyjne bombardują odbiorców danymi na temat wysokości strat. Protest pielęgniarek może co prawda przynieść jeszcze większe straty, ale wartość ich pracy nie jest przedmiotem podobnych wyliczeń. Protestujące pielęgniarki są często lekceważone przez dyrekcje placówek i władze, a zawierane z nimi porozumienia bywają nierzadko łamane. – Kto wie, może gdybyśmy były bardziej agresywne, szybciej dopięłybyśmy swego? – zastanawia się Kaczmarska.

Walczące kobiety muszą się uzbroić w cierpliwość, żeby zbudować odpowiednio silną pozycję. Przykład mogą stanowić sprzątaczki zwalniane z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Uczelniane władze długo nie chciały podjąć z nimi rozmów, a rektor mijając protestujące nawet nie raczył się choć na chwilę zatrzymać. – Dopiero gdy uczelnia zarasta brudem, władze zaczynają dostrzegać problem – komentuje Kubisa.

Cierpliwością wykazały się także organizatorki Białego Miasteczka oraz salowe ze szpitala w Dąbrowie Górniczej, „przehandlowane” do firmy zewnętrznej. Ich racji wysłuchano dopiero po wyjątkowo długim i dramatycznym proteście. Zdaniem Trawińskiej, konieczność tak długotrwałej walki „o swoje” wynika z niepoważnego traktowania praw kobiet, a tym bardziej pracownic. – Wystarczy porównać likwidację miejsc pracy w górnictwie czy przemyśle stoczniowym oraz we włókienniczej Łodzi. Dla łodzianek władza nie przewidziała odpraw, gdyż po prostu nie obawiała się ich protestów.

Równość dla każdego

Być może odmienne sposoby walki skłoniły część środowisk feministycznych do opinii, że działania na rzecz praw kobiet nie idą w parze z celami związków zawodowych. – Związki w swojej historii mają niechlubny moment, gdy w XIX w. wystąpiły przeciw kobietom, które pracowały za połowę stawki mężczyzn. Chodziło o zwalczenie dumpingu płacowego. Jednak już w XX w. dostrzegano, że problem stanowią nie kobiety, lecz wyzysk siły roboczej – twierdzi Kubisa. – Związkowcy często nie wiedzą, „z czym jeść” prawa kobiet. Nierzadko kojarzą im się z liberalną wizją kobiet w biznesie czy polityce, nie zaś z codziennością – zauważa Trawińska.

Jednym z obszarów aktywności związków jest niwelacja nierówności w sferze płac, dostępie do szkoleń i awansów. Największym utrudnieniem w skutecznej realizacji tego celu jest postępująca liberalizacja rynku pracy, powiązana z utrudnianiem działalności związkowej. Odchodzenie od układów zbiorowych na rzecz indywidualnego negocjowania pensji, których wysokość jest poufna, zdecydowanie zwiększa nierówności płacowe. Tymczasem właśnie w układach zbiorowych można zapisać wysokość pensji na danym stanowisku, bez względu na płeć.

Nierównościom płacowym towarzyszą nierówności w samym dostępie do pracy. Kobiety są postrzegane jako gorsi pracownicy, ponieważ to głównie na nie spadają trudy rodzicielstwa i związane z nimi urlopy macierzyńskie i wychowawcze. Wprawdzie związkowcy od dawna mają zapisaną wśród głównych celów ochronę macierzyństwa, jednak od niedawna pojawiają się konkretne rozwiązania, mające w tym kontekście zrównać szanse obu płci. – Dopiero obowiązkowe urlopy „tacierzyńskie”, jednakowej długości jak macierzyńskie, sprawią, że pracodawcy będzie obojętna płeć pracownika – uważa Kubisa. Warto o tym pamiętać, bo model rodziny, w której pracuje tylko mąż/ojciec, przeszedł do historii.

Znacznie większe obciążenie opieką nad dziećmi i niższe zarobki kobiet są utrwalane przez niewielką liczbę przedszkoli i jeszcze mniejszą – żłobków. Te pierwsze co prawda bywają uzupełniane przez nowe, prywatne placówki, jednak są one znacznie droższe i wielu rodziców nie stać na posyłanie tam pociech. Ponieważ najczęściej to kobiety zarabiają mniej, to właśnie one rezygnują z pracy, by poświęcić się opiece nad potomstwem. Jest to zjawisko charakterystyczne zwłaszcza dla rodzin o niewielkich dochodach.

Zdaniem Wojdat, związki powinny wspierać godzenie pracy i życia rodzinnego. – Fundusze socjalne, o których związki współdecydują, mogą przecież finansować kolonie czy przedszkola. Związki powinny też wpływać na pracodawcę, by ten ułatwił funkcjonowanie samotnym rodzicom, np. przez dostosowanie godzin pracy. Takie rozwiązania powinny być dostępne bez względu na płeć, bo nie chodzi o to, żeby kobietom dać coś więcej, choć oczywiście to one są bardziej obciążone i to one z nich częściej skorzystają.

Kolejny wymiar nierówności stanowi to, że wielu pracodawców niechętnie wysyła kobiety na szkolenia. Podtrzymuje to ich słabszą pozycję zawodową i niższe pensje. – W jednej z sieci handlowych pracownicy mówili, że na szkolenia wysyłani są niemal wyłącznie młodzi mężczyźni. Co ciekawe, dla nich to było zupełnie naturalne, nie zdawali sobie nawet sprawy, że to forma dyskryminacji – relacjonuje p. Danuta.

Kodeks pracy zabrania wszelkiej dyskryminacji ze względu na płeć. Niestety, na poziomie zakładów często nie jest on przestrzegany. Pracownicy najczęściej nie wiedzą, jakie mają prawa i możliwości. – Tu właśnie jest ogromna rola związków. Organizujemy szkolenia, żeby działacze wiedzieli, jak wynegocjować wewnętrzny regulamin i co w nim zawrzeć, a następnie jak go egzekwować, by uniknąć „ręcznego doboru” przez pracodawcę – wyjaśnia Wojdat.

Dyskryminowane są także całe sfeminizowane zawody. Zaliczają się do nich np. sprzątaczki, pracownice przyzakładowych kuchni, salowe, a nawet pielęgniarki. Ciekawie na tym tle wygląda protest „białego personelu” szpitala im. Barlickiego w Łodzi. Kobiety zorganizowały strajk w tym samym trybie co lekarze, jednak tamci wywalczyli swoje, zaś przywódczynie pielęgniarskiego protestu zostały zwolnione. – Pielęgniarki zarabiają bardzo mało, ok. 7-8 zł na godzinę, zaś lekarze – ok. 150 zł. To zmusza nas do pracy w kilku placówkach, często pędzimy z jednej do drugiej, by utrzymać rodziny. Jesteśmy przemęczone, więc jeśli dochodzi do strajku, to stoi za nim ogromna determinacja. Do tego w medycynie panuje straszna hierarchia: najpierw są lekarze, potem długo, długo nic, potem pielęgniarki, opiekunowie medyczni, a na końcu salowe. A przecież dziś pielęgniarki są po studiach, z mnóstwem przebytych kursów i szkoleń, więc traktowanie nas jako służby pomocniczej jest nie w porządku – komentuje Małgorzata Hiżewska, szefująca pielęgniarskim strajkom w „Barlickim”.

Co istotne, dyrektor w trakcie negocjacji odwoływał się do „misji”, ale tylko w przypadku pielęgniarek. – Spytałam go, jak się ma jego „misja” do życia. Wówczas zrozumiał, że musi nas traktować poważnie i że nie odpuścimy – wyjaśnia Hiżewska. Kobieca nieustępliwość miała jednak wysoką cenę. – Po zwolnieniu naszej czwórki, żadna z dziewczyn, które wówczas strajkowały, nie odważy się po raz drugi na coś takiego. Minęły dwa lata, a ja do dziś jestem bez pracy, ze zwolnieniem dyscyplinarnym i dwoma procesami sądowymi.

Niewidoczne liderki

W przeciwieństwie do Europy Zachodniej, w Polsce kobiety angażowały się w działania związków zawodowych już od końca XIX w. Strajki, które ogarnęły kraj w latach 70. i 80. kolejnego stulecia w zawodach typowo męskich, w zdominowanej przez włókiennictwo Łodzi prowadziły głównie kobiety. Robiły to na swój, nieco odmienny sposób, często z o wiele lepszymi skutkami niż protestujący w innych częściach kraju. Kobiety, nawet jeśli odgrywały ważne role w historii ruchu pracowniczego, zwykle pozostawały w cieniu. – Spójrzmy na historię „Solidarności”. Jeśli spytamy przeciętną osobę o jej liderki, w najlepszym razie wymieni Annę Walentynowicz, ale Aliny Pieńkowskiej raczej nie – zauważa Kubisa.

Najwyższy czas, żeby kobiety – już teraz ciężko pracujące na rzecz poszerzania praw pracowników – zaczęły być bardziej widoczne, a ich ogląd sytuacji zyskał większy wpływ na działania związków zawodowych. Nie są bowiem gorszymi liderami niż mężczyźni.

Agnieszka Wasilewska, współpraca Natalia Królikowska

Agnieszka Wasilewska

(ur. 1974) – ekonomistka o lewicowych przekonaniach i poglądach na gospodarkę. Pracuje w polskim oddziale jednego z zagranicznych koncernów. Dużo czyta, a niedawno postanowiła także pisać.

Kraj przyszłości?

Janina Petelczyc

Istnieje w języku portugalskim powiedzenie: O Brasil é o país do futuro – e sempre será, czyli „Brazylia jest krajem przyszłości – i zawsze będzie”. Czy jest ono prawdziwe?

Minionej jesieni, czyli brazylijskiej wiosny, cały świat przyglądał się wyborom prezydenckim w tym kraju. Wygrała je Dilma Rousseff, namaszczona na stanowisko przez niezwykle popularnego poprzednika, Luiza Inácio Lula da Silvę. Lula, jak zwykło się go nazywać, rozpoczął ważne reformy, dzięki którym Brazylia ma szansę stać się mocarstwem. I to takim, gdzie rozwojowi gospodarczemu towarzyszy rozwój społeczny oraz walka z ubóstwem i wykluczeniem.

Lula

Od czasu upadku wojskowego reżimu rządzącego Brazylią w latach 1964-1985, demokratyczne już państwo wciąż nawiedzały kryzysy polityczne i ekonomiczne. Rosnące dysproporcje majątkowe i nierozwiązane problemy społeczne sprawiły, że w 2003 r. Brazylijczycy po raz pierwszy w historii wybrali prezydenta o lewicowej proweniencji. Wybór wzbudził wiele kontrowersji, gdyż obawiano się, że przywódcą zostanie populistyczny dyktator.

Lula urodził się jako siódme z ośmiorga dzieci, w wieku 12 lat opuścił szkołę, by wspierać finansowo rodzinę. Pracę rozpoczął jako czyścibut, zaś w wieku 14 lat otrzymał pierwsze formalne zatrudnienie – został ślusarzem w fabryce, gdzie w wieku 19 lat uległ wypadkowi. Doświadczenie trudnych warunków pracy i brak możliwości uzyskania odpowiedniej opieki medycznej po wypadku, sprawiły, że zaangażował się w działalność lewicowych związków zawodowych, co w czasach reżimu łączyło się z dużym ryzykiem. Lula dał się poznać jako wytrawny negocjator i w 1975 r. został jednym z liderów związkowych. Organizował liczne strajki i protesty, był więziony. W 1980 r. zaangażował się w politykę i współtworzył lewe skrzydło Partii Pracujących. Od 1986 r. zasiadał w parlamencie, był jednym z uczestników działań, które doprowadziły do ustąpienia władz wojskowych.

Za czwartym podejściem udało mu się wygrać wybory prezydenckie i w styczniu 2003 r. objął urząd. Wbrew obawom, nie poszedł śladami latynoskich populistycznych liderów. Prowadził politykę wielopłaszczyznową, łącząc wiele inicjatyw rozwojowych. Oparł się na demokratycznych formach podejmowania decyzji i wprowadzaniu programów polityki społecznej, przy jednoczesnej trosce o wzrost gospodarczy.

Byk chwycony za rogi

Brazylia stawia rządzącym bardzo wysokie wymagania. Jest największym państwem Ameryki Łacińskiej i piątym co do liczby ludności na świecie (w 2010 r. – 201 milionów), z bardzo dużym przyrostem naturalnym. To bardzo młode społeczeństwo, które zmaga się z zupełnie innymi bolączkami niż starzejąca się Europa. Mediana wieku wynosi tam 28,9 lat – dla porównania, w Polsce 38,2, w Holandii 40,8, a w Niemczech 44,3 lata. Podstawowymi wyzwaniami dla takich społeczeństw jest stworzenie odpowiedniej sieci edukacyjnej, organizacja opieki medycznej i profilaktyki dla młodych ludzi, walka z rozwarstwieniem społecznym i powstawaniem dzielnic nędzy.

Do największych problemów Brazylii należy rozwarstwienie dochodowe. Do kieszeni 10% najbogatszych obywateli trafia 42,7% przychodu kraju, podczas gdy do 10% najbiedniejszych – ledwie 1,2%. Jednym z rezultatów takiego podziału dóbr jest rozwój faveli, czyli dzielnic nędzy i przestępczości, powstałych wraz z szybką urbanizacją. Ludzie przenosili się ze wsi do miast, nie znajdując mieszkań, wskutek czego całe rodziny osiadały w slumsach, usytuowanych często na zboczach gór, nieodpowiednich dla rozwoju konwencjonalnego budownictwa. Można było się o tym przekonać w czasie powodzi, które zmywały całe osiedla.

Szacuje się, że w prowizorycznych domach ze skrzyń, kartonu, blachy, pozbawionych kanalizacji, prądu i gazu – mieszka 26% całego społeczeństwa. Takie warunki sprzyjają rozwojowi chorób, sieroctwu i bezdomności dzieci. W favelach kwitnie handel narkotykami oraz nielegalny handel bronią, z którymi walkę utrudnia brutalność i skorumpowanie służb policyjnych.

Gdy Lula obejmował władzę, sytuacja kraju była katastrofalna. Dług zagraniczny wynosił 207 mld dolarów, a wewnętrzny 260 mld i nawet 30 mld pożyczki od Międzynarodowego Funduszu Walutowego nie mogło uratować budżetu. W gospodarce panował zastój.

Prezydent Brazylii co prawda odszedł od radykalnych lewicowych narracji, których obawiali się zachodni komentatorzy, ale programy socjalne pozostały dla niego najważniejsze. Ich realizacja nie tylko pomogła wielu Brazylijczykom stanąć na nogi, ale i przyczyniła się do ogromnej popularności Luli. Wyznaczył on swojej polityce trzy uzupełniające się priorytety. Pierwszy to stymulacja wzrostu gospodarczego, drugi – programy społeczne, trzeci – demokratyczne, oparte na negocjacjach formy rządzenia. Ten model odniósł sukces.

W 2010 r. PKB Brazylii wzrósł o 7% oraz przybyło 2,5 mln miejsc pracy. Bezrobocie jest najniższe w historii kraju i wynosi 5,7%, a w niektórych branżach narzeka się nawet na niedobór rąk do pracy. Według planów rządowych, do 2026 r. Brazylia ma stać się piątą gospodarką świata. Politykę gospodarczą kraju realizują wspólnie firmy prywatne i przedsiębiorcy państwowi.

Głównym planem inwestycyjnym rządu jest Program Przyspieszania Wzrostu (Programa de Aceleraçao do Crescimento, PAC). Celem jest łączenie inwestycji publicznych z sektorem prywatnym. Mowa o przedsięwzięciach o łącznej wartości 300 mld dolarów w budownictwie, gospodarce komunalnej, energetyce, transporcie i logistyce. PAC to bardzo dobry wybór projektów. Dzięki niemu nie tylko podtrzymywana jest wysoka koniunktura, ale i niwelowane regionalne dysproporcje rozwojowe.

Wielkie inwestycje skierowano ku zacofanej gospodarczo i społecznie północno-wschodniej części kraju. Rozwój infrastruktury wodnej i kolejowej pozwala na wykorzystanie olbrzymiego potencjału kraju. W celu wyrównywania różnic wprowadzany jest także program Terytoria Obywatelstwa (Territórios da Cidadania), który wspiera najuboższe gminy. Został zainaugurowany w 2008 r., a jego celami są wzrost gospodarczy i zrównoważony rozwój terytorialny.

Kluczowe znaczenie przypisano w nim zwiększeniu partycypacji społecznej oraz integracji rozwojowych działań rządu, regionów i samych gmin. Dlatego w realizację strategii zaangażowane są zarówno 22 ministerstwa, jak i rządy stanowe oraz władze lokalne. W pierwszym roku funkcjonowania programu na 180 różnych akcji wydano 5,1 mld dolarów, z czego 3,5 mld na projekty służące zwiększaniu partycypacji społecznej i ochronie praw obywateli, a po 800 mln na rozwój infrastruktury oraz wsparcie działalności produkcyjnej. Program z roku na rok jest rozszerzany, na 2010 r. zaplanowano już wydatki rzędu 27,5 mld dolarów.

Z kolei Program Umocnienia Rolnictwa Indywidualnego (Programa Nacional de Fortalecimento da Agricultura Familiar, PRONAF), którego budżet wzrósł z 1,5 do 7,8 mld dolarów w roku 2009, przyczynił się do znacznego rozwoju tego sektora gospodarki, który odpowiada za 70% zaopatrzenia kraju w żywność. Należy jednak zauważyć, że wzrost w rolnictwie powodowany jest także przez działania, które wzbudzają poważne kontrowersje. Przykładem jest rozwój upraw roślin modyfikowanych genetycznie. Soja, kukurydza i rzepak należą do najczęściej zmienianych genetycznie gatunków, a Brazylia jest jednym z potentatów w dziedzinie ich uprawy (zaraz po USA i Argentynie). Udział soi GM w ogólnej powierzchni upraw tej rośliny wzrósł tam w 2009 r. do 71%, wobec 65% rok wcześniej. W rekordowym w tej dziedzinie stanie Rio Grande do Sul aż 95% upraw soi stanowią odmiany modyfikowane genetycznie. Wzrasta także udział kukurydzy GM w brazylijskim rolnictwie. W stanie Paraná, gdzie uprawia się jedną trzecią całej kukurydzy w kraju, udział odmian genetycznie zmodyfikowanych sięga już 41%.

Dzięki inwestycjom w elektrownie wodne i najnowocześniejsze technologie, 75% energii zużywanej w Brazylii pochodzi ze źródeł odnawialnych – dla porównania: w marcu 2007 r. przywódcy państw członkowskich przyjęli zobowiązanie, że do 2020 r. 20% energii produkowanej w Unii Europejskiej będzie pochodzić z takich źródeł. Warto jednak spojrzeć na to także z innej strony – problem rosnącego popytu na energię postanowiono rozwiązać m.in. poprzez ekspansję przemysłu w głąb bezcennej Puszczy Amazońskiej, zwanej „płucami świata”. W 2008 r., po kilku latach spowolnienia, przyspieszono wycinanie puszczy. Prezydent Lula przychylał się dość często do opinii, że od ochrony środowiska ważniejszy jest rozwój najbiedniejszych regionów, ich modernizacja i wzrost zatrudnienia. Twierdził, że nie można traktować Amazonii jak świątyni.

W programach rozwoju znalazły się projekty kolejnych zapór i elektrowni na wielkich dopływach Amazonki – Santo Antônio i Jirau na rzece Madeira oraz Belo Monte na rzece Xingu, która według zamierzeń będzie trzecią co do wielkości elektrownią wodną na świecie. Inwestycje te, o wartości 18 mld dolarów, mają do 2013 r. zaspokajać 15% zapotrzebowania Brazylii na energię. Są jednak bardzo kontrowersyjne, np. sama budowa Belo Monte grozi zniszczeniem 150 km brzegu rzeki i zalaniem 450 km^2 lasu. Uruchomienie zapory i towarzyszące temu przedsięwzięcia przyniosą negatywne konsekwencje dla lokalnych społeczności, rolników, rybaków oraz dla cennej przyrody.

Szansą dla Brazylii może być fakt, że w 2007 r. u wybrzeży kraju odkryto prawdopodobnie trzecie co do wielkości na świecie złoża ropy naftowej, szacowane nawet na 100 mld baryłek. Dzięki temu może ona nie tylko stać się niezależna od dostaw energii z zewnątrz, ale i zostać regionalnym liderem w dziedzinie jej produkcji. Jeśli plan ogłoszony przez Lulę zostanie wcielony w życie, na odkryciu zyska całe społeczeństwo, gdyż bogactwo ma przypaść w udziale państwu, a nie prywatnym inwestorom. Lula uznał, że Brazylia nie będzie kolejnym sprzedawcą ropy, lecz wniesie do produkcji wartość dodaną i zacznie eksportować o wiele droższą benzynę i inne produkty petrochemiczne, wytworzone przez rodzime przedsiębiorstwa. Uzyskane dzięki temu pieniądze mają utworzyć fundusz rozwojowy, z którego finansowana będzie edukacja, nauka, nowe technologie, służba zdrowia, kultura i ochrona środowiska.

Brazylia zawarła porozumienia handlowe z Unią Europejską, Chinami i Indiami, co pozwoliło na uniezależnienie ekonomiczne od USA. Dzięki temu posunięciu udało się w dużym stopniu uniknąć kryzysu finansowego, który dotknął świat w 2008 r.

Najpierw ryby, potem wędki

Prezydent Lula nie zapomniał o tym, że aby gospodarka rozwijała się długofalowo i trwale, konieczne są programy walki z biedą i wykluczeniem – by wszyscy obywatele stali się pełnoprawnymi uczestnikami każdej sfery życia. Odpowiednia polityka społeczna poprawia nie tylko sytuację osób ubogich, ale i całego społeczeństwa.

Reformy społeczne to najważniejszy element polityki Luli. Podkreślał to podczas kampanii wyborczej i udowodnił podczas 8 lat sprawowania rządów. Co prawda programy socjalne istniały już za czasów poprzednika Luli, Fernando Henrique Cardoso, a były to Bolsa Escola, Bolsa Alimentaçao i Auxílio Gás (zasiłek szkolny, żywnościowy i na zakup gazu), lecz Lula je ujednolicił i rozwinął.

Program Zero Głodu (Fome Zero) wprowadzono na samym początku prezydentury Luli. Koordynowany jest przez nowo utworzone Ministerstwo Rozwoju Społecznego i Walki z Głodem i ma zagwarantować realizację podstawowego prawa każdego obywatela do wyżywienia. Jest też pierwszym krokiem do usamodzielnienia, zgodnie ze stwierdzeniem byłego szefa resortu, Patrusa Ananiasa: Z pustym żołądkiem nikt nie nauczy się łowić ryb.

Na program składa się wiele elementów: od bezpośredniego wsparcia finansowego dla najbiedniejszych rodzin, przez zapewnianie dostępu do wody pitnej w rejonach półpustynnych, zakładanie tanich jadłodajni i edukowanie ludzi w dziedzinie zdrowego trybu życia, aż po programy dla rolników i mikrokredytowe. Istotnym składnikiem Fome Zero jest Bolsa Família, czyli „dodatek rodzinny” lub „stypendium rodzinne”.

Przysługuje on biednym rodzinom, ale wyłącznie pod warunkiem, że wyślą dzieci do szkoły i zapewnią im najważniejsze szczepienia. Pieniądze przekazywane są matkom za pośrednictwem tzw. kart obywatelskich. Rząd sugerował się tutaj badaniami, wedle których kobiety lepiej zarządzają domowym budżetem, przeznaczając środki na najważniejsze potrzeby. Oddawanie świadczenia kobietom okazało się korzystnym rozwiązaniem – już ponad 11 mln rodzin spełniających kryteria stało się beneficjentami Bolsa Família, a według badań UNDP ponad 80% świadczeń trafia do 20% najbiedniejszych rodzin.

Karta obywatelska działa jak karta debetowa. Wydaje ją Caixa Econômica Federal, czyli Państwowa Kasa Oszczędnościowa, drugi co do wielkości bank w Brazylii. Pieniądze można pobrać w blisko 14 tys. punktów w całym kraju. Ta forma pozwala na znaczne zmniejszenie korupcji, ponieważ uniezależnia otrzymanie pieniędzy od woli poszczególnych urzędników. Pełną przejrzystość gwarantuje też fakt, że nazwiska uczestników programu i przyznane im kwoty można odnaleźć na jego stronie internetowej. Nie jest to jednak rozwiązanie stygmatyzujące, ponieważ program ma charakter masowy i obejmuje ok. 46 mln ludzi.

Bolsa Família to miesięczne stypendium w wysokości 22 reali (ok. 13 dolarów) na każde dziecko w rodzinie (maksymalnie troje) uczęszczające do szkoły. Prawo do niego ma każda rodzina, w której miesięczny dochód na osobę nie przekracza 140 reali. Ponadto rodziny żyjące w ekstremalnej nędzy, a więc takie, w których dochód nie przekracza 70 reali na osobę miesięcznie, mogą otrzymać dodatkowe 68 reali. Warto dodać, że łączny koszt programu nie przekracza 0,5% PKB Brazylii.

Wielkim problemem pozostaje praca dzieci. Mimo konstytucyjnych zapisów, miliony najmłodszych obywateli pracują, by uniknąć głodu. Dominuje też przekonanie, że skoro rodzice w ich wieku wykonywali pracę zarobkową, to one również powinny. Poważną bolączką jest także niewystarczająca liczba wiejskich szkół. Działanie programu przyczyniło się do zmniejszenia problemu pracy dzieci o połowę. Jest on pewną formą umowy między państwem a obywatelami. Najbiedniejsze rodziny otrzymują pieniądze, ale w zamian dbają o edukację dzieci, które muszą uczestniczyć w co najmniej 85% zajęć szkolnych miesięcznie, gdy są młodsze i 75% w wieku 16-17 lat. Dba się także o ich zdrowie i kalendarz szczepień, ponieważ jeśli rodzice tego nie dopilnują, nie otrzymają świadczenia.

Wszystko to pozwala na ograniczanie dziedziczenia ubóstwa i poprawia zdrowotność młodego pokolenia, a więc przyczyni się w przyszłości do zmniejszenia wykluczenia społecznego i wynikających z niego biedy i przestępczości. Dodatkowo, dla beneficjentów Bolsa Família stworzono program zdobywania kwalifikacji zawodowych Następny Krok (Próximo Passo).

Można przy tym dostrzec pewien brak równowagi między polityką wobec gospodarstw wiejskich i miejskich. Choć biednych nie brakuje w obu środowiskach, rodzin otrzymujących zasiłek jest na wsi 41%, natomiast w miastach „tylko” 17%, a w Sao Paulo i Rio de Janeiro nawet poniżej 10%. Najczęstszą przyczyną odbierania prawa do świadczenia jest zbyt niska frekwencja dzieci w szkołach. Wieś brazylijska jest niedożywiona, cierpi na niedobór wody pitnej, jest obszarem ogromnego ubóstwa. Bolsa Família trafia w jej potrzeby lepiej niż w przypadku miast. Wiele problemów szybko rozwijających się aglomeracji powoduje tzw. nowe ubóstwo, do walki z którym trzeba będzie szukać bardziej wyrafinowanych środków.

Efekty reform 2003-2010

Wysoki wzrost PKB jest rezultatem rozsądnej polityki gospodarczej, połączonej z reformami społecznymi. Za rządów Luli wartość reala wzrosła niemal dwukrotnie. Brazylia stała się regionalnym mocarstwem, które zaczyna być konkurencją dla wpływów Stanów Zjednoczonych w Ameryce Południowej. Zyskuje też pozycję wobec innych krajów Południa. Wraz z trzema innymi wschodzącymi potęgami gospodarczymi, Rosją, Indiami i Chinami, stworzyła w 2006 r. grupę BRIC (od pierwszych liter nazw państw). W 2011 r. do wspomnianej grupy – odtąd zwanej BRICS – dołączyła RPA.

Na siedmioprocentowy wzrost PKB ma wpływ rozwój społeczny, co potwierdzają dane licznych organizacji międzynarodowych. Najnowszy, dwudziesty Raport Rozwoju Społecznego (Human Development Report) wskazuje Brazylię jako pozytywny przykład krajów dokonujących największych postępów. Wzrasta w niej wskaźnik skolaryzacji, czyli coraz więcej osób ma dostęp do szkół. Rośnie średnia długość życia. Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że mimo ogromnego progresu Brazylia wciąż jeszcze znajduje się poniżej średniej dla państw Ameryki Łacińskiej. Współczynnik Rozwoju Społecznego (Human Development Index, HDI), wyrażający się w wartościach od 0 do 1, w 1980 r. równał się w jej przypadku 0,551, a obecnie kształtuje się na poziomie 0,699, podczas gdy średnia dla Ameryki Łacińskiej i Karaibów wynosi 0,706. Jednak postęp jest niezaprzeczalny, a kontynuacja polityki społecznej i gospodarczej prezydenta Luli pozwoli Brazylii dogonić pozostałe kraje regionu.

Działania Luli znacznie przyczyniły się do zmniejszenia wykluczenia społecznego. Aż 20 mln dzieci, które do tej pory pracowały, mogło pójść do szkoły dzięki temu, że rodzina przystąpiła do programu Bolsa Família. Systematyczny wzrost płacy minimalnej sprawił, że jej realna siła nabywcza wzrosła o 50%. Skorzystało na tym 26 mln pracowników i blisko 18 mln emerytów.

Powoli zmniejsza się rozwarstwienie społeczne. Od 2001 r. systematycznie spada wartość jego wskaźnika – współczynnika Giniego. Tak jak HDI, przyjmuje on wartości z przedziału od 0 do 1, z tym, że im bliżej zera, tym nierówności są mniejsze. W połowie lat 90. wynosił on dla Brazylii 0,66, obecnie zaś osiągnął najniższy poziom w historii tego kraju – 0,55 – i nadal spada. Mimo to kraj wciąż znajduje się wśród charakteryzujących się wysokim rozwarstwieniem dochodowym.

Program Bolsa Família przynosi pozytywne rezultaty w takich dziedzinach, jak zdrowie, edukacja, bezpieczeństwo i żywienie. Bank Światowy, który wsparł Brazylię kredytem na jego realizację, w swoim raporcie wskazał na już zauważalne wyniki: pozytywny wpływ na gospodarkę, szczególnie w mniejszych i biedniejszych miejscowościach, spadek zatrudnienia nieletnich, zwiększenie wskaźnika skolaryzacji, lepszy rozwój dzieci.

Raport UNDP opublikowany w marcu 2010 r. wskazuje, że od 2000 r. udało się w Brazylii aż o 16% zmniejszyć liczbę ludności mieszkającej w dzielnicach nędzy. Z kolei ci, którzy pozostali w slumsach, często dostrzegają, że mają możliwość skorzystania z bogatszej palety usług i ich poziom życia także zaczyna się podnosić.

Należy pamiętać, iż rządy Luli, mimo ogromnych i niezaprzeczalnych sukcesów, nie rozwiązały wszystkich problemów społecznych. Koncentracja ziemi w rękach wąskich elit uniemożliwia przeprowadzenie reformy rolnej. Nadal rzesze ubogich wykluczone są z życia społecznego i gospodarczego. Wciąż trwa handel narkotykami, policja jest bezradna lub skorumpowana, a miliony ludzi żyją w warunkach uwłaczających godności. Prezydent Luiz Inácio Lula da Silva rozpoczął walkę, którą przyjdzie kontynuować jego następczyni.

Dilma

Już sam wybór następcy Luli był bardzo interesujący. Prezydent odchodził po dwóch kadencjach z ponad 80-procentowym poparciem, co można uznać za niestatystyczną miarę sukcesu jego programów. W wyborach liczyło się w istocie troje lewicowych kandydatów: Dilma Rousseff z prezydenckiej Partii Pracujących, wskazana przez prezydenta na następczynię, José Serra z Brazylijskiej Partii Socjaldemokratycznej (PSDB) i Marina Silva z Partii Zielonych.

Kontynuacja dotychczasowej polityki po wygranej dowolnego z tych kandydatów była pewna i właściwie nikt podczas kampanii nie podważał dokonań odchodzącego prezydenta. Byłoby to politycznym samobójstwem, jako że w kraju panuje swoista „lulomania”. Mówiło się nawet, że w Brazylii zmieni się prezydent, ale nic więcej. O wyborze przesądziło w dużej mierze poparcie samego Luli, który powiedział: Głosując na Dilmę – głosujesz na mnie. Zapewne wielu Brazylijczyków wzięło to sobie do serca, skoro ta kandydatka wygrała. Jeszcze rok wcześniej poparcie dla niej sięgało ledwie 20%, a faworytem był Serra.

Nowy prezydent to osoba nietuzinkowa. Jej przygoda z polityką rozpoczęła się w latach 60., kiedy dołączyła do młodzieżowej organizacji Socjalistycznej Partii Brazylii, a następnie do jej radykalnej frakcji Comando de Libertaçao Nacional (Oddziały Wyzwolenia Narodowego), głoszącej idee walki zbrojnej z wojskową dyktaturą. W 1970 r. schwytano ją i skazano na trzy lata więzienia (w 2006 r. została zrehabilitowana). Podczas odsiadywania wyroku była poddawana torturom. Po wyjściu na wolność ukończyła studia ekonomiczne i ponownie zaangażowała się politycznie, tym razem w legalnych ugrupowaniach opozycyjnych. Po zmianie ustroju powoli pięła się po szczeblach politycznej kariery, zajmując stanowisko sekretarza stanu ds. energii, ministra energii i wreszcie szefa gabinetu prezydenta Luli.

Jej sukcesy nie będą już zapewne tak spektakularne jak te, które odniósł jej mentor. Do zadań pani prezydent należeć będzie nie tylko wyrywanie ludzi z największej nędzy, ale i poszerzenie szeregów klasy średniej.

Co dalej?

Luiz Inácio Lula da Silva uczynił pierwsze, bardzo ważne kroki w walce z ubóstwem, wykluczeniem, rozwarstwieniem i przestępczością. Zapewne Dilma Rousseff pójdzie w jego ślady. Brazylia ma szansę nie tylko stać się regionalnym liderem, ale także konkurencją ideową dla Zachodu oraz Chin, które przedkładają rozwój gospodarczy nad społeczny. Wykluwa się bowiem w Brazylii w pełni demokratyczny model, w którym wzrost gospodarczy i stabilizacja ekonomiczna idą w parze z mądrą redystrybucją dóbr i rozwojem społecznym.

Mówi się, że tam, gdzie pójdzie Brazylia, pójdzie też cała Ameryka Południowa. I oby tak się stało, ponieważ przykład tego kraju udowadnia, że rozwój ekonomiczny i społeczny nie muszą stać ze sobą w sprzeczności, lecz nawzajem się stymulują.

Janina Petelczyc

(ur. 1985) – absolwentka polityki społecznej na Uniwersytecie Warszawskim, od 2010 r. doktorantka na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Zawodowo interesuje się zabezpieczeniem społecznym, polityką rodzinną i międzynarodową porównawczą polityką społeczną. Pozazawodowo pochłania ją astronomia. Warszawianka od urodzenia, ciągle znajduje w tym mieście coś nowego i prowadzi o nim bloga (mojawarszawa.blox.pl). Lubi rower, podróże i malarstwo holenderskie.

Armia i nowy początek historii

dr Jan Przybylski

Wojna to, według klasycznej definicji, akt przemocy mający na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli. Polska leży w nieprzyjemnym otoczeniu geostrategicznym. Nie znajduje się jednak w stanie realnego konfliktu z sąsiadami, który czyniłby prawdopodobnym bój o życie, podobny do tego z roku 1920 czy 1939. Nie można mimo to całkiem wykluczyć poważnego starcia się woli Polski z wolą któregoś z mocarstw ościennych (ze wskazaniem na wschodnie), skutkującego wzrostem napięcia.

Wynika z tego konieczność utrzymywania armii, która będzie miała poważną zdolność obrony własnego terytorium. Zdolność do działań ekspedycyjnych, wynikających ze zobowiązań sojuszniczych, acz istotna, winna mieć charakter uzupełniający.

Co było na końcu historii…

Polska wychodziła z epoki realnego socjalizmu z wojskiem uważanym obecnie za potężne. W roku 1990 armia liczyła, już po niemałej redukcji ilościowej, ponad 260 tys. żołnierzy, posiadała czołgi w kosmicznej dziś liczbie 2830, 352 samoloty bojowe i mnóstwo innego sprzętu. Głębsza analiza rozwiewa jednak ten mit.

Ludowe Wojsko Polskie było chronicznie niedoinwestowane, wysokie stany liczebne utrzymywano za cenę potężnego udziału przestarzałego sprzętu. Pamiętające II wojnę światową czołgi T-34/85, które poważną wartość bojową utraciły jeszcze w latach 50., były utrzymywane w dywizjach do 1985 r. W linii w 1990 r. nie było ani jednego pojazdu zdolnego nawiązać równorzędną walkę z niemieckim Leopardem 2 czy sowieckim T-80U. Podobnie było w innych formacjach.

W lata 90. Wojsko Polskie wkraczało pod hasłem „Armia mniejsza, ale nowocześniejsza”. Faktycznie, jej liczebność pomału spadała, aby osiągnąć na koniec dekady niecałe 187 tys. osób. Jednak nowoczesność ograniczała się w praktyce do wycofania najbardziej przestarzałego sprzętu. Mimo od pewnego momentu nie najgorszej sytuacji ekonomicznej, nie dokonywano żadnych zasadniczych modernizacji. Wyjątki to wprowadzenie do linii czołgów PT-91 i pozyskanie drogą barteru 10 ex-czeskich MiG-ów-29. Świat tymczasem uciekał coraz szybciej.

Żywsze wiatry zaczęły wiać dopiero po roku 2000, gdy po ustawowym zagwarantowaniu wydatków MON w wysokości 1,95% PKB, przystąpiono do kilku poważnych programów modernizacyjnych. Część z nich udało się doprowadzić do finału, np. kluczowy dla obronności zakup nowych wielozadaniowych samolotów bojowych, pozyskanie nowych kołowych transporterów opancerzonych oraz przeciwpancernych pocisków kierowanych. Jednocześnie rosły kwoty faktycznie wydawane na obronność – z 1,22% PKB w najgorszych latach 2001-2002 do 1,45% w 2007 r.

Cały czas trwały redukcje liczebne, przy zwiększającym się udziale żołnierzy zawodowych. W ostatnim roku poboru wynosił on już 62%, przy stanie nieco przekraczającym 129 tys. (w roku 1990 – zaledwie 35%). Rozformowywano przy tym kolejne jednostki, likwidowano garnizony. Bardzo istotną cezurą był rok 2008, gdy podjęto decyzję o profesjonalizacji armii.

Niestety, w owym roku „kryzysowo” zablokowano 3 mld zł, a w roku kolejnym faktyczne niedofinansowanie MON w stosunku do założeń ustawowych wzrosło do aż 5,2 mld zł, chociaż „kreatywna księgowość” miała wykazać kwotę 2 mld. Jednocześnie czynione są zakusy na wspomniane gwarancje ustawowe.

Co możemy mieć?

Limity polskiego potencjału militarnego określa Traktat o Konwencjonalnych Siłach Zbrojnych w Europie (CFE). Są one następujące: 234 tys. żołnierzy, 460 samolotów bojowych, 130 śmigłowców bojowych, 1730 czołgów, 2150 bojowych wozów opancerzonych, 1610 dział kalibru powyżej 100 mm.

Wojsko posiadające takie ilości nowoczesnego sprzętu byłoby europejskim mocarstwem konwencjonalnym. Wartości te zostały bowiem określone jeszcze w epoce armii masowych, gdy np. w Polsce królowały działa pamiętające generalissimusa Stalina. Od 1990 r. w zasadzie we wszystkich europejskich siłach zbrojnych zaszły gigantyczne redukcje ilościowe, np. Niemcy z dozwolonych 4166 czołgów mają obecnie około… 400. Można więc ze spokojem orzec, że stan prawny w zakresie umów międzynarodowych jest całkowicie zadowalający.

Który rodzaj wojska jest najważniejszy? Przy ograniczonych środkach budżetowych nie da się uciec przed takimi rozważaniami. 1,95% PKB przeznaczone na obronność to wbrew pozorom niewiele, szczególnie że na zakupy sprzętu przeznaczane jest ok. 20% budżetu ministerstwa – drugie tyle stanowi „garb emerytalny”. Kluczowe programy muszą być realizowane ze środków specjalnych: tylko tak mógł dokonać się zakup F-16, jedynie w ten sposób może się udać zrewitalizować Marynarkę Wojenną itp. Specjaliści, konfrontując przewidywane środki budżetowe z potrzebami modernizacyjnymi na lata 2009-2018, orzekli, że niedobór wyniesie, bagatela, 150 mld zł.

Skoro kołdra jest tak krótka, trzeba położyć nacisk na któryś z rodzajów broni. Na podstawie analizy konfliktów w Serbii, Gruzji, a także Iraku, jestem przekonany, że są nimi lotnictwo i obrona przeciwlotnicza. Siły powietrzne mogą realizować najszerszy zakres zadań: ten sam F-16 o godzinie 6.00 może przechwytywać rosyjskie samoloty nad Krakowem, o 14.00 niszczyć infrastrukturę transportową pod Smoleńskiem, a o 20.00 dokonać dekompozycji kolumn pancernych pod Suwałkami. Warunkiem opanowania terytorium jest osiągnięcie panowania powietrznego nad nim – bez tego nie ma co marzyć o działaniach wojsk lądowych, łatwych do wykrycia przez powietrzne systemy rozpoznawcze, skrajnie uzależnionych od wrażliwego na zniszczenie zaplecza logistycznego i zaopatrzeniowego.

Obrona przeciwlotnicza z kolei utrudnia nieprzyjacielskim siłom powietrznym osiągnięcie panowania nad Polską, może również utrudnić wykonywanie zadań przez pociski rakietowe krótkiego i średniego zasięgu.

Jaki model armii?

W dyskusjach na ten temat ściera się kilka zasadniczych stanowisk. Istnieją zwolennicy armii zawodowej, wojska mieszanego, określanego w uproszczeniu jako poborowe, wreszcie głosiciele masowej, taniej armii terytorialnej.

W mojej opinii, w wyobrażalnym horyzoncie czasowym długi konflikt pełnoskalowy jest mało prawdopodobny, więc problem ten nie jest faktycznie decydujący. Możliwe zadania jest w stanie wypełnić zarówno sensownie zorganizowana, finansowana i uzbrojona armia profesjonalna, jak i takież wojsko poborowe. Gdyby jednak konflikt tego rodzaju miał zaistnieć, rezerwiści niewiele pomogą. Przegrana bitwa graniczna wymusi rychłą kapitulację z uwagi na sprzyjające ruchom wojsk ukształtowanie powierzchni naszego kraju i jego stosunkowo niedużą przecież wielkość, pozwalającą nieprzyjacielskiemu lotnictwu na osiągnięcie celów na całym obszarze.

Kilka słów należy się problemowi obrony terytorialnej i armii partyzanckiej. Dobrze pojęta obrona terytorialna może stanowić bardzo wartościowe uzupełnienie armii „ciężkiej”, operującej skomplikowanym i drogim sprzętem. Miejmy jednak w pamięci wojnę o Kosowo. Nieźle uzbrojeni, doświadczeni i bitni Serbowie mogli na lądzie sprawić wojskom NATO pewne problemy. Jednak na bombardowania prowadzone za pomocą broni precyzyjnej z wysokości 5 km marną odpowiedź stanowi nawet 5 mln mężczyzn z kałasznikowami i kilkoma tysiącami Stingerów. Niestety, wojsko musi mieć kosztujące po niemal 100 mln dolarów za sztukę myśliwce, czołgi po kilka milionów itp.

Ponadto z „armią partyzancką” wiąże się mniej czy bardziej explicite wyrażone założenie, że konflikt będzie się odbywał w głębi naszego terytorium. Tymczasem kolejnej fali destrukcji infrastruktury i kultury materialnej oraz rzezi obywateli, ze szczególnym uwzględnieniem elit – Polska nie przeżyje. Wojna jest przedłużeniem polityki, więc zadaniem tej drugiej jest niedopuszczenie do jej toczenia w skrajnie niekorzystnych warunkach, przy pewności porażki. Niestety, może się to wiązać z koncesjami czy zmianami sojuszy wbrew woli i sentymentom, jeżeli jednak ma to być ceną biologicznego i historycznego przetrwania, to warto ją zapłacić.

Co mamy?

Polska dysponuje obecnie armią zawodową, liczącą ok. 100 tys. żołnierzy. Ma ona być wspierana przez tworzone obecnie 20-tysięczne Narodowe Siły Rezerwy. Omówmy pokrótce główne rodzaje broni.

Lotnictwo odebrało właśnie dostawę 48 sztuk F-16C/D Block 52+, które wspierają 32 MiG-i-29 i wycofywane Su-22. F-16, wbrew bzdurnemu stygmatowi „gratów z lat 70.”, stanowią sprzęt w pełni wartościowy. Są wręcz jednymi z maszyn tej klasy odznaczających się największymi możliwościami. Gorzej z MiG-ami-29 – obecnie to samoloty bardzo przestarzałe, o niewielkim potencjale w zakresie walki powietrze-powietrze, dość dużym w walce manewrowej, ale prawie żadnym w dziedzinie powietrze-ziemia, operujące w dodatku ze starym uzbrojeniem o wątpliwej jakości. Modernizacja ich jest możliwa technicznie, ale trudna politycznie, gdyż producentem jest Rosja. Maszyny te miały zniknąć z linii po roku 2018, lecz prawdopodobnie zostaną poddane pewnej modernizacji, która jednak nie zwiększy znacząco ich możliwości.

Liczące ponad ćwierć wieku Su-22 miało czekać w najbliższych latach złomowisko albo sprzedaż za granicę. Wydawało się, że to najlepsze, co z nimi można w tej chwili zrobić – stosowny moment na ich modernizację został przespany w latach 90. Tymczasem najnowsze pogłoski sugerują, że również część tych maszyn ma zostać unowocześniona. Ogólnie biorąc jednak stan lotnictwa, dzięki wprowadzeniu do służby F-16 i osiągnięciu przez nie wstępnej gotowości bojowej, można określić jako w miarę przyzwoity. Obraz zaciemnia przestarzałość systemu szkolenia oraz coroczne problemy z przydziałami paliwa, utrudniające utrzymanie właściwej gotowości bojowej i osiągnięcie wymaganych nalotów przez załogę.

Wojska Obrony Przeciwlotniczej Sił Powietrznych dysponują w zakresie dalekiego zasięgu 12 wyrzutniami rakiet S-200 Wega (250 km). Za zasięg średni odpowiada 18 zestawów 2K11 Krug (55 km), za krótki – 60 wyrzutni S-125 Newa SC (25 km). Wojska Obrony Przeciwlotniczej Wojsk Lądowych mają 80 wyrzutni rakiet 2K12 Kub (24 km) i 64 zestawy 9K33 Osa (10,5 km). Uzupełnienie systemu obrony przeciwlotniczej stanowią przenośne zestawy rakietowe Grom i Strzała-2M oraz działa plot kalibrów 57 i 23 mm. Zasadniczy problem polega na tym, że wszystkie wymienione typy wyrzutni, sprzęt sowiecki o korzeniach sięgających lat 60., a nawet 50., będą musiały zostać niedługo wycofane (np. Krugi mają zniknąć już w przyszłym roku; jedynie Osy posłużą nieco dłużej, do 2021 r.). Sytuację pogarsza fakt zestarzenia się środków bojowych – pocisków rakietowych.

Jedynym obok F-16 optymistycznym, niezwykle przy tym ważnym akcentem, jest dobry stan sieci radarowej. Bazuje ona na spełniających wszelkie wymogi stacjach tak polskich (rodzimej produkcji), jak i rozlokowanych na terenie kraju NATO-wskich. Cieszy również istnienie nowoczesnych zautomatyzowanych systemów dowodzenia i kierowania oraz łączności i wymiany danych. Jako całość, obrona przeciwlotnicza wygląda jednak bardzo źle, a jako newralgiczny rodzaj broni stanowi najsłabsze ogniwo polskiego systemu obronnego.

Zasadnicza siła Wojsk Lądowych to 900 czołgów, wśród których realną wartość bojową posiada 128 Leopardów 2A4 oraz 232 PT-91, choć należy pamiętać, że liczba sprawnych maszyn jest mniejsza. Pozostałe T-72M1/M1Z są już bardzo przestarzałe i bez modernizacji mogłyby spełniać jedynie zadania pomocnicze. Jednak nawet oba wartościowe typy uzbrojenia wymagają zasadniczego zwiększenia potencjału bojowego, które w przypadku Leopardów pozwoliłoby uzyskać pojazdy całkowicie spełniające współczesne wymagania pola walki. Problem w tym, że modernizacja tych pojazdów nie jest na razie planowana, a w dodatku nie została do nich nawet zakupiona nowoczesna amunicja przeciwpancerna. Potencjał modernizacyjny PT-91, polskiej pochodnej T-72, jest niestety zdecydowanie mniejszy i pojazdy te, jeśli Wojska Lądowe myślą poważnie o utrzymaniu w linii 400 wartościowych czołgów, zgrupowanych w czterech brygadach pancernych, będą musiały rychło zostać zastąpione nowym typem.

Pojazdy te wspiera 1597 wozów bojowych, z których 300 kołowych transporterów opancerzonych Rosomak (zamówionych zostało 890) to sprzęt bardzo nowoczesny. Kilkaset gąsienicowych BWP-1 stanowi już jednak niestety jeżdżący złom, z zupełnie nieefektywnym uzbrojeniem i słabym opancerzeniem.

Orszak bogini wojny, artylerii, tworzy 106 armatohaubic samobieżnych 152 mm wz.77 Dana, 524 samobieżne haubice 122 mm 2S1 Goździk, 24 z 36 zamówionych nowoczesnych wyrzutni rakietowych 122 mm WR-40 Langusta, a także 194 stare wyrzutnie BM-21 (które jednak można modernizować) i 30 nieco nowszych RM-70. Stan artylerii lufowej jest bardzo zły, relatywnie nowe Dany strzelają przestarzałą amunicją o donośności ledwie 18,5 km, podczas gdy normą dla nowoczesnych dział NATO-wskiego kalibru 155 mm jest 30-40 km – takie parametry ma armatohaubica Krab, której dostaw wojsko nie może się jednak doczekać. Działa 2S1 są przestarzałe i całkowicie nieperspektywiczne.

Dzięki zakupowi PPK Spike nie najgorzej wygląda zagadnienie obrony przeciwpancernej, chociaż w różnych konfiguracjach pokutują jeszcze całkowicie przestarzałe sowieckie zestawy Malutka.

Spośród 143 śmigłowców Lotnictwa Wojsk Lądowych, w ciągu najbliższych lat zajdzie konieczność znalezienia następców dla 32 szturmowych Mi-24, których próba modernizacji nie powiodła się, a także dla 33 wielozadaniowych Mi-8/17.

Ogólny stan wojsk lądowych, tak liczebny, jak i sprzętowy, jest w miarę zadowalający i pozwala myśleć o efektywnym działaniu. Programy modernizacyjne są realizowane w dość szerokim zakresie, braki i luki wydają się być dość łatwe do usunięcia. Warto przy tym zwrócić uwagę na sprawę kluczową, choć nieraz umykającą uwadze. Chodzi o systemy bezpiecznej i szybkiej łączności teleinformatycznej, wspomagania dowodzenia, zobrazowania i zarządzania polem walki (tzw. C4ISR), a także odpowiednie procedury, stanowiące układ nerwowy armii. W tym zakresie szczęśliwie zrobiono bardzo dużo, wdrażając nowe radiolinie, aparatownie, oprogramowanie sterujące komunikacją oraz inne wyposażenie. Armia polska konsekwentnie dąży do stworzenia w pełni zintegrowanego systemu C4ISR, wdrożyła NATO-wskie procedury operacyjne, co radykalnie zwiększyło jej możliwości bojowe. Dlatego już na obecnym etapie, mimo pewnych braków w zakresie środków wykrywania, w razie ewentualnego konfliktu nie powinna rozsypać się na podobieństwo armii Gruzji w 2008 r.

Najsmutniejszy obraz przedstawia chronicznie niedofinansowana Marynarka Wojenna. W jej skład wchodzą m.in. 2 ex-amerykańskie fregaty typu OHP, 2 korwety rakietowe typu 1241, 3 małe okręty rakietowe projektu 660, 1 duży okręt podwodny typu 877 i 4 małe, ex-norweskie okręty podwodne typu Kobben. Niestety, fregaty są bardzo zużyte, mają niesprawne radary i systemy walki, a także są praktycznie pozbawione uzbrojenia. Korwety typu 1241 są zupełnie przestarzałe, okręty typu Kobben powinny być wycofywane już od 2008 r. (ostatni w 2012). Jedynak typu 877, „Orzeł” ma mimo doskonałego stanu kadłuba nieefektywne już systemy walki oraz uzbrojenie. Jedynym jasnym punktem są jednostki typu 660, przenoszące nowoczesne pociski rakietowe RBS-15. Mająca stanowić przyszłość korweta „Gawron” (pierwszy okręt z serii liczącej według założeń 7 jednostek) po 9 latach od rozpoczęcia budowy jest jedynie kadłubem, bez uzbrojenia i wyposażenia, a nawet realnych szans pozyskania ich w sensownym czasie, z uwagi na brak pieniędzy.

Utrata znaczenia przez MW spowoduje zmniejszenie zdolności odpornej wobec działań desantowych, zwiększy wrażliwość na blokady morskie, a w razie wojny uniemożliwi dowóz zaopatrzenia drogą morską. A także ułatwi uderzenia z morza na obiekty znajdujące się na terenie kraju – przy czym nie chodzi tylko o wybrzeże, ale też, przy zasięgach powszechnie dostępnych pocisków rakietowych, wynoszących 200 i więcej kilometrów, jego głębię.

Co mieć powinniśmy

Analizy dotyczące pożądanej liczebności lotnictwa wykazują stopniowy spadek oczekiwań. Na początku ubiegłej dekady eksperci głosili, że Siły Powietrzne RP powinny mieć 160, a nawet 192 wielozadaniowe samoloty bojowe. Obecnie za optimum uznaje się liczbę 96-112 maszyn w 16-samolotowych eskadrach.

Niestety, mimo zgłaszanego jeszcze przed dwoma laty przez dowództwo lotnictwa zapotrzebowania na 32 nowe wielozadaniowe samoloty bojowe, w celu wypełnienia luki po wycofywanych Su-22, w programie na lata 2009-2018 nie przewidziano na ten cel żadnych środków. Substytutem nowych samolotów bojowych będzie do tego czasu 16 maszyn LIFT, szkolno-bojowych z możliwością przenoszenia zaawansowanego uzbrojenia – oczywiście jeżeli zostaną kupione.

Gdyby owo zapotrzebowanie miało zostać zrealizowane w obecnej sytuacji, najpewniej zostałyby zamówione kolejne F-16C/D. Po roku 2018 będą to zapewne F-35, albo… używane F-16. Słowo komentarza do samych liczb: w sytuacji redukcji przez Niemcy docelowego zamówienia na myśliwce Eurofighter Typhoon do zaledwie 137 egzemplarzy, Siły Powietrzne liczące np. 192 nowoczesne WSB miałyby status europejskiej potęgi. Jednak nawet 112 samolotów stanowiłoby znaczący potencjał, biorąc pod uwagę fakt, że siły powietrzne najbardziej prawdopodobnego przeciwnika, Rosji, w ciągu nadchodzącej dekady otrzymają zaledwie 48 Su-35, najwyżej kilkanaście-klikadziesiąt Su-34, prawdopodobnie pierwsze myśliwce nowej generacji PAK FA.

W ciągu minionych dwóch dekad Rosjanie nie kupowali niemal żadnych samolotów, nie modernizowali ich też w znaczącym zakresie. Sprawia to, że teoretycznie bardzo liczne floty Su-27, MiG-ów-29 i Su-24 będą musiały niedługo trafić na złom, a docelowy realny stan Wojenno-Wozdusznych Sił Rosji będzie wynosił prawdopodobnie ok. 350-400 maszyn, które będą musiały zajmować się obroną całego gigantycznego terytorium, a w razie wojny z Polską działać w strefie rażenia obrony przeciwlotniczej kraju.

Należy zatem powrócić do środków zwiększających świadomość sytuacyjną. W tym zakresie powinny pojawić się – umożliwiające uzyskanie przewagi informacyjnej i ułatwiające dowodzenie – samoloty wczesnego ostrzegania, choćby z popularnym radarem Erieye, w liczbie kilku sztuk. Niestety brak takich planów, mimo pewnych przymiarek. Częściowo rekompensuje to działanie na rzecz Polski NATO-wskich AWACS-ów E-3A. Praktyczny brak rozpoznawczych bezzałogowych środków latających ma zostać uzupełniony przez zakup do 2018 r. 14 systemów średniego (250 km) i bliskiego (100 km) zasięgu – dobre i to.

Bardzo przydatne systemy lotniczej obserwacji powierzchni ziemi i obiektów ruchomych klasy JSTARS niestety nie pojawią się w naszych siłach zbrojnych. Co gorsza, rząd w ub. roku wycofał się z NATO-wskiego projektu Alliance Ground Surveillance, mającego zapewnić sojuszowi skokowy wzrost świadomości sytuacyjnej dzięki wielkiej rozbudowie systemu obserwacji obiektów naziemnych z powietrza. Warte pozyskania są zbiornikowce powietrzne – nasza armia zabiega o dwie takie maszyny.

W dziedzinie obrony przeciwlotniczej wiadomo tyle, że zmiany są konieczne. Symulacja z roku 2008 zakładała, że do sprostania zagrożeniom niezbędne będą:

- Brygada Rakietowa Obrony Powietrznej z 6 dywizjonami rakietowymi – bateria rakiet bliskiego zasięgu (25 km) + bateria artyleryjsko-rakietowa, złożona z przenośnych zestawów rakietowych i zestawów artyleryjsko-rakietowych. Przeznaczona do obrony baz powietrznych.

- Brygada Rakietowa z 6 dywizjonami rakietowymi – bateria rakiet średniego zasięgu (100 km), bateria rakiet bliskiego zasięgu, bateria artyleryjsko-rakietowa. Do obrony kluczowych obiektów.

- 61. Pułk Rakietowy OP z 2 dywizjonami rakiet średniego zasięgu po 3 baterie każdy.

- 78. Pułk Rakietowy OP z 2 dywizjonami rakietowymi dalekiego zasięgu – bateria rakiet dalekiego zasięgu, bateria rakiet bliskiego zasięgu, bateria artyleryjsko-rakietowa.

Dywizjony dalekiego zasięgu zostałyby zapewne wyposażone w pociski rakietowe klasy THAAD i zapewniałyby obronę przed pociskami balistycznymi.

Niestety, powyższy model został uznany za nierealny ze względów ekonomicznych. Na obecną chwilę wiadomo tylko, że zaspokojenie potrzeb nawet po korekcie kosztować będzie 12-20 mld zł, podczas gdy w programie 2009-2018 zarezerwowano raptem 2,5 mld.

Wojska lądowe powinny przeprowadzić modernizację Leopardów, zastąpić PT-91 innym pojazdem, nowym lub używanym, wprowadzić na miejsce BWP-1 nowy gąsienicowy bojowy wóz piechoty (np. na bazie nowej platformy z Bumaru) i kontynuować zakup Rosomaków. Niestety, w programie 9-letnim pewne jest jedynie ostatnie zadanie, prace nad BWP prawdopodobnie zostaną sformalizowane jako 15. program operacyjny planu, nad nowym czołgiem mogą być prowadzone jedynie prace koncepcyjne. Konieczne jest zdecydowane zwiększenie donośności środków rażenia działających na rzecz wielkich jednostek i na szczeblu operacyjnym. Szczęśliwie program zakłada pozyskanie wieloprowadnicowych wyrzutni dalekiego zasięgu (300 km) w ramach programu Homar i w końcu zakup Krabów (deklarowano przynajmniej 48 sztuk), a także armatohaubic samobieżnych na podwoziu kołowym Kryl. Oba te wzory mają już strzelać inteligentną amunicją o donośności zwiększonej do 60-70 km (dodatkowo uzasadnia to konieczność posiadania systemów obserwacji powierzchni ziemi, których jednak, jak wspomniałem, nie będzie). Zarezerwowano również dość znaczne środki na zakup nowych śmigłowców.

Najbardziej zawikłana jest sytuacja Marynarki Wojennej. W miarę realne plany ministerstwa zakładają zaledwie dokończenie do 2017 r. jednej korwety (przy takim tempie budowy jej koszt może być niestety niemal porównywalny z wielkim niszczycielem) i przynajmniej rozpoczęcie procedury pozyskania jednego okrętu podwodnego. Plany ministerialne de facto spowodują utrwalenie degradacji MW. Moim zdaniem należałoby w ogóle zrezygnować z dokańczania „Gawrona”, nabyć 2-3 fregaty o wyporności rzędu 5000 ton (np. francuskie FREMM), kilka korwet mniejszych niż „Gawron”, a także 3 nowe średnie okręty podwodne (wyposażone w napęd niezależny od powietrza i pociski rakietowe przystosowane do rażenia celów lądowych) i jednostki pomocnicze. Pozwoliłoby to na uzyskanie pewnej elastyczności i przyzwoitej siły bojowej.

W tym miejscu należy powrócić do kwestii profesjonalizacji armii. Wspomnieliśmy już o trudnych uwarunkowaniach finansowych. Ocenia się, że w przypadku faktycznej profesjonalizacji, wiążącej się ze znacznym wzrostem kosztów osobowych (wojsko musi konkurować na rynku pracy), przy zachowaniu poprzedniego poziomu wydatków liczebność armii musi zostać zmniejszona przynajmniej o połowę w celu uzyskania odpowiedniej efektywności bojowej. Żołnierz profesjonalny ma być przecież intensywniej szkolony, dysponować nowocześniejszym sprzętem. Tymczasem w Polsce nadal nie ma pieniędzy nawet na… odpowiednią ilość paliwa i amunicji.

Pojawiają się ponadto opinie kwestionujące sam sposób wykonywania reformy na szczeblu podstawowym i zaangażowanie kandydatów do służby zawodowej. Bardzo możliwe, że Polska uzyskała nie armię faktycznie profesjonalną, a tylko – uzawodowioną, dziedziczącą wady armii zawodowej (koszty, brak uzupełniania rezerw ludzkich) i poborowej (gorsze wyszkolenie, uzbrojenie i efektywność). Jedną z dróg wyjścia z tej sytuacji byłoby zwiększenie wydatków na obronność do poziomu nawet 3% PKB, umożliwiające sprawne funkcjonowanie armii 100-tysięcznej. Przy braku realności politycznej tego rozwiązania, pozostaje drugie, bardzo kontrowersyjne: kolejna redukcja, do zaledwie 60-70 tys. ludzi. Utrudni ona zapewne wypełnienie wielu zadań (wystawienie jednostek ekspedycyjnych, pomoc w sytuacjach kryzysowych), jednak otrzymamy wówczas wojsko faktycznie dobrze wyposażone i wyszkolone, profesjonalne w pełnym tego słowa znaczeniu.

Przemysł obronny

Na uwagę zasługuje również problematyka krajowego zaplecza przemysłowego wojskowości, stanowiącego istotny – aczkolwiek teoretycznie niekonieczny, bo istnieją przecież kraje importujące niemal wszystko – element potencjału obronnego. Może ono być również stymulatorem rozwoju gospodarczego, inkubatorem nowych technologii (w przypadku Polski jednym z nielicznych), wreszcie – pełni poważne funkcje społeczne.

Podobnie jak w przypadku wojska, obecna sytuacja przemysłu została w dużej mierze określona przez historię. W czasach PRL produkował on szeroki asortyment uzbrojenia, jednak również tu opowieści o bajecznym rzekomo potencjale nie mają pokrycia w faktach. Zdecydowana większość wzorów była produkowana na licencjach sowieckich; co prawda umowy pozwalały na dostosowanie do lokalnych możliwości wytwórczych, tzw. polonizację, jednak rygorystycznie ograniczały możliwość prowadzenia prac rozwojowych. Licencje dotyczyły oczywiście zwykle wzorów zubożonych w stosunku do tego, co produkował dla siebie Związek Radziecki. Produkcja była spora, eksport poza Układ Warszawski niemały, jednak kierowano go do odbiorców niezbyt wymagających, w dodatku bez osadzenia w rachunku ekonomicznym.

Sowieci zezwalali na samodzielny rozwój sprzętu, którego produkcją sami nie byli zainteresowani, stąd np. samolot szkolno-treningowy TS-11 Iskra. Cóż z tego, skoro uzyskany tu potencjał bywał zaprzepaszczany, jak w przypadku lotnictwa właśnie i kasacji ambitnego programu naddźwiękowego samolotu szkolno-bojowego TS-16 Grot. Efekt był taki, że schedę po PRL-u stanowiły zakłady produkujące sprzęt niezbyt nowoczesny, w dodatku w fatalny sposób rozproszone organizacyjnie. Przykładem niech będą niezależne PZL Mielec (samoloty szkolno-bojowe i lekkie transportowe), PZL Okęcie (samoloty rolnicze, sportowe, szkolne), WSK Świdnik (śmigłowce), dwa mniejsze PZL-e silnikowe, a ponadto niezależne Wojskowe Zakłady Lotnicze, wykonujące bieżącą obsługę i remonty maszyn wojskowych.

W tej sytuacji utrzymanie się wielu z tych podmiotów na rynku po zmianie sytuacji ekonomiczno-politycznej stało się niepodobieństwem. Kolejne resorty gospodarki nie pomagały (co więcej, prominentne postaci dążyły do likwidacyjnej wyprzedaży całej zbrojeniówki), a MON, szczególnie w epoce Janusza Onyszkiewicza, bywał wręcz wrogi. Nie było zamówień ani promocji produktów na rynkach zagranicznych, tymczasem w normalnych krajach jest to praktyka absolutnie oczywista, a warunkiem kontraktu na zakup uzbrojenia jest zaangażowanie wysokich oficjeli z kraju oferenta.

Szczęśliwie, spora część podmiotów przetrwała fatalną dekadę. Po roku 2000 ruszyły procesy konsolidacyjne, m.in. utworzono Grupę Bumar, stanowiącą narodowy koncern obronny. Udało się też uzyskać kilka kontraktów eksportowych, m.in. na czołgi PT-91 dla Malezji, pojazdy WZT-3 dla Indii. Wraz z zakupami MON-u pozwoliło to na dotrwanie zbrojeniówki do dziś.

Obecnie oferta jest nadal dość bogata. Przedsiębiorstwa Grupy Bumar mogą produkować czołgi, pracują obecnie intensywnie nad wielozadaniową platformą gąsienicową Anders, która może przekształcić się w polski BWP, wytwarzają dobrej klasy radary obserwacji przestrzeni powietrznej średniego zasięgu, czołgowe systemy kierowania ogniem itd. Część militarna Huty Stalowa Wola oferuje haubicę samobieżną Krab oraz inne systemy artyleryjskie. Siemianowickie WZM produkują na fińskiej licencji KTO Rosomak. Coraz bogatsza jest oferta nowoczesnej broni strzeleckiej – trwają prace nad systemem broni indywidualnej MSBS, Polska jest samowystarczalna w zakresie produkcji broni wyborowej i dużej części zespołowego uzbrojenia piechoty.

Bardzo korzystny jest fakt pojawienia się mocnych podmiotów prywatnych, jak firmy WB Electronics (systemy informatyczne i łącznościowe) czy Teldat (sieciocentryczne systemy wspomagania dowodzenia i zarządzania polem walki). Polskie przedsiębiorstwa pracują również nad bardzo perspektywicznymi rozwiązaniami stricte bojowymi, jak bumarowski system żołnierza przyszłości Ułan 21, próbują też włączyć się w grę o modernizację polskiej OPL jako podwykonawcy. Sytuacja teoretycznie jest niezła, jednak przemysł jest bardzo wrażliwy na wahania finansowania przez MON czy opóźnienia płatności. Niestety, uzyskiwanie kolejnych kontraktów eksportowych idzie dość opieszale, z uwagi na brak wsparcia rodzimego przemysłu przez rząd.

Niekompetencja, zła wola polityczna czy szybka wyprzedaż w celu łatania luk budżetowych mogą polską zbrojeniówkę szybko zniszczyć. Nie istnieje już narodowy przemysł lotniczy – spośród wspomnianych zakładów, PZL Mielec zostały przez podejrzanych menedżerów doprowadzone do faktycznego bankructwa, a po restrukturyzacji wegetowały kilka lat, aby w kontrowersyjnych okolicznościach stać się nabytkiem amerykańskiej UTC. PZL-Rzeszów zostały również w kontrowersyjny sposób sprzedane w ramach rozliczeń offsetowych firmie Pratt & Whitney (stanowiącej część UTC). PZL Okęcie niejako na siłę „wciśnięto” grupie EADS w ramach rozliczenia za samoloty transportowe C-295. I wreszcie – przynoszące zyski zakłady PZL-Świdnik sprzedano w 2010 r. koncernowi AgustaWestland. Pozostałość po polskim przemyśle lotniczym to obecnie WZL-e i malutkie zakłady inż. Margańskiego. Nie trzeba dodawać, że pracująca na potrzeby MON Stocznia Marynarki Wojennej jest w takiej samej kondycji, jak jej patronka.

Si vis pacem para bellum

Stan wyposażenia Wojska Polskiego jest, poza kilkoma jaśniejszymi obszarami, niezbyt dobry, a potrzeby – gigantyczne. Ich zaspokojenie będzie miało kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa kraju, przy czym newralgiczna jest tu kwestia obrony przeciwlotniczej. Firmowane przez obecny obóz rządzący programy na nadchodzące lata nie niosą rozwiązania problemów, mogą wręcz doprowadzić do faktycznego zaniku niektórych rodzajów sił zbrojnych. Profesjonalizacja armii jest prowadzona w bardzo wątpliwy sposób.

Niestety, sanacja sił zbrojnych, jako kosztowna, jest podatna na ataki populistów najgorszego rodzaju. Nie pasuje też do postpolityki, czyli kierowania się wyłącznie słupkami sondaży. Obecnie na pewno nie gotujemy się do wojny – czy zatem zemści się ona za to niespodziewanym nadejściem?

dr Jan Przybylski

(ur. 1976) – doktor chemii (ale to było dawno i nieprawda). Militarysta od kołyski, jak to zwykle w takich przypadkach bywa w stopniu szeregowego podchorążego rezerwy. Z zawodu tłumacz, publikuje okazjonalnie w „Studiach nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” oraz „Rzeczach Wspólnych”. Mieszka we Wrocławiu, co bardzo sobie chwali.

Media wczoraj i dziś – upadek i nadzieja

Bernard Margueritte

W 1995 r., goszcząc na Harvardzie, przygotowałem opracowanie „Post-Communist Eastern Europe: The Difficult Birth of a Free Press” (Postkomunistyczna Europa Wschodnia: trudne narodziny wolnej prasy). Już wówczas uważałem, że początki nowych mediów w młodych demokracjach, zwłaszcza w Polsce, nie napawają optymizmem. Wyraziłem wręcz obawę, że może dojść do fuzji złych praktyk poprzedniej epoki (np. inwigilacji mediów przez władze polityczne) z nowymi grzechami, związanymi z kapitalistycznym dążeniem do zysku za wszelką cenę. Ta ocena była dość surowa, ale rzeczywistość okazała się… znacznie gorsza.

Media szybko zapomniały o misji wobec społeczeństwa. Zaczęły funkcjonować jak zwyczajny biznes. Poza przemożną tendencją władz, aby je – zwłaszcza telewizję publiczną – kontrolować, obserwujemy dziś dyktat „salonu”, propagującego jedyną słuszną prawdę, kosztem zakłamań i zniekształcania obrazu rzeczywistości. Skutkuje to powstaniem sprzężonego układu polityki, biznesu i mediów, co dobitnie pokazała afera Rywina.

Część mediów nie tylko współpracuje z władzą polityczną (co już byłoby naganne), ale wręcz nią kierują. Adamowi Michnikowi udało się to, co Murdochowi dopiero się śni: naczelny „Gazety Wyborczej” stał się ucieleśnieniem faktycznej władzy w kraju. Używając amerykańskiej formuły, można powiedzieć, że „kieruje z tylnego siedzenia”. Sukces klanu „Gazety” to jednocześnie śmierć uczciwych mediów.

Podobne zjawiska obserwuje się na całym świecie. Dlatego stopień aprobaty dla działalności dziennikarzy waha się w granicach 17-18% zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i w Anglii czy Francji. W harvardzkim ośrodku badawczym The Shorenstein Center on the Press, Politics and Public Policy słyszałem, jak czołowi prezenterzy ABC i CBS, Ted Koppel i Dan Rather podkreślali, że mamy obecnie w mediach do czynienia z mieszaniną wiadomości i rozrywki, co w żargonie zwie się infotainment czy showbizzification. Ten ostatni skarżył się, że media są teraz zarządzane przez ludzi, którzy nie mają pojęcia o ich deontologii i nie mają nic wspólnego z nami. R. W. Apple Jr., szef waszyngtońskiego biura „New York Timesa”, podsumował sytuację dobitniej: kiedy patrzymy na to, co zrobiliśmy z tego pięknego zawodu, powinniśmy opuścić głowy w poczuciu ogromnego wstydu.

Kilka problemów

Media borykają się z wieloma problemami. Mogę tu zasygnalizować tylko kilka, które wydają mi się najważniejsze:

Wpływ globalizacji. Coraz częściej mamy do czynienia z uniformizacją stylu i treści mediów. Ujednolicenie przekazu medialnego jest skutkiem rosnącej koncentracji środków masowego przekazu, nierzadko w rękach gigantów finansowych, którzy nie mają z nimi wiele wspólnego. W „Le Monde diplomatique” dyrektor pisma, Ignacio Ramonet, pokazał, jak giganci przemysłu z branży energetycznej, zbrojeniowej czy świata elektroniki szturmem wzięli media. Jedną grupę stanowiły swego czasu America Online, Netscape, „Time”, Warner Bros. i CNN. Król oprogramowania, Bill Gates, panuje również w fotografii prasowej poprzez agencję Corbis. Rupert Murdoch jest właścicielem licznych dzienników brytyjskich oraz amerykańskich, jak „The Times”, „The Sun”, „The New York Post” czy „The Wall Street Journal”, a także platformy satelitarnej BSkyB oraz wytwórni filmowej 20th Century Fox. W Europie nie jest lepiej, skoro Bertelsmann, Berlusconi czy Ringier kontrolują ogromną część rynku medialnego. We Francji, na domiar złego, dwie największe grupy medialne, Dassault i Lagardere, są powiązane z przemysłem zbrojeniowym.

Ramonet słusznie zauważa: wszystkie te koncentracje stanowią zagrożenie dla pluralizmu prasy i dla demokracji. Co więcej, kładą nacisk na zysk, zamiast na jakość. I dodaje: jednym z cennych praw osoby ludzkiej jest prawo do swobodnego komunikowania swoich myśli i opinii. W społeczeństwach demokratycznych wolność jest nie tylko zagwarantowana, idzie w parze z innym prawem zasadniczym, prawem do bycia rzetelnie poinformowanym. Ale to prawo jest zagrożone koncentracją mediów i wchłonięciem pism kiedyś niezależnych przez hegemoniczne grupy. Zadaje również zasadnicze pytanie: czy obywatele powinni akceptować to zawłaszczenie wolności prasy? Czy mogą się godzić z faktem, że informacja staje się zwykłym towarem?

W USA również są ludzie wrażliwi na te zagrożenia. Ekonomista i publicysta Paul Krugman, na długo zanim dostał Nagrodę Nobla, pisał w „New York Timesie” w sposób zabawny, choć w gruncie rzeczy bardzo smutny i niepokojący, że ogromna większość amerykańskiej publiczności czerpie informacje z jednego źródła: AOLTimeWarnerGeneralElectricDisneyWestinghouseNewsCorp. I dodawał: garstka podmiotów, które dostarczają wiadomości dla ogromnej większości ludzi, ma swoje żywotne interesy handlowe, które w sposób nieunikniony skłaniają je do manipulowania informacją i do wspierania partii rządzącej. Konkluzja Krugmana daje do myślenia: jak na razie jaskrawe fałszowanie rzeczywistości przez media jest jeszcze ograniczone dzięki starym regulacjom i normom zachowania. Ale niebawem regulacje zostaną zniesione, a normy znikają na naszych oczach. Czy konflikty interesów związane z naszymi silnie skoncentrowanymi środkami przekazu stanowią zagrożenie dla demokracji? Przedstawiłem fakty; państwo zadecydują.

Liberalizm, prymat zysku i pogoń za sensacją. Innym poważnym problemem, ściśle związanym z poprzednim, jest dążenie do maksymalizacji zysku za wszelką cenę. Pamiętam słowa dyrektora wielkiego francuskiego dziennika, który starał się mnie przekonać, iż gazeta jest dla niego „produktem do sprzedania”. I dodawał: dziś sprzedaję taki produkt, jutro może będę sprzedawał mydło; to bez różnicy (dodam, iż przestał kilka lat temu działać w branży medialnej). Był bardzo zdziwiony, gdy mu powiedziałem, że to nie jest moja koncepcja dziennikarstwa.

Najbardziej szczerze wypowiedział się na temat tej instrumentalnej koncepcji mediów Patrick Le Lay, który w 2004 r. – jako prezes francuskiej telewizji TF1 – napisał w książce „Les Dirigeants français et le Changement”: Bądźmy realistami: zasadniczo robota TF1 to pomoc np. Coca-Coli w sprzedaży jej produktu… Aby przekaz reklamowy był trafiony, mózg telewidza musi koniecznie być dyspozycyjny. Misją naszych programów jest do tego doprowadzić… To, co sprzedajemy Coca-Coli – to czas, w którym ludzkie mózgi są do jej dyspozycji.

Dążenie do maksymalizacji zysku prowadzi do obniżania jakości mediów, ich „tabloidyzacji”, będącej przejawem pogardy dla publiczności.

Brak profesjonalizmu i lenistwo dziennikarzy. Prawdziwy dziennikarz musi bez przerwy pracować nad sobą i dokształcać się, np. spędzając długie godziny w dziale dokumentacji lub w bibliotece. Teraz, aby pisać sensacyjne lub płytkie artykuły, dziennikarz – jeśli w ogóle uznamy, że nadal zasługuje na to miano – nie musi się wysilać. Aby np. zaatakować wybranego polityka, wystarczy siąść do komputera i napisać co popadnie.

Myślę, że naturalna ludzka skłonność do lenistwa jest jednym z powodów obniżania poziomu dziennikarstwa. Obserwuję dość często jak młodzi dziennikarze (bynajmniej nie wszyscy!) nie wykazują chęci, aby poszerzać wiedzę czy żmudnie sprawdzać źródła. Sensacyjny artykuł nie wymaga wysiłku, „sprzedaje się” sam. Natomiast dziennikarstwo, które omawia ważne kwestie społeczne, wymaga dużo więcej pracy oraz talentu, jeżeli chcemy, aby było atrakcyjne.

Istnieje ścisły związek między dziennikarstwem moralnym a dziennikarstwem profesjonalnym. Można wręcz powiedzieć, iż dziennikarstwo moralne jest profesjonalne, a dziennikarstwo profesjonalne jest moralne. Brak profesjonalizmu objawia się ucieczką od tematów fundamentalnych, od których zależy przyszłość danego społeczeństwa, jak też przyjęciem obiegowych opinii bez próby pogłębionej analizy. Dziennikarz oddaje pole walkowerem. Zapomina o swojej służbie. Widzimy to zarówno w sposobie podejmowania niektórych tematów, jak i w unikaniu innych.

To coś więcej niż złe dziennikarstwo. Brak profesjonalizmu jest działaniem na szkodę nie tylko mediów, ale i demokracji. Kiepskie media nie pozwalają ludziom być prawdziwymi obywatelami, co jest niebezpieczne. Uczciwe traktowanie społeczeństwa przez media i polityków jest nie tylko moralne, ale i roztropne z punktu widzenia ich samych.

Powierzchowność i trywializacja. Omawiane już tendencje prowadzą do tego, że media coraz bardziej uciekają od tematów naprawdę ważnych dla społeczeństwa, co jest szczególne widoczne w przypadku telewizji. Na całym świecie dzienniki telewizyjne są wypełnione wiadomościami drugorzędnymi i na ogół dość ponurymi: tu zabójstwo, tam afera… To wszystko jest przygnębiające, ale w żaden sposób nie oddaje realiów świata. Może i nie są one zbyt różowe, ale jednak mnóstwo porządnych ludzi działa w nich dla dobra wspólnego.

Już w 1996 r. w swojej znakomitej książce „Sur la télévision” (O telewizji) francuski socjolog Pierre Bourdieu zanotował, że wiadomości drugorzędne (tzw. faits divers) coraz bardziej opanowują telewizję, zajmując czas, który mógłby być wykorzystany, aby powiedzieć coś innego. Autor daje do zrozumienia, iż w tym szaleństwie jest metoda i że mamy do czynienia z polityką świadomego ogłupiania społeczeństwa. Jeżeli używa się tak cennych minut, aby mówić o rzeczach drugorzędnych, to dlatego, iż traktowane są one jako bardzo ważne – pozwalają bowiem ukryć to, co naprawdę istotne. Bourdieu konkluduje: kładąc nacisk na wiadomości drugorzędne, napełniając drogocenny czas pustką, niczym albo prawie niczym, odrzucamy informacje istotne, które obywatel powinien posiadać, aby być w stanie korzystać ze swoich demokratycznych praw. W Ameryce w podobnym tonie wypowiadał się niedawno zmarły, znakomity dziennikarz David Halberstam, mówiąc o „trywializacji tematyki mediów” (trivialisation of our agenda).

Postęp techniczny a jakość dziennikarstwa. Żyjemy w czasach fantastycznych postępów w dziedzinie komunikacji. Trudno mi uwierzyć, że jeszcze 20 lat temu musiałem zamawiać rozmowy telefoniczne w centrali, czekać z drżeniem, czy uzyskam połączenie przed zamknięciem numeru w Paryżu, a na końcu mozolnie dyktować artykuł stenotypistce, która z największym trudem notowała polskie nazwiska.

Podczas sympozjum na Harvardzie Ted Koppel wyraził kontrowersyjny pogląd, że postęp technologiczny nie przyniósł jego profesji wyłącznie korzyści. Fakt, iż może na żywo komentować to, co dzieje się gdziekolwiek na świecie, jest – jak mówił – tour de force technologicznym, ale obniża jakość jego pracy. Może nadawać bezpośrednie relacje z każdego punktu globu, ale nie ma czasu sięgnąć do dokumentacji, pomyśleć, skorygować.

Tak samo „osobisty” dziennik, który każdy może codziennie dostawać na swój komputer czy możliwość wyboru „własnych” programów TV, powodują, paradoksalnie, zmniejszenie różnorodności informacji. Człowiek wybiera tylko to, co go interesuje i dostaje wyłącznie wiadomości z wybranych z góry dziedzin. Może więc, jeśli chce, przez 24 godziny na dobę oglądać programy o piłce nożnej lub wędkowaniu – o otwarciu jego umysłu nie ma już mowy.

Autentyczna misja mediów

Gdy patrzę na to wszystko, odczuwam ogromną tęsknotę za tym, czym jeszcze nie tak dawno były media. Miałem szczęście zacząć pracę w dziennikarstwie w „Le Monde” pod kierownictwem wspaniałego człowieka mediów, Huberta Beuve-Méry, założyciela gazety (dzisiejszy „Le Monde” nie ma z tamtym pismem wiele wspólnego). Miał on jasną wizję misji mediów. Według niego nie można było zacząć kariery dziennikarskiej bez poczucia szczególnego powołania.

Pewnego dnia – byłem po zaledwie kilku tygodniach pracy w redakcji – zawołał mnie do siebie, czego nigdy nie robił. Chciał mi udzielić lekcji. Byłem wtedy świeżo po studiach, pracowałem w największej francuskiej gazecie i czułem się wielkim. Przygotowałem właśnie artykuł o Polsce. Pisałem w nim, że wydaje mi się, iż nasi polscy przyjaciele popełniają taki a taki błąd, że moim zdaniem powinni zrobić to i to, że sądzę, iż nie dostrzegają tego i tego… Kiedy wchodziłem do redakcji, Beuve-Méry z daleka machnął do mnie kawałkiem papieru, pytając: co to jest, proszę Pana? Zbliżyłem się, nieco stremowany, i musiałem przyznać, że to mój artykuł. Wówczas usłyszałem: No właśnie! Co za język! „Twierdzę”, „sądzę”, „myślę”, „moim zdaniem”… Musi Pan zrozumieć, że naszych czytelników nie interesuje, co myśli pan Margueritte. To nie jest dziennikarstwo. (Dodał jednak, że może za trzydzieści lat, jeżeli zyskam zaufanie odbiorców, zostanę przez kogoś poproszony o własne opinie).

– Chce Pan wiedzieć, na czym polega dziennikarstwo? – ciągnął Beuve-Méry. Otóż to bardzo proste. Coś się wydarzyło, Pan to opisuje, stosując owe Pięć W, o których mówią Amerykanie [who, what, when, where, why – kto, co, kiedy, gdzie, dlaczego] – ale to nie wystarczy. Trzeba jeszcze powiedzieć, skąd to się wzięło, jakie są ekonomiczne, socjologiczne czy historyczne źródła tego zdarzenia, a następnie poinformować o tym, co Pan X czy Y, partia A lub B proponują dla rozwiązania problemu. A wówczas, proszę Pana, czytelnik będzie miał wszystko, co niezbędne (a nie tylko wszystko, co chce mieć), aby zrozumieć, co się wokół niego dzieje: w jego mieście, kraju, na świecie. Wówczas będzie w stanie wyrobić sobie własny pogląd. I wówczas, proszę Pana, on będzie obywatelem. I wówczas, proszę Pana, będziemy żyli w demokracji. Taka była, dla tego wspaniałego człowieka, podstawowa misja mediów.

Zaraz jednak dodawał drugą: dziennikarz jest „mediatorem”. Ma to niezwykłe szczęście, że może się zapoznać – zwłaszcza gdy jest korespondentem zagranicznym – ze stylem życia, problemami, religią czy marzeniami „innych ludzi”. Jego zadaniem jest spróbować je nie ocenić, lecz zrozumieć, a następnie przekazać tę prawdę swoim czytelnikom, słuchaczom, widzom. Wówczas odbiorcy zyskają unikalną szansę zrozumienia i uszanowania, a może w końcu i pokochania „drugiego człowieka” z bliskiego lub dalekiego kraju. – W ten sposób – podkreślał Beuve-Méry – my – i tylko my, ludzie mediów – mamy możliwość pomocy w budowaniu świata zrozumienia i pokoju. W rzeczy samej – jeżeli dziś mamy świat pełen nienawiści, terroryzmu, wojen i gwałtu, to w dużym stopniu dlatego, iż my, ludzie mediów, zapomnieliśmy o swoich obowiązkach.

Warto w tym miejscu sięgnąć do nauk Jana Pawła II. W Liście do rodzin (Gratissimam sane, 1994) pisał On, iż można bez przesady powiedzieć, że środki masowego przekazu, nawet gdy starają się poprawnie informować, jeżeli nie kierują się zdrowymi zasadami etycznymi, nie służą prawdzie w jej wymiarze zasadniczym. Oto dramat: nowoczesne środki komunikacji społecznej są poddane pokusie manipulacji przekazem, zakłamując prawdę o człowieku. Istotnie, rola mediów miała być zupełnie inna. Jak powiedział Jan Paweł II w czerwcu 1991 r. w Olsztynie, środki przekazu winny podejmować obronę wolności, ale także poszanowania godności osoby, winny popierać autentyczną kulturę.

Źródła optymizmu

Mimo wszystko uważam, że istnieją bardzo poważne powody do optymizmu. Wśród samych dziennikarzy rośnie świadomość, że nie mogą kontynuować dotychczasowych zachowań, że mają obowiązki wobec społeczeństwa, że dużo od nich zależy, a przede wszystkim – że każda i każdy z nich ma tylko jedno życie i warto, aby było ono jak najbardziej godne.

Dużo jednak zależy od odbiorców mediów. Ostatecznie, to oni decydują o ich obrazie. Nikt nie jest zmuszany do oglądania głupiego programu telewizyjnego czy kupowania brukowej gazety. Od wyboru każdego czytelnika, telewidza i słuchacza zależy przyszły kształt środków masowego przekazu. Są już pierwsze oznaki pozytywnych trendów. W USA przeprowadzono szeroko zakrojone badanie opinii i preferencji publiczności 43 stacji telewizyjnych. Ankieterzy pytali m.in. o to, jakie wiadomości pragną dostawać ludzie: krótsze czy dłuższe, sproblematyzowane czy jednoznaczne, lokalne czy międzynarodowe. Wynik był zaskakujący: ponad 70% badanych chce być traktowanych poważnie i wszechstronnie informowanych na wysokim poziomie. Stacje, które pod wpływem ankiety zmieniły profil programowy, odnotowały wzrost oglądalności. Kolejny raz okazało się, że nasi odbiorcy nie są wcale tacy źli, jak się często o nich mówi, i że nie jest prawdą, iż słaba jakość mediów jest determinowana gustami publiczności. Wyniki badań zainicjowanych przez The Committee of Concerned Journalists (Komitet Zaangażowanych Dziennikarzy) zostały opublikowane pod znaczącym tytułem: „Quality sells” – Jakość wzmacnia sprzedaż.

Niektórzy twierdzą, że wina leży po stronie właścicieli mediów, których interesuje tylko zysk. Okazuje się, że i to nie jest pewne. Organizacja medialna, której jestem prezesem, The International Communications Forum, zorganizowała kilka lat temu w Londynie, wraz z dziennikiem „Financial Times”, konferencję, w której brali udział członkowie Izby Lordów, dziennikarze oraz właściciele mediów. Na zakończenie dnia także ci ostatni przyznali, iż należy zrobić wszystko, aby poprawić jakość i służebność mediów. Zrozumieli, że środki przekazu, które tracą wiarygodność, w istocie zagrażają demokracji. Człowiek, który nie wierzy już w media, traci zainteresowanie sprawami publicznymi, nie idzie nawet głosować, przyczyniając się do tego, iż demokracja staje się iluzoryczną fasadą. Jak podsumował jeden z właścicieli: nie możemy tego akceptować nie tylko ze względów etycznych, ale też dlatego, że jest w naszym długofalowym interesie, aby demokracja była prężna. Bo kiedy nie ma demokracji, z czasem nie ma też zapotrzebowania na media. Jeżeli chcemy być na rynku za dwadzieścia lat, musimy dbać o nasze dobre imię!

Jestem przekonany, że istnieją też nowe czynniki, które wymuszają powrót do autentyczności mediów. Jednym z nich jest postęp technologiczny. Ludzie nie szukają już wiadomości. Są nimi wręcz „bombardowani”; dostają je bez przerwy, z tysięcy stacji TV, z Internetu. Są zagubieni, nie wiedzą, komu ufać – która wiadomość jest wiarygodna, a która nie, co właściwie znaczy takie czy inne wydarzenie. Nie szukają wiadomości, ale ich sensu, głębszego znaczenia. Potrzebują, aby ktoś wiarygodny pomógł im zrozumieć, o co chodzi, zaprezentował newsy w ich kontekście, wydobywając ich prawdziwe znaczenie, podając różnorodne źródła i interpretacje – tak, aby czytelnik, telewidz czy słuchacz mógł wyrobić sobie własny pogląd i ponownie stać się w pełni OBYWATELEM. W takiej sytuacji mogą się uratować i prosperować nie tabloidy, lecz wartościowe i uczciwe pisma, traktujące odbiorcę z szacunkiem i służące mu.

Last but not least, jest jeszcze bardziej podstawowy powód, aby patrzeć w przyszłość z optymizmem. Paradoksalnie, nadziei należy upatrywać w głębokim kryzysie obecnego świata, który nie jest bynajmniej kryzysem finansowym czy nawet gospodarczym, ale wręcz kryzysem cywilizacyjnym. Nie mamy już wizji przyszłości. Nie wiemy, dokąd iść. Czego potrzebujemy do wyjścia z tego impasu? Otóż przede wszystkim – świadomych obywateli, gotowych nie tylko domagać się respektowania swoich praw oraz angażować w pełni w życie społeczne, ale także zdolnych proponować mądre rozwiązania. Sęk w tym, że takich obywateli nie będziemy mieli, jeśli media nie będą uczciwe, jeśli nie będą służyć odbiorcom, jednocześnie otwierając im umysły. Koło się zamyka. Bez etycznych mediów nie ma obywateli i nie ma szans na wyjście z kryzysu.

Aliści jest i inny warunek konieczny, aby go przełamać: musimy budować świat wzajemnego zrozumienia i poszanowania. Obecne problemy możemy rozwiązać tylko razem. Globalizacja zamiast problemem, musi stać się rozwiązaniem. W tym celu musi przestać być globalizacją biznesu i pieniądza, a stać się globalizacją sumień, solidarności, działań świadomych obywateli. Znowu: jak to osiągnąć bez autentycznych mediów? Żyd nie zna muzułmanina i odwrotnie, Francuzi i Amerykanie nic o sobie nawzajem nie wiedzą poza stereotypami. Kto może prawdziwie poinformować o drugim człowieku, jeśli nie media? Za czasów Beuve-Méry wysyłaliśmy dziennikarza nie tylko tam, gdzie był konflikt, gdzie krew lała się na ulice, ale także do krajów, gdzie pozornie nic się nie działo. Wracał i pisał serię artykułów, dzięki którym czytelnik „odkrywał” innego człowieka. Media muszą koniecznie wrócić do tej pięknej misji.

Potrzeba etycznych środków masowego przekazu nie jest mrzonką nieżyciowych idealistów. Bez nich nie będziemy mieli ani autentycznych obywateli, ani świata pokoju. Nie będziemy w stanie wspólnie wyjść z impasu cywilizacyjnego. Czy nie warto powalczyć o takie media?

Bernard Margueritte

(ur. 1938) – dziennikarz i publicysta, prezes International Communications Forum, organizacji zajmującej się problematyką mediów i środków przekazu. Absolwent Sorbony. W 1965 r. rozpoczął pracę w dzienniku „Le Monde”, w latach 1966-1970 był jego korespondentem w Polsce. W 1971 r. władze komunistyczne nakazały mu opuszczenie Polski. Przeniósł się do Wiednia. W latach 1975-1977 pracował na Uniwersytecie Harvarda. Do Polski wrócił w 1977 r., wciąż w roli korespondenta francuskiej prasy i radia. W latach 1993-1994 pracował w Centrum Studiów Rosyjskich i Centrum na rzecz Prasy i Polityki Uniwersytetu Harvarda. Opublikował wiele artykułów w „Le Monde”, „Le Figaro”, „Politique Etrangere”. Jest współautorem książki o Austrii oraz publikacji „Planification in Eastern Europe”, na Harvardzie napisał opracowanie „The New Central Europe: the difficult birth of a free press”. Obecnie jest felietonistą „Tygodnika Solidarność”. Członek Rady Honorowej „Obywatela”.

Judymowie (nie)potrzebni od zaraz

Rafał Bakalarczyk

„Ludzie bezdomni” to jedna z trzech, obok „Przedwiośnia” i „Syzyfowych prac”, powieści Stefana Żeromskiego, która ostała się we współczesnym kanonie. Mam jednak wrażenie, że nie funkcjonuje ona poza murami szkolnymi, w świadomości społecznej czy dyskusjach ideowych. Czy pytania w niej stawiane straciły na aktualności? Czy odpowiedzi, które poprzez postawy bohaterów sugerował autor, nie są w dzisiejszych realiach przekonujące?

Wbrew pozorom, przez te ponad sto lat realia społeczne (zwłaszcza położenie wykluczonych) nie zmieniły się tak bardzo, by nie generować podobnych wyzwań. Nie jest też do końca prawdą, że nie ma już prawdziwych „Judymów”. Są, i choć stanowią mniejszość – co zresztą nie jest novum względem epoki Żeromskiego – nie to wydaje się głównym problemem. Bardziej niepokojący jest fakt, że upowszechniło się przekonanie, iż problemy socjalne powinni rozwiązywać przede wszystkim romantyczni społecznicy, których pierwowzorem literackim jest młody chirurg. Przyjmując taką perspektywę, nie zwalczymy objawów najdotkliwszych problemów, a tym bardziej ich przyczyn.

W odtwarzanych przez kolejne generacje interpretacjach „Ludzi bezdomnych” całość lektury sprowadzana jest do postaci Judyma, ujmowanej jednowymiarowo – jako wzorzec jednostki poświęcającej się na rzecz ogółu. Taka uproszczona perspektywa sprawia, że z pola dyskusji znikają nie tylko społeczne uwarunkowania wyborów życiowych Judyma oraz ich konsekwencje, ale także pominięte zostają wahania i momenty słabości bohatera, wyraźnie przecież w książce zarysowane. W efekcie, Judym z postaci z krwi i kości przeobraża się niemal w „świeckiego świętego”, zbyt dalekiego od problemów współczesnych Polaków, by mogli poważnie przemyśleć ową postać.

Tymczasem przynajmniej kilka pytań, do jakich inspiruje powieść, wymaga poważnego zastanowienia. Czy dzisiejsza rzeczywistość społeczna nie stanowi analogicznego wyzwania jak ta, w której osadzeni byli bohaterowie Żeromskiego? Czy strategia życiowa Judyma kiedykolwiek była lub mogła być masowa? Po trzecie wreszcie, czy i jakie są słabości tej postawy?

Jak zauważa w monografii „»Ludzie bezdomni« Stefana Żeromskiego” znawca jego twórczości, Henryk Markiewicz: Spośród wielu tytułów Żeromskiego, często nietrafnych, dwuznacznych i jakby przypadkowych, „Ludzie bezdomni” ogarniają z wyjątkową pełnią widnokrąg ideowo-poznawczy powieści [...]. Rzeczywiście, motyw bezdomności stanowi klamrę łączącą wiele wymiarów powieści, a kwestia warunków mieszkaniowych zajmowała w twórczości Żeromskiego poczesne miejsce. Przypomnijmy, że w „Przedwiośniu” (1924) fundamentem społecznej utopii, jaką opisem wyobrażonej Polski zarysowuje przed Cezarym Baryką umierający ojciec, są „szklane domy”. Choć ich obraz odmalowany został z wielką precyzją, to stanowił on metaforyczną projekcję Polski jako domu ojczystego, w którym miał się dokonać postęp społeczny.

W „Ludziach bezdomnych” dom w takim kontekście jest obecny znacznie słabiej, jednak pod dostatkiem mamy tu ciekawych metaforycznych tropów, które zbiegają się w pojęciu „bezdomności”. Złe warunki życiowe pacjentów Judyma i pamięć własnego pochodzenia przekładają się na postawę głównego bohatera, który również – choć w innym sensie – staje się bezdomny. Postawa ta nie rodzi się ex nihilo, ale wynika z określonych warunków i doświadczeń życiowych, choć Żeromski nigdy nie popadał w determinizm i traktował bohaterów jako podmioty wyborów moralnych. Zapytajmy, czy warunki, w jakich ludzie żyją lub jakie mogą obserwować wokół, nie stanowią współcześnie impulsu do zaangażowania, nie wymuszają myślenia o zmianie?

Realistyczne, wręcz naturalistyczne obrazy nędzy, a także degradującej pracy nie są tak abstrakcyjne, jak mogłoby się wydawać. Również dziś wielu ludzi żyje w warunkach uniemożliwiających samorealizację oraz urągających godności, a wręcz zagrażających bezpieczeństwu. Jak pisze dr Paweł Hut w tekście „Współczesna kwestia mieszkaniowa w Polsce; geneza, uwarunkowania, perspektywy rozwiązań”: W Polsce jednym z najważniejszych problemów społecznych nadal pozostaje kwestia mieszkaniowa – polegająca na niezaspokojeniu potrzeb lokalowych ludności naszego kraju, obejmująca swoim zasięgiem, w zależności od szacunków, od miliona do blisko dwóch milionów gospodarstw domowych. Nie ma także podstaw do tego, by sądzić, że w dającej przewidzieć się przyszłości zostanie ona rozwiązana za pomocą planowych działań w szerszym zakresie [...]. Pod względem zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych Polska znajduje się na jednym z ostatnich miejsc w Europie. Należy pamiętać, że kiedy mówimy o zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, chodzi nie tylko o aspekt ilościowy, ale również jakość zasobów mieszkaniowych.

Warto tu nadmienić, iż autor „Przedwiośnia” patrzył na bezdomność nad wyraz szeroko i przez to dość nowocześnie, w sposób zbliżony do perspektywy organizacji, które dziś próbują badać i zwalczać to zjawisko. Bezdomność w jego twórczości to nie tylko brak dachu nad głową, ale wielowymiarowe wykluczenie mieszkaniowe, prowadzące do degradacji człowieka.

Takie spojrzenie wybiega poza obiegową optykę, w której bezdomność ma zazwyczaj zniszczoną alkoholem twarz żebraka, staruszki śpiącej na torbach wypchanych jej całym dobytkiem czy Cyganki otoczonej wianuszkiem zaniedbanych dzieci. Te obrazy egzemplifikują jedynie fragment problemu. Europejska Typologia Bezdomności i Wykluczenia Mieszkaniowego (ETHOS), stosowana przez Europejską Federację Narodowych Organizacji Walczących z Bezdomnością (FEANTSA), umieszcza w tej kategorii szerokie spektrum ludzi. Poczynając od tych bez dachu nad głową (roofless), przez pozbawionych domu (np. przebywających w schronisku dla bezdomnych czy w kwaterze tymczasowej), po osoby żyjące w mieszkaniu niezabezpieczonym lub nieodpowiednim. Osobną kwestią jest to, czy bezdomność należy łączyć tylko z sytuacją mieszkaniową.

Inne podejścia sugerują bowiem wiązanie tej kategorii nie tyle z warunkami życia, ile z określonymi predyspozycjami psychicznymi i społecznymi, objawiającymi się specyficznym modelem życia. Parafrazując słowa o. Bogusława Palecznego („Obywatel” nr 20): nieraz łatwiej wyprowadzić człowieka z bezdomności, niż bezdomność wykorzenić z człowieka, który żył jako bezdomny. Organizacje zajmujące się zagadnieniem odnotowywały przypadki, w których ich podopieczni nawet po otrzymaniu mieszkań nie byli w stanie ich długofalowo utrzymać, nieprzystosowani do życia „na swoim”. W jakimś stopniu bezdomność jako predyspozycję społeczną prezentuje także Judym, którego dzieciństwo w nędznych warunkach, wśród niemal obcych ludzi, wywarło piętno na całe życie i do pewnego stopnia uwarunkowało późniejsze poczucie misji.

Skoro problem degradacji materialnej części ludności jest wciąż aktualny, rzeczą naturalną wydaje się chęć zmiany tego stanu. Dlaczego więc nie ma ona miejsca? Czy dlatego, że zanikł „etos Judyma”? Etos społecznikowski również na przełomie wieków nie był wcale masowy. Nawet jeśli przyjąć, że ówczesne warunki kulturowe i społeczne bardziej sprzyjały podobnym postawom, to nie na tyle, by te stały się jednym z dominujących wzorców.

Widzimy to w samej powieści: Judymowi niełatwo było budować wokół siebie środowisko przychylne jego zamiarom. Można to częściowo zrzucić na karb bezkompromisowości bohatera, ale też nie sposób pominąć bardziej uniwersalnych źródeł niepowodzenia. Judymowie ze swej natury idą jeśli nie pod prąd, to przynajmniej niezależnie od głównego nurtu kultury swoich czasów, jako że racje działania wyprowadzają nie tyle z tego, co jest, lecz z tego, co być powinno.

Choć w powieści wielokrotnie przedstawiono postawy alternatywne wobec rzeczywistości, autor nie uległ banalizacji i tendencyjności w ich ukazywaniu. Zauważmy, że Judym – wbrew pozorom – nie styka się wyłącznie z całkowitą obojętnością na los wykluczonych. Wokół pojawiają się osoby, które wprawdzie nie w pełni podzielają jego przekonania i decyzje, ale są świadome istnienia problemów: Leszczykowski, w jakimś sensie inżynier Korzecki, wreszcie Joasia.

Nawet w przypadku płomiennej i nieprzekonującej dla słuchaczy mowy Judyma do warszawskich lekarzy nie mamy do czynienia z manichejską wizją świata. Jak pisze Markiewicz: Dla właściwej interpretacji utworu trzeba uprzytomnić sobie, że nie jest to walka z jakimiś jaskrawymi nadużyciami kapitalizmu, z oburzającymi zwyrodnieniami moralności burżuazyjnej, lecz walka z normalnym jej funkcjonowaniem. Lekarze warszawscy, z którymi ściera się Judym, to przeważnie ludzie uczciwi według ogólnej opinii, więcej niż sumienni w pracy, zdolni do niejednego odruchu uczynności i dobrego serca [...]. Między innymi dlatego ten spór jest tak ciekawy, że nie stanowi walki czystego dobra ze złem absolutnym, a raczej odległych punktów pewnego spektrum, z postacią Joasi jako wariantem pośrednim. Gotowa jest ona iść w zaangażowaniu dalej niż codzienna sumienność i odświętna filantropia stołecznych lekarzy, ale nie popada w maksymalizm Judyma, który stawia sprawę na ostrzu noża: albo szanse na szczęście osobiste, albo działanie na rzecz tych „z budów”.

Jako wciąż żywy jawi się ukazany w „Ludziach bezdomnych” jeden z centralnych dylematów egzystencjalnych niejednego społecznika. Zapewne i dziś wielu ludzi, którzy na pewnym etapie życia decydują się na zaangażowanie społeczne, rozważa we własnym sumieniu, jaki jego stopień jest optymalny i na ile możliwy jest kompromis między życiem osobistym a działaniem dla dobra wspólnego.

Końcowy wybór Judyma rozpatruje się zazwyczaj w kategoriach moralnych. Nie mniej ciekawe jest jednak spojrzenie z punktu widzenia prakseologii. Czy jego działania były skuteczne? Czy ambitny cel podniesienia wykluczonych ze stanu degradacji mógł być osiągnięty, a jeśli nie, to czy nie było dróg, by się do niego bardziej przybliżyć?

Odpowiedzi na powyższe pytania wydają się niestety niekorzystne dla Judyma. Zasadniczą słabością jego postawy była apolityczność. Nie chodzi o przynależność do partii politycznej czy rozwijających się wówczas ruchów społecznych o politycznych ambicjach, lecz o polityczność w bardziej ogólnym sensie. Jeśli przyjmiemy klasyczne rozumienie polityki jako zdolności mobilizowania innych do osiągania własnych celów, postawa Judyma była w pierwszej fazie co najmniej politycznie nieskuteczna, a w końcowej – wręcz apolityczna. Zrezygnował on bowiem z prób angażowania innych we współtworzenie programów zmiany rzeczywistości na rzecz oddania się samodzielnej pracy bezpośrednio z wykluczonymi. Taka działalność jest niezbędna, ale należy próbować ją organizować w ramach istniejących struktur lub budować nowe, żeby nie tylko „łatać pojedyncze dziury”, ale rozwiązywać problemy społeczne w większej skali. A to wymaga jeśli nie systemowej działalności politycznej, to przynajmniej koordynacji i podziału pracy oraz synergii różnych umiejętności.

Judym po wcześniejszych porażkach skapitulował wobec tego typu wyzwań. To dlatego jego projekt był skazany na porażkę – nie ze względu na obojętność i oportunizm otoczenia. Jeśli chcemy poważniej przemyśleć tę lekturę, nie wystarczy zatrzymać uwagi na „szlachetności” głównego bohatera i jego tragizmie, polegającym na rezygnacji z osobistego szczęścia.

Warto też zastanowić się, czy owo poświęcenie miało sens z punktu widzenia realnego wpływu na zmianę rzeczywistości. Nie wiadomo, jak dalej potoczyłyby się losy bohatera, ale działając w pojedynkę, jeśli nie uległby wypaleniu i nie podzielił losu Korzeckiego, w najlepszym razie mógłby w mikroskali złagodzić objawy pewnych społecznych chorób. Czy na pewno tylko o to mu chodziło?

Pod jednym względem Judym okazywał jednak dojrzałość refleksji. Mianowicie wiedział on, że leczenie zdegradowanych społecznie i biologicznie jednostek należałoby zacząć od podniesienia ich standardu życia, poprzez programy, które ograniczałyby zapadanie na choroby. Jest to postawa zbieżna np. z podejściem przyjmowanym współcześnie przez Światową Organizację Zdrowia. Myślenie o usuwaniu przyczyn, a nie tylko leczeniu skutków jest właściwą perspektywą w polityce zdrowotnej, jak również w niemal każdym obszarze polityki społecznej.

Zasadniczo więc Judym właściwie rozpoznał problem, jedynie wspomniana „apolityczność” uniemożliwiała mu jego skuteczne rozwiązanie. Przed analogicznym wyzwaniem stoimy i dziś. Oczywiście tak jak wówczas, rozwiązań systemowych nie należy w sposób radykalny przeciwstawiać indywidualnej pomocy. Działanie systemowe bardzo często zawiera w sobie także działania bezpośrednie, w ramach których jednostki stykają się wprost z potrzebującymi. Rzecz w tym, by owa wielość jednostkowych działań była zintegrowana w spójny system, wykraczający poza nie zarówno horyzontem celów, jak i wielością funkcji. Rozproszone działania pomocowe zawsze będą potrzebne, by pomóc konkretnym osobom. Natomiast nigdy nie wystarczą, by dokonać społecznej zmiany.

Kolejna rzecz, która nie pojawia się w działaniach bohaterów powieści, to odwołanie do ładu ustrojowego, do programów jego zmiany i w ogóle do instytucji państwa. Zmiana rzeczywistości jest tu niemal wyłącznie dziedziną wyborów życiowych i moralnych jednostek, bez ich rozpatrywania w kontekście roli, jaką pełnią w ramach ładu społecznego. Widać tu wpływ, jaki miała na pisarza myśl Edwarda Abramowskiego, który zakładał w ramach swego „socjalizmu etycznego”, że zmiany systemowe muszą być poprzedzone przeobrażeniami w sumieniach jednostek i społeczeństw. Problematyka „Ludzi bezdomnych” zdaje się koncentrować i zamykać na tej pierwszej fazie potencjalnej zmiany, kiedy to zasadnicze dylematy rozgrywają się w sumieniach jednostek, a nie w ramach strukturalnego antagonizmu między grupami społecznymi i sporu o formułę ładu społecznego. Tymczasem ci, którzy chcą naprawdę budować lepszy świat, nie mogą uciec od tego zagadnienia. Kluczowym dylematem jest stosunek wobec państwa i jego agend.

Weźmy współczesny przykład, związany z problematyką bezdomności. W Krakowie, Warszawie i Wrocławiu działają Lekarze Nadziei, organizacja będąca czymś w rodzaju kolektywnego wcielenia doktora Judyma. W formule non profit zajmują się świadczeniem podstawowych usług medycznych dla bezdomnych i ubogich, nie objętych ubezpieczeniem zdrowotnym. Dodajmy, że stan zdrowia tej grupy jest szczególnie dramatyczny, a wiele publicznych placówek działa tak, jakby były stworzone dla ludzi zdrowych, przez co potrzebujący nie zawsze mogą z nich skorzystać. W tej sytuacji działalność stowarzyszenia jest na wagę złota. Jednak zimą 2009/2010 o mały włos stołeczny oddział nie zawiesiłby działalności ze względu na rzekomy brak prawnych możliwości dalszego przekazywania przez samorząd środków na tego typu aktywność. Abstrahując od szczegółów sprawy, która m.in. dzięki interwencji dziennikarzy skończyła się w miarę pomyślnie dla społeczników i ich pacjentów, widać wyraźnie, że nawet typowo „judymowska” działalność, aby mogła być trwała i skuteczna, wymaga choć minimalnego wsparcia ze źródeł zewnętrznych – wśród których najbardziej stabilne są mimo wszystko instytucje i fundusze publiczne.

Zadania państwa jako gwaranta zaspokojenia elementarnych potrzeb nie ograniczają się do stworzenia prawnych i materialnych warunków dla działań społeczników. Pamiętajmy, że Judymów jest w skali społeczeństwa zawsze mniejsza lub większa, ale garstka. Nawet przy dużych funduszach nie jest ona w stanie zaspokoić ogółu potrzeb społecznych. Stąd niezbędne są zawodowe służby, których przedstawiciele niekoniecznie zresztą muszą kierować się ideałami prospołecznymi. Bez tego typu sprofesjonalizowanych, odpowiednio wyposażonych służb niemożliwa jest walka z wykluczeniem społecznym.

Na poziomie unijnym coraz większe znaczenie przypisuje się tzw. SSGI (social services of general interest, usługi socjalne użyteczności publicznej), w które wlicza się usługi zdrowotne, socjalne, opiekuńcze, edukacyjne etc. Aby mogły być świadczone na wysokim poziomie, potrzebne jest silne państwo i gotowość obywateli do odkładania do domeny publicznej części swoich środków. Zatem żeby rozwiązać problemy sugestywnie przedstawione w „Ludziach bezdomnych”, potrzeba nie tylko mobilizacji potencjalnych następców lekarza-idealisty. Ba, nawet nie tylko tych, którzy byliby gotowi zajmować się nimi za pieniądze. Trzeba przekonać tych, którzy z problemami bezdomnych, chorych i wykluczonych nie chcą mieć osobiście nic wspólnego ani zawodowo, ani tym bardziej dobrowolnie. To właśnie od pozyskiwania środków od przeciętnego obywatela (i odpowiedniej ich alokacji) zależy możliwość realizacji programów społecznych na istotną skalę.

Kraje socjaldemokratyczne osiągnęły największe sukcesy w zwalczaniu wykluczenia społecznego właśnie dzięki przekonaniu społeczeństwa do realizowania solidarności przy dużym udziale sektora publicznego. Dodajmy, że model ten powstał w społeczeństwach mieszczańskich, których członkowie nie chcieli masowo wstępować w szeregi lokalnej Armii Zbawienia.

Samo zostawienie tej kategorii zadań w rękach państwa jednak nie wystarczy, jako że władza ma tendencję do spychania tych powinności na dalszy plan. Świeżym przykładem jest pozostawienie – wbrew uchwale Komisji Trójstronnej – progów uprawniających do pomocy społecznej na poziomie sprzed kilku lat, pomimo inflacji. W efekcie próg ten znajduje się obecnie na poziomie niższym niż minimum egzystencji, poniżej którego następuje biologiczne wyniszczenie człowieka. Mówimy tu o osobach w skrajnej nędzy, a więc tych, którzy byliby w polu zainteresowania Judyma. Takich ludzi jest w Polsce około 2 milionów!

Równie szkodliwe jak powyższe, rażące uchybienia, byłoby wysnucie na ich podstawie zbyt daleko idących wniosków. Skoro państwo nie radzi sobie z rozwiązywaniem problemów społecznych, niech zajmą się tym społecznicy, którzy zrobią to dobrowolnie! To mylny, choć często stawiany krok. Judymowie mogą doraźnie pełnić funkcje socjalne. Mogą także wspierać działania sprawnie funkcjonującego, ale z natury rzeczy nie wszechmocnego państwa. Jednak błędem byłoby uznanie, że państwo może zrzec się na ich rzecz swych kluczowych zobowiązań społecznych.

Nie tylko dlatego, że „podaż” Judymów jest ograniczona. To kierunek wątpliwy także dlatego, że państwo – przy wszystkich wadach wpisanych w jego praktykę oraz samą istotę – ma też niezaprzeczalne zalety. Mianowicie względem państwa znacznie łatwiej niż w przypadku podmiotów sektora społecznego i prywatnego formułować roszczenia, łatwiej też poddać kontroli sposób ich zaspokajania, a odpowiedzialnych za to zadanie funkcjonariuszy – sankcjom. Żeby była jasność: nie chodzi o to, by wywyższać „publiczne” ponad „społeczne”. Chodzi raczej o podkreślenie potrzeby działania w skali systemowej, do czego szczególnie predestynowany jest organizm państwowy, a także formy ponadpaństwowe, jak Unia Europejska – z tym, że ta ostatnia podlega znacznie słabszej demokratycznej kontroli. Można znaleźć również organizacje niepaństwowe, które prowadzą działalność na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu w sposób systemowy.

W kontekście bezdomności przychodzi na myśl choćby Towarzystwo Pomocy im. św. Brata Alberta. Instytucja ta, działająca już od 30 lat, ma w dorobku, oprócz bezpośredniego świadczenia usług na rzecz podopiecznych, także rzecznictwo ich interesów i wspieranie władz publicznych poprzez tworzenie ekspertyz i rekomendacji w zakresie przeciwdziałania bezdomności. Zatem systemowe zmiany możliwe są zarówno w ramach sektora publicznego, jak i społecznego (a najlepiej w ramach partnerstwa organizacji z obu sektorów).

O ile jednak społecznikostwo, nawet jeśli relatywnie rzadko u nas praktykowane, jest odbierane dość przychylnie, o tyle instytucja państwa jest poddawana bezpardonowej krytyce. I choć wiele zarzutów wobec jego agend jest uzasadnionych, atmosfera wokół wszystkiego, co państwowe, jest przesadnie nieżyczliwa. Aby to zmienić, może zamiast szukać w kanonie literackim wzorca osobowego dla społeczników – należałoby szukać wśród aparatu państwowego zaangażowanych przedstawicieli, którzy tą drogą chcą działać na rzecz dobra publicznego?

Pewnego modelu dostarcza tu inna wielka powieść Żeromskiego, „Przedwiośnie”, w osobie Szymona Gajowca. Choć ostatecznie przegrywa batalię o duszę swego młodego, gniewnego podopiecznego – Baryka w końcowej scenie dołącza do komunistycznego pochodu przeciwko władzy – to jednak autor zdaje się zdradzać życzliwość dla podstarzałego państwowca, który poprzez reformy chce przynieść prawdziwą „wiosnę” polskiemu społeczeństwu. Żeromski, podobnie jak w wielu innych powieściach, sympatii tej nie demonstruje ostentacyjnie ani nie feruje jednoznacznych ocen, dając czytelnikowi spore pole manewru. W moim odczuciu ocena tego bohatera, zwłaszcza w świetle wyzwań współczesności, powinna być przychylna. Aby przeprowadzić „ludzi bezdomnych” przez „przedwiośnie” ku lepszej rzeczywistości, obecnie bardziej potrzebne są systemowe reformy państwowe (przy mobilizowaniu i wspieraniu oddolnych inicjatyw społecznych) niż zbiorowe czy – jak w przypadku doktora Judyma – indywidualne zrywy.

Rafał Bakalarczyk

(ur. 1986) – absolwent polityki społecznej na Uniwersytecie Warszawskim i socjologii politycznej w Högskolan Dalarna (Szwecja); od 2010 r. doktorant na Wydziale Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Interesuje się szeroko rozumianą polityką społeczną, zwłaszcza problemami opieki, edukacją oraz skandynawskim modelem dobrobytu. Publikował m.in. w „Głosie Nauczycielskim”, „Dziś” i „Przeglądzie”. Współautor książki „Jaka Polska 2030?” wydanej przez Ośrodek Myśli Społecznej im. Ferdynanda Lassalle’a, z którym stale współpracuje. Zwolennik współdziałania i wymiany doświadczeń między różnymi środowiskami prospołecznymi. Bliski mu jest duch książek Żeromskiego, zwłaszcza postać Szymona Gajowca z „Przedwiośnia”. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Wszyscy potrzebujemy solidarności

Z Piotrem Dudą, przewodniczącym NSZZ „Solidarność”, rozmawia Michał Sobczyk

Jak Pan sądzi, co zadecydowało o wyborze Pana na przewodniczącego „Solidarności”? Innymi słowy, jakiego rodzaju zmian w formule funkcjonowania związku oczekują jego członkowie?

Piotr Duda: Wydaje mi się, że najważniejszym czynnikiem było to, iż koleżanki i koledzy mieli możliwość przez osiem lat obserwować moją pracę jako przewodniczącego Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego. Samo wyjście na mównicę podczas Zjazdu, zaprezentowanie się przez 15 minut i odpowiedzenie na kilka pytań na pewno nie spowodowałyby, że większość delegatów przekonałaby się do mnie. Również teraz moja „kampania wyborcza” będzie trwała nieprzerwanie przez całą kadencję.

Myślę jednocześnie, że dla delegatów szczególnie ważne były dwa elementy przedstawione na Zjeździe we Wrocławiu. Po pierwsze, związek zawodowy „Solidarność” nie ma stać z dala od polityki, lecz „pośrodku”. To znaczy angażować się w życie polityczne, ale nie trzymać strony żadnej partii.

To łączy się z drugim elementem mojego programu: decentralizacją związku. Jako liderzy związkowi powinniśmy być bliżej zwykłych pracowników – nie tylko siedzieć w Gdańsku i przyjmować kolejne uchwały, ale przebywać wśród ludzi. Sam staram się to robić, przez ostatnie 100 dni przejechałem ponad 40 tys. km. Dzisiaj wróciłem z Kołobrzegu – to niby jeden z mniejszych regionów, a na spotkanie przyszli członkowie stu organizacji zakładowych! To pokazuje, że ludzie tego po prostu potrzebują. Liderzy zresztą też – wiem, że równie wiele nauczę się na spotkaniu z ludźmi „na dole”, co od koleżanek i kolegów z Komisji Krajowej.

Związek liczy 700 tys. osób, dlatego niejednokrotnie już na poziomie zakładów działacze odrywają się od ludzi, np. nie odwiedzając poszczególnych wydziałów nawet przez rok. W przypadku Komisji Krajowej ten dystans jest siłą rzeczy jeszcze większy. Dlatego tak ważne są dla mnie spotkania z szeregowymi członkami związku, podczas których można dowiedzieć się o ich problemach, a także zweryfikować sensowność własnej polityki. Jestem typem „słonia”, nie „krokodyla”. Krokodyl ma dużą gębę, która mu się nigdy nie zamyka; ja wolę być jak słoń, który ma duże uszy.

W rodzinie, nawet jeśli czasem nie można komuś pomóc w konkretnej sprawie, to należy po prostu być z nim. Tak samo jest w związkach zawodowych. Gdy problemy mają pracownicy z małej miejscowości, to powinniśmy tam z nimi być. W zeszłym roku robotnicy bronili przed powodzią hutę szkła w Sandomierzu. Gdybym był wtedy przewodniczącym, to najbliższe posiedzenie Komisji Krajowej odbyłoby się właśnie tam. I nie tylko powinniśmy ogłosić oficjalne stanowisko, ale złapać za worki i łopaty i iść pomagać pracownikom. Niby nic, ale tak naprawdę bardzo ważne – ludzie po prostu potrzebują solidarności.

Wielokrotnie publicznie odnosił się Pan z uznaniem do dorobku swego poprzednika.

P. D.: Ostatnia zmiana na stanowisku przewodniczącego Komisji Krajowej jest dla mnie modelowym przykładem, jak takie sprawy powinny wyglądać: coś się kończy, ale jest też kontynuacja. Gdy mnie pytano, czy jestem „lepszy od Janusza”, odpowiadałem, że nie. Janusz Śniadek całe serce oddawał, oddaje i na pewno będzie oddawał związkowi, po prostu mamy inną jego wizję. Przykładowo, chyba za bardzo „przechylił” się w jedną stronę, chciał być bliżej jednej partii politycznej. Co nie znaczy, że gdyby żył śp. Lech Kaczyński, nie byłby postacią numer jeden także dla mnie. To była osoba, która „czuła” związek, związkowiec z krwi i kości.

Za kadencji poprzedniego przewodniczącego związek odniósł wiele sukcesów. Tylko że my się nimi nie potrafimy chwalić. Niejednokrotnie na naszej stronie internetowej znaleźć można było wyłącznie biadolenie. A to rząd nam zabrał, a to nam nie chce dać, a to się nie chce spotkać… Będziemy się starali w większym stopniu pokazywać, że potrafimy być skuteczni.

Proszę zatem opowiedzieć o tym, co się związkowi udało w ostatnich latach.

P. D.: Bardzo trudno byłoby wymienić spektakularne, efektowne medialnie sukcesy, bo ich po prostu nie było. I być nie mogło, z jednego powodu: związek przechodzi dużą metamorfozę, dostosowuje się do panujących realiów. Gdybyśmy przez te lata stali w miejscu, czekając na to, że na słowo „Solidarność” będą się otwierać kolejne drzwi, bylibyśmy dzisiaj w głębokiej defensywie. Postawiliśmy na stopniowy, konsekwentny rozwój związku, szczególnie w super- i hipermarketach oraz w ochronie, a także na przyciąganie do „Solidarności” ludzi młodych.

Są to jednak procesy długotrwałe. Nie przekona się ludzi z dnia na dzień, ani nawet z miesiąca na miesiąc do zapisania się do związku zawodowego. Najpierw trzeba dotrzeć do ich świadomości. W przypadku młodych ludzi trzeba nieraz wytłumaczyć, że „Solidarność” jest związkiem zawodowym, a nie partią polityczną, bo często na propozycję wstąpienia odpowiadają odmownie, gdyż „chcą pozostać apolityczni”. Między innymi w celu walki z takim pomyleniem pojęć prowadzimy od kilku lat kampanię „Zorganizowani mają lepiej”, którą mam zamiar kontynuować.

To według mnie najlepszy przykład dobrych działań z poprzednich lat. Do tego oczywiście dochodzą różnego rodzaju sprawy, które udało nam się załatwić. Dla mnie ważne są nie tylko sukcesy na skalę całego kraju, ale także skuteczna pomoc jednemu zakładowi czy nawet osobie. Liczne małe zwycięstwa składają się na wielką pozytywną zmianę.

Jakie miejsce w „Solidarności” pod Pańskim kierownictwem zajmować będzie historia związku? Dotychczas jej pielęgnowanie było jednym z bardziej zauważalnych medialnie kierunków jego działania, co przekładało się na relacje z partiami politycznymi czy innymi związkami.

P. D.: Przez ostatnie 20 lat ludzie polityki, którzy wywodzili się ze Związku, przypominali sobie o nim „od uroczystości do uroczystości”, zresztą głównie w latach wyborczych. To my przez ten czas pielęgnowaliśmy historię, własnym wysiłkiem i za związkowe pieniądze, choć jest to obowiązek państwa. Tym bardziej, że większość osób, które po roku 1990 zasiadały w rządzie, zawdzięcza to nie tylko swojej elokwencji czy wspaniałości, ale przede wszystkim temu, że wywodzili się z nurtu solidarnościowego. Zaniedbania państwa wykorzystali inni, i zaczęliśmy słyszeć, że to nie „Solidarność”, a upadek muru berlińskiego czy aksamitna rewolucja w Czechosłowacji sprawiły, że żyjemy w wolnej Europie. Dopiero wtedy nastąpiło pewne otrzeźwienie.

Staramy się promować to, co stało się w Gdańsku, Szczecinie, Jastrzębiu, Lublinie i wielu innych miejscach, dlatego że związek zawodowy „Solidarność” ma bardzo ważne miejsce w historii. Przypominam, że w 1980 r. powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. Wiem, że to był wielki ruch, który miał najpierw doprowadzić do powstania wolnych związków, a docelowo do obalenia systemu. Nikt nie może jednak umniejszać roli w tym wszystkim związku zawodowego, bo dopiero robotnicy wynieśli do władzy tych, którzy obecnie zajmują piękne pałace. Powinni o tym pamiętać, a tymczasem są współwinni sytuacji, że dzisiaj członkowie „Solidarności” są dyskryminowani, a struktury związkowe w niektórych zakładach pracy są traktowane przez pseudopracodawców jak organizacje przestępcze.

Czy jednak historyczny dorobek „Solidarności” jest wystarczającym magnesem, by przyciągać do związku młodych ludzi? Zwłaszcza, że części z nich kojarzy się on nie z obroną interesów pracowniczych, a ze święceniem sztandarów, z obchodami rocznic różnych dramatycznych wydarzeń. Mam wrażenie, że proporcje zostały tutaj zachwiane, przynajmniej jeśli chodzi o komunikat idący „na zewnątrz”.

P. D.: Rzeczywiście, trochę tak było. Jak mówiłem na Zjeździe, nie chcę być kustoszem historii „Solidarności”, lecz przewodniczącym organizacji pracowniczej. Trzeba utrzymywać równowagę między sprawami bieżącymi a przeszłością. Nie wszyscy młodzi ludzie, którzy w ogóle będą chcieli przynależeć do związku zawodowego, „złapią się” na etos „Solidarności”. Absolutnie nie – oni żyją zupełnie inaczej, a związek zawodowy traktują bardziej jak firmę ubezpieczeniową, w której opłaca się składki „na wszelki wypadek”. Nic jednak w tym złego, na historię przyjdzie czas po roku czy czterech. Ci młodzi ludzie dostaną o niej wiedzę niejako przy okazji.

W jednym z przedsiębiorstw młodzi ludzie, żyjący już „po europejsku”, w pewnym momencie sami doszli do wniosku, że kilka tysięcy złotych zebranych ze składek chcą przeznaczyć nie na jakiś piknik, ale na zakładowy sztandar, i poświęcić go na Jasnej Górze. Nikt ich do tego nie zmuszał, po prostu do tego dojrzeli i byli z tego dumni, a ja, jako szef Regionu Śląsko-Dąbrowskiego – z nich. To jest dla mnie właściwa droga: małych kroków. Oni w tej chwili działają bardzo skutecznie jako związkowcy, a z drugiej strony mają wiedzę o historii najnowszej, i jest ona dla nich ważna.

Przejdźmy do wizerunku Związku: w dużych mediach dominuje narracja przedstawiająca „Solidarność” i inne związki jako roszczeniowe, będące hamulcami gospodarki itp.

P. D.: Rząd i pracodawcy (oczywiście nie wszyscy) zrobią co się da, żeby utrwalić ten wizerunek. Jesteśmy bowiem ostatnią przeszkodą w realizacji ich liberalnych celów: nie będzie związków, to będą robili, co zechcą. Dlatego zawsze będą mówić, że hamujemy rozwój gospodarczy. Tymczasem odpowiedzialne związki zawodowe niejednokrotnie ratują zakłady pracy, pomagając pracodawcom, którzy jednak często szybko o tym zapominają, gdy sytuacja się poprawia – związek zawodowy znowu staje się dla nich przeszkodą.

Nie rozumiem, dlaczego pracodawcy, w których firmach powstaje związek zawodowy, zadają sobie pytanie „co ja takiego złego zrobiłem, że pracownicy się zorganizowali?”. No nic takiego! Ludzie się organizują, żeby codziennie inny pracownik nie musiał przychodzić do pracodawcy ze swoimi problemami, tylko żeby w imieniu wszystkich ich reprezentant rozmawiał o kwestiach związanych np. z bezpieczeństwem pracy. Również podczas akcji protestacyjnej lepiej dla obu stron, gdy z ramienia związków zawodowych jest wyznaczona osoba odpowiedzialna, także prawnie, za to, co dzieje się w zakładzie pracy – kiedy jej nie ma, wszystko odbywa się „na dziko”, w sposób niekontrolowany. Pracodawcy muszą do tego dojrzeć.

Tymczasem dominują narracje takie, jak wspomniane. Przyjmuję to ze spokojem, bo przyzwyczaiłem się do nich już za komuny, kiedy również mówiono, że „na czele pochodu idą spasieni działacze z władz związku”. Puszczam takie teksty mimo uszu, bo wiem, co mam robić; działalność związkową mam w sercu i zrobię wszystko, żeby pracownikom było lepiej. Nie znaczy to, że nie staram się wspierać pracodawców. Sam nim jestem, w Gdańsku zatrudniam prawie 160 pracowników Komisji Krajowej, z którymi muszę rozmawiać, płacić za nich składki ubezpieczeniowe itp. Dlatego rozumiem punkt widzenia pracodawców, tylko niech oni zrozumieją nas, związkowców.

Czy „Solidarność” planuje objąć szczególnie intensywnymi działaniami jakąś wybraną grupę pracowników? W ostatnich latach energicznie podjęliście m.in. problemy osób zatrudnionych w handlu oraz w ochronie.

P. D.: Wspomniane branże są dla związków bardzo trudnym obszarem działania. Zwłaszcza dotyczy to firm ochroniarskich, których pracownicy są przeważnie zatrudniani na umowę-zlecenie lub na czas określony, mają coraz to nowych formalnych pracodawców itp. Ale jestem uparty. W sprawie pracowników Biedronki dotrę do samego Platiniego, z którym już jestem umówiony w Genewie – zapytam go, jak jednym z głównych sponsorów polskiego futbolu i pośrednio Euro 2012 może być firma podejrzewana o prześladowanie związków zawodowych.

Kolejna branża, w której zamierzamy być wyjątkowo aktywni, to szeroko rozumiany transport, a więc np. kierowcy tirów. Ci ludzie ciężko pracują, są oderwani od rodzin, a pracodawcy traktują ich bardzo różnie. Chłopaki ze świętochłowickiej firmy Delta Trans, jeżdżący po całej Europie, sami powiedzieli „dość”, skrzyknęli się i powołali Komisję Międzyzakładową NSZZ „Solidarność”. Wspieramy ich w walce o to, by warunki ich pracy były lepsze.

To spore wyzwanie, bo praca w transporcie jest specyficzna. Ci ludzie dzisiaj są w Brukseli, jutro w Berlinie, pojutrze jeszcze gdzie indziej – trudno w takich warunkach zorganizować spotkanie czy choćby wybory przewodniczącego. Gdy jeszcze trafi się pseudopracodawca, próbujący „rozgrywać” pracowników, to dochodzi np. do odsuwania działaczy związkowych od kursów pod byle pretekstem. Tymczasem wiadomo: gdy się nie jeździ, to się nie ma pieniędzy. Tak próbuje się zmiękczyć tych ludzi, żeby tylko dali sobie spokój ze związkami. Jest to bardzo przykre, lecz pracownicy nieraz próbują stawiać czoła takim sytuacjom, jak we wspomnianej Delta Trans. Będziemy chcieli pomagać takim, jak oni.

Coraz więcej problemów związanych z ochroną pracowników czy sytuacją gospodarczą ma wymiar ponadnarodowy, z racji chociażby tego, że liczne przedsiębiorstwa działające w Polsce mają zagranicznych właścicieli. Jak „Solidarność” zamierza wyjść naprzeciw temu problemowi?

P. D.: Jesteśmy afiliowani we wszystkich europejskich oraz światowych strukturach związkowych i naprawdę dobrze postrzegani, jako związek bardzo merytoryczny. Mamy wręcz modelowe kontakty międzynarodowe; przykładowo, w sprawie Biedronki kontaktujemy się ze związkami z Portugalii. Na forum europejskim związki zawodowe z poszczególnych krajów powinny mówić jednym głosem, ale gdy przyjeżdżamy do siebie, mamy także indywidualne problemy. Nie miałem pretensji do kolegów związkowców z Niemiec, gdy wynegocjowali ze Schröderem 7 lat okresu przejściowego na pełne otwarcie niemieckiego rynku pracy dla Polaków. Niech jednak oni też nie mają pretensji, że nie bronimy tak zaciekle fabryki Opla w Niemczech, tylko w Gliwicach.

Związki zawodowe korzystają współcześnie z najróżniejszych metod zabiegania o interesy pracownicze – od strajków przez lobbing parlamentarny po kampanie medialne czy działalność szkoleniową. Które z bogatej palety możliwości były do tej pory nie dość wykorzystywane przez „Solidarność”, a Pan chciałby to zmienić?

P. D.: Na pewno chcielibyśmy rozwijać kampanie społeczne, nagłaśniające określone problemy pracownicze – takie jak UsmiechnietaKasjerka.pl. Tyle że wymagają one znacznych środków, dlatego muszą być bardzo dobrze przemyślane. Będziemy też kontynuować realizację programów unijnych, czym ostatnio intensywnie się zajmujemy. W ich ramach staramy się nie tylko szkolić pracowników, ale także współpracować z pracodawcami. Gdy byłem przewodniczącym Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, bardzo dobrze współpracowało mi się z katowicką Izbą Rzemieślniczą, organizowaliśmy wspólne szkolenia, byliśmy prekursorami projektów z dziedziny społecznej odpowiedzialności biznesu. To naprawdę bardzo ważne – pokazywać, że można współpracować, skoro jesteśmy na siebie skazani.

Jako przewodniczący największego polskiego związku zawodowego nie wykluczam także tego, że jeżeli państwo będzie uchylało się od odpowiedzialności np. za obronę ludzi wyrzucanych z pracy za aktywność związkową – a jest to jego konstytucyjnym obowiązkiem – będziemy próbowali działać w sposób, nazwijmy to, niekonwencjonalny. Może nawet będziemy tych pseudopracodawców, którzy nie wypłacają wynagrodzeń, choć mają pieniądze (czym innym jest bowiem sytuacja, gdy cała firma przeżywa kłopoty), wymieniać z imienia i nazwiska jako złodziei – i patrzeć, jak zareagują? Takich ludzi trzeba piętnować, bo najbardziej ich boli, gdy pokaże się ich firmę w złym świetle.

Będziemy robić takie kampanie – najwyżej mnie podadzą do sądu czy nawet zamkną. Nie boję się, bo ja od tego jestem.

W dyskusjach na tematy społeczno-gospodarcze, jak ostatnie spory o Otwarte Fundusze Emerytalne, głos związków wydaje się słabo słyszalny. Pracodawcy mają swoje lobby, przychylne biznesowi organizacje eksperckie czy komentatorów w mediach. Tymczasem rzadko się zdarza, by w studiu telewizyjnym naprzeciw kogoś z Centrum im. Adama Smitha zasiadł np. renomowany naukowiec, który w imieniu „Solidarności” obalałby liberalne tezy.

P. D.: Mamy nie gorszych, a może nawet lepszych ekspertów. W telewizyjnych debatach reprezentuje nas m.in. Henryk Nakonieczny, członek Prezydium związku, zasiadający także w radzie nadzorczej ZUS-u, wspaniały specjalista. W takich przypadkach można porównać argumentację obu stron; naprawdę nie boimy się konfrontacji. I właśnie dlatego jesteśmy rzadko zapraszani do mediów: wyszłoby na jaw, że eksperci pracodawców niejednokrotnie opowiadają banialuki, a związkowcy są normalni, mają swoich ekspertów, a nie tylko ganiają się z policjantami po ulicach. Komuś jeszcze mogłoby przyjść do głowy, że warto się zapisać do związku…

Nie znaczy to, że biernie godzimy się na tę sytuację. Staramy się przeciwdziałać próbom narzucania takiego wizerunku związków, wkrótce będziemy mieli swoich stałych ekspertów m.in. w programach stacji TV Biznes.

„Solidarność” jest w wolnej Polsce nieustannie krytykowana za to, w jaki sposób włącza się w życie polityczne.

P. D.: Zacznijmy od tego, że każdy członek związku jest jednocześnie obywatelem RP i nikt nie może mu zabronić angażowania się w inne formy aktywności publicznej niż działalność związkowa. Weźmy samorząd: jestem gorącym zwolennikiem tego, żeby działacze związkowi angażowali się w życie swoich „małych ojczyzn”, zasiadali w radach powiatów czy samorządach wojewódzkich. Niech startują w wyborach nie jako kandydaci jednego ugrupowania, ale choćby koła wędkarskiego – bo gdy dojdzie do rozwiązywania konkretnych problemów, będą stanowić ponadpartyjne lobby pracownicze. Weźmy zakończony sukcesem pracowników spór w szpitalu w Dąbrowie Górniczej. Tamtejsi radni w ogóle nie rozumieli, o co chodzi protestującym salowym – brakowało właśnie radnego-związkowca, który czuje takie sprawy.

Mamy też pozytywne przykłady z polityki na szczeblu centralnym. Niektórzy posłowie są jednocześnie członkami „Solidarności” i jako szef związku mam z nich wielką pociechę – nie zapominają, skąd się wywodzą i można zawsze liczyć na ich pomoc w obszarach istotnych dla pracowników.

Mówi Pan o indywidualnych zaangażowaniach związkowców – co natomiast z modelem obecności w polityce związku jako takiego ?

P. D.: Tam, gdzie zapadają decyzje dotyczące spraw pracowniczych – a one będą zawsze zapadać w Sejmie, Senacie i w rządzie – muszą być związkowcy. Nie wyobrażam sobie jednak, żeby „Solidarność” pod moim kierownictwem tworzyła własną reprezentację do Sejmu czy poparła jakąkolwiek partię polityczną. Nie – chcemy wspierać konkretnych ludzi w konkretnych inicjatywach na rzecz pracowników. Ludzi, którzy widzą dla związków bardzo ważną rolę w życiu społecznym, oraz te elementy programów poszczególnych partii, które będą to realizowały. Tym bardziej, że w każdej partii znaleźć można ludzi, którzy gdyby mogli, utopiliby związki zawodowe w łyżce wody.

Do tej pory nierzadkie było podejmowanie przez „Solidarność” także zagadnień nie związanych bezpośrednio z gospodarką czy polityką społeczną, jak stosunek do przeszłości (np. lustracja), podziały w łonie tzw. obozu posierpniowego czy wręcz kwestie światopoglądowe, jak aborcja i obecność wartości chrześcijańskich w życiu publicznym.

P. D.: Chciałbym, żeby związek był przede wszystkim skuteczny w sprawach pracowniczych, a dopiero jeżeli zostaną mu czas i siły, niech się wypowiada w innych obszarach.

Marzę o tym i idę w tym kierunku, żeby związek zawodowy „Solidarność” był po pierwsze społeczny i pracowniczy, a dopiero później w polskich realiach prawicowy, bo od tego przecież nie uciekniemy – na podobnej zasadzie, jak konieczne jest zachowanie równowagi między sprawami bieżącymi a historią. Mamy naprawdę mnóstwo problemów związkowych i pracowniczych, w których rozwiązywanie powinniśmy się angażować w pierwszej kolejności.

Chciałbym zapytać o Pańską wizję współpracy z pozostałymi związkami zawodowymi. Zdarzają się wspólne akcje czy oświadczenia, np. na kolei, niemniej jednak relacje te były tradycyjnie raczej napięte, m.in. z powodu kontekstu, jaki tworzyły powiązania poszczególnych central z partiami politycznymi.

P. D.: Powiem w ten sposób: gdyby nie było między nami różnic, byłby tylko jeden związek zawodowy. Niejednokrotnie są one wielkie, np. „Solidarność” ma odmienne stanowisko od OPZZ w sprawie OFE. Nie mam do nich o to pretensji. Jako odpowiedzialni działacze związkowi musimy przede wszystkim rozmawiać ze sobą, np. gdy pracujemy razem w Komisji Trójstronnej. I w tych obszarach, w których się zgadzamy, trzeba występować wspólnie, a jeśli w pozostałych nie wypracujemy jednego stanowiska – trudno. Na poziomie zakładów pracy powinno być tak samo. Przy czym do tej pory zwykle było tak, że „im wyżej, tym gorzej”, gdyż w większym stopniu były brane pod uwagę sprawy inne niż pracownicze, np. światopoglądowe czy historyczne.

Będę rozmawiał z wszystkimi, i nie mówię w tej chwili tylko o związkach zawodowych. Jestem otwarty na współpracę z każdym, kto ma w sercu uznanie bardzo ważnej roli związków zawodowych w procesach społecznych i gospodarczych. „Solidarność” usiądzie do stołu nawet z diabłem, byleby pomóc ludziom.

W ostatnim czasie podejmowaliście sporo kwestii fundamentalnych, jak wysokość płacy minimalnej czy kształt systemu emerytalnego. Jakie problemy społeczno-pracownicze są obecnie bezwzględnym priorytetem?

P. D.: W tej chwili podstawowym celem, co potwierdziliśmy uchwałą Krajowego Zjazdu Delegatów, jest wymuszenie tego, czego nie chce zrealizować rząd. Mamy już przygotowany projekt nowelizacji ustawy o płacy minimalnej i chcemy zbierać pod nim podpisy, nie tyle jako związek, ale jako ludzie związani ze związkiem zawodowym, bo to jest inicjatywa obywatelska. Chcemy, aby płaca minimalna w kilku kolejnych latach doszła do poziomu 50% przeciętnego wynagrodzenia. Chcemy także, aby jej wysokość była uzależniona od wysokości PKB, a nie od widzimisię polityków.

Tak się składa, że oprócz bycia szefem „Solidarności” jestem wiceprzewodniczącym Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych. Niekiedy zazdroszczę kolegom z innych krajów, że politycy są w nich trzymani daleko od wielu spraw. Mam tutaj na myśli przede wszystkim ponadzakładowe układy zbiorowe pracy, bardzo rozwinięte zwłaszcza w Niemczech – to kolejna kwestia ważna dla związku, która w Polsce kuleje.

U nas brakuje partnera do rozmowy na takie tematy. Pracodawcy niby zasiadają w Komisji Trójstronnej, ale reprezentujące ich organizacje zrzeszają zaledwie 1,5% z nich. W efekcie mamy obecnie jedynie dwa układy branżowe, i to dalekie od ideału – dla przemysłu hutniczego i górnictwa węgla kamiennego. Tymczasem takie porozumienia bardzo by pomogły w wielu obszarach. Za ich pomocą można by m.in. określać płacę minimalną w poszczególnych sektorach gospodarki. Byłyby pomocne także przy zamówieniach publicznych. Nie byłoby dłużej tak, że otrzymują je cwaniacy, którzy zaniżają płace swoim pracownikom – koszty pracy w firmach stających do przetargów byłyby już podobne. Dlatego szukamy rozwiązań, w tym rozmawiamy z przedsiębiorcami, mobilizujemy ich do organizowania się w swoiste związki zawodowe pracodawców, żebyśmy mogli z nimi podpisywać ponadzakładowe układy zbiorowe. Przypominam sobie, jak de facto zakładaliśmy związek zawodowy pracodawców przemysłu hutniczego, żeby mieć stronę do podpisania układu.

Swego czasu chcieliśmy go podpisać z marszałkiem województwa śląskiego, jako właścicielem wszystkich szpitali, i do tej pory dopominamy się o takie porozumienie. W Częstochowie ponadzakładowy układ zbiorowy pracy zawarty został – to duża zasługa przewodniczącego Regionu – z prezydentem miasta, który jest organem założycielskim dla wszystkich tamtejszych placówek pomocy społecznej. Dzięki temu określono płacę minimalną dla ich pracowników.

Dla zachodnich związkowców, którzy walczą np. o korzystniejszą indeksację wynagrodzeń, nasze problemy są jak z Księżyca. My chcemy po prostu normalności, takiej jak w państwach Unii Europejskiej, w których obowiązuje dialog.

Publicznie nazwał Pan rząd antyzwiązkowym.

P. D.: Bo taki jest. Dialog społeczny leży w gruzach. Rząd zrobił sobie z Komisji Trójstronnej „punkt informacyjny”, za pośrednictwem którego powiadamia stronę społeczną, co ma zamiar zrobić.

Chcę się też spotkać z panem marszałkiem Schetyną, żeby go poinformować o różnych dziwnych sejmowych praktykach. Przykładowo, o godz. 16.00 dostajemy wiadomość, że następnego dnia o 10.00 rano odbędzie się w Sejmie posiedzenie którejś z ważnych komisji – najwidoczniej z nadzieją, że „może nie przyjadą”. Albo do zaopiniowania projekt ustawy o składowaniu odpadów, z terminem do 9 grudnia, choć rząd już ją pozytywnie zaopiniował… 26 listopada. Autentyczny dialog powinien wypływać z potrzeby, by skonsultować z partnerami społecznymi ważną kwestię, a nie tylko z tego, że tak stanowi odpowiedni paragraf, więc trzeba iść do tych „hamulcowych”, a potem i tak zrobić po swojemu, bo „my jesteśmy mądrzejsi, skoro nas wybrał naród”. To nie jest dialog.

Jeżeli minister Sikorski mówi, że Polska chce być w europejskiej Lidze Mistrzów, to niech rząd najpierw popatrzy, jak tam jest prowadzony dialog społeczny. Tam też nie jest idealnie, ale to, co robią polskie władze, bardziej kojarzy się z XIX-wiecznym kapitalizmem niż z demokratycznym rządem, który szanuje społeczeństwo i jego przedstawicieli.

Dziękuję za rozmowę.

Katowice, 11 lutego 2011 r.

Piotr Duda

(ur. 1962) – działacz związkowy, przewodniczący Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, wiceprzewodniczący Europejskiej Konfederacji Związków Zawodowych. Do „Solidarności” wstąpił we wrześniu 1980 r., będąc 18-letnim absolwentem liceum zawodowego, zatrudnionym jako tokarz w Hucie Gliwice. W latach 1981-83 odbywał służbę wojskową, jako komandos (saper) VI Pomorskiej Dywizji Powietrzno-Desantowej brał udział w misji pokojowej ONZ na Bliskim Wschodzie. Po powrocie do huty aktywnie angażował się w walkę o interesy pracownicze, w 1992 r. został wybrany przewodniczącym Komisji Zakładowej „Solidarności”. Był liderem działań w obronie zakładu przed likwidacją; kiedy los przedsiębiorstwa był już przesądzony, nie przyjął propozycji pracy w regionalnych strukturach związku, bo chciał doprowadzić do końca m.in. sprawę sprzedaży hutnikom mieszkań pozakładowych na preferencyjnych warunkach. W 1995 r. trafił do Prezydium Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego, dwa lata później objął funkcję Skarbnika Zarządu. W 2002 r. wygrał wybory na przewodniczącego Regionu, a następnie w 2006 i 2010 uzyskiwał reelekcję. W październiku 2010 r., po ośmiu latach zasiadania w Komisji Krajowej i zwycięstwie w wyborach z dotychczasowym szefem związku Januszem Śniadkiem, został wybrany na czteroletnią kadencję przewodniczącego „Solidarności”. Od 1998 r. prezes Fundacji na Rzecz Zdrowia Dzieci i Młodzieży Regionu Śląsko-Dąbrowskiego im. Grzegorza Kolosy. Członek Rady Ochrony Pracy przy Sejmie RP oraz wiceprzewodniczący śląskiej Wojewódzkiej Komisji Dialogu Społecznego.

Radykalna Matka Polka

Z Sylwią Chutnik rozmawia Maria Wierzbowska

Dlaczego zdecydowałyście się zająć sytuacją i prawami matek, a nie ogólnie kobiet?

Sylwia Chutnik: Było to spowodowane przede wszystkim naszym prywatnym doświadczeniem macierzyństwa. I co za tym idzie – odczuciem na własnej skórze tych problemów, o których rozwiązanie obecnie walczymy. Okazało się, że są to problemy nie tylko nasze czy naszych koleżanek, lecz po prostu matek.

Ponadto zauważyłyśmy, że kwestia macierzyństwa stanowi lukę, a wręcz problem w polskim ruchu kobiecym i feministycznym. Obecnie to się trochę zmieniło i myślę, że ta pozytywna zmiana jest również efektem działalności naszej fundacji. Jednak gdy w 2006 r. podejmowałyśmy tematykę bycia matką, macierzyństwo było postrzegane w środowisku feministycznym może nie jako zdrada na rzecz patriarchatu, ale na pewno jako coś, co niezbyt mieściło się w ramach tematyki poruszanej przez ten ruch. Również w ramach studiów genderowych, w szerszym, wydawałoby się, dyskursie akademickim, owa problematyka nie była podejmowana.

Organizacje pozarządowe, jak Fundacja „Rodzić po Ludzku” czy Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, podejmują ważne dla nas tematy, ale ich sposób patrzenia i rozłożenie akcentów są już inne. Dlatego pomyślałyśmy, że będziemy czymś pomiędzy, a zarazem czymś zupełnie nowym.

To, czym się zaczynałyśmy zajmować, wynikało zazwyczaj bezpośrednio z doświadczenia naszego albo najbliższych osób. Zależało nam, aby zachować poczucie działania rzeczywiście „od wewnątrz”. Problemów społecznych nie brakuje, lecz jeżeli miałybyśmy zajmować się wszystkimi, straciłybyśmy poczucie, że wiemy, o czym mówimy. Zależy mi, aby być możliwie blisko realnych problemów, doświadczyć ich na własnej skórze, aby być nie tylko rzetelną „panią ekspertką”, ale przede wszystkim – osobą kompetentną emocjonalnie. Założenie to szybko stało się regułą nadrzędną Fundacji.

O co, mówiąc najbardziej ogólnie, walczy MaMa?

S. Ch.: Przede wszystkim o postrzeganie matek jako oddzielnej grupy społecznej z bardzo specyficznymi problemami, dodatkowo zróżnicowanymi w zależności od tego, czy kobieta jest biedna, czy bogata, czy mieszka na wsi, czy w mieście, czy jest wierząca, czy nie. W ciągu tych 5 lat działalności znacznie się namnożyło szczegółowych tematów, którymi się zajmujemy. Wśród nich prym wiodą kwestie związane z rynkiem zatrudnienia, np. łamanie praw pracowniczych matek. Podejmujemy również kwestie ekonomiczne, szczególnie temat nieodpłatnej pracy domowej kobiet oraz pracy opiekuńczej. Zajmujemy się wreszcie czymś, co nazwałabym wspólnym mianem problemów społeczno-kulturowych, czyli tych, które wynikają ze stereotypizacji postrzegania matek przez społeczeństwo.

Działamy też w sferze kultury: organizujemy wystawy, współpracujemy z muzeami i galeriami. Prowadzimy również warsztaty edukacyjne dla dzieci, dotyczące głównie sztuki współczesnej, teorii miasta i historii Warszawy. Różnimy się od innych organizacji czy placówek prywatnych, których jest obecnie mnóstwo, że robimy to także po to, by trochę odciążyć rodziców i pokazać im, jak można fajnie spędzać czas z dzieckiem.

Prowadzimy też porady prawne, próbujemy nawiązywać kontakty z władzami lokalnymi i parlamentarzystami. Staramy się mieć wpływ na to, jak będą wyglądać poszczególne ustawy. Jesteśmy czymś w rodzaju grupy nacisku.

Czy można nazwać Fundację MaMa związkiem zawodowym kobiet?

S. Ch.: Mam nadzieję że związkowcy się nie obrażą i nie powiedzą, że to nadużycie, ale w pewnym sensie – tak. Zajmujemy się kwestiami bliskimi większości organizacji kobiecych, np. dyskryminacją, ale oprócz tego nieformalnie zrzeszamy matki i walczymy o ich prawa.

Wydawałoby się, że organizacja działająca w Warszawie ma styczność tylko z matkami wielkomiejskimi, lecz to nieprawda. Dzięki e-mailom i telefonom oraz jeżdżeniu po kraju, mamy kontakt z bardzo różnymi osobami. Zresztą w samej stolicy stykamy się z szerokim przekrojem grup społecznych i problemów.

Teraz jest bardzo dużo „matkowego”: powstały dziesiątki portali internetowych, sporo klubokawiarni, wiele warsztatów… Wszystkie one bardzo afirmują macierzyństwo. My na te inicjatywy nie wybrzydzamy, ale pokazujemy też wiążące się z nimi problemy. Dlatego jesteśmy specyficzne – i w ruchu kobiecym, i na rynku dzieciowo-matkowym.

W ramach kampanii „Opowieści Grozy” Fundacja zbierała i nagłaśniała przykłady łamania praw pracowniczych matek.

S. Ch.: Kampania rozpoczęła się w 2006 r., gdy prawie nikt nie mówił o „matce w pracy”. Dopiero po 2007 r. wystartowało mnóstwo unijnych projektów i szkoleń typu „Mama wraca do pracy”. Na marginesie: nie spotkałam się z żadnym projektem w rodzaju „Tata wraca do pracy”. W naszym społeczeństwie mężczyźni rzadko są postrzegani jako ojcowie, a kategoria „ojca w pracy” nie istnieje. To kobieta ma problem z tzw. work-life balance, czyli równowagą między życiem zawodowym i prywatnym; to ona musi nieraz wybierać między dzieckiem a karierą, co buduje straszne napięcie pomiędzy byciem matką i pracownicą.

Wracając do „Opowieści Grozy”: bodźcem do rozpoczęcia kampanii było uświadomienie sobie, jak mnóstwo jest przypadków łamania Kodeksu pracy, który sam w sobie nie jest zły – widnieje w nim wiele zapisów, które bronią kobiet w miejscu pracy. W praktyce jednak można przejść obok przepisów bokiem, albo łamać je w tzw. białych rękawiczkach. Zgromadziłyśmy mnóstwo przykładów naprawdę poważnych sytuacji, kiedy łamane było wszystko, poczynając od praw pracowniczych, kończąc na elementarnych zasadach człowieczeństwa. Pokrzywdzone zwykle nie znały prawa, albo były w szoku, że coś takiego im się przytrafiło, bądź po prostu były zbyt zanurzone w swojej nowej roli jako matki. Szczególnie przy pierwszym dziecku kobieta na rok po prostu „odpływa w kosmos”. Trudno iść do Państwowej Inspekcji Pracy czy do sądu kłócić się z pracodawcą, kiedy nie wiemy, w co włożyć ręce w domu… Takie kobiety zgłaszały się do Fundacji.

Nazwa kampanii wzięła się z obrazu, jaki wyłaniał się z historii tych osób. Zebrałyśmy je i w święto Halloween zawiozłyśmy w wielkiej dyni Joannie Kluzik-Rostkowskiej, ówczesnej minister Departamentu ds. Kobiet, Rodziny i Przeciwdziałania Dyskryminacji. Nasze opowieści z sieci fast foodów i innych korporacji – ale i współwłaścicielek firm, które po urodzeniu dziecka zostały wyrolowane przez wspólników – spotkały się z historiami „z wyższych sfer”, opowiedzianymi nam przez p. Kluzik. Uświadomiłam sobie wtedy, jak szerokim problemem się zajmujemy. Okazało się, że to kwestia mentalności całego społeczeństwa, nie tylko wąskiej warstwy. Najbardziej bolesne były historie o kobietach zwalnianych bądź „deptanych” przez inne kobiety – bo nie udawajmy, że tylko źli mężczyźni zwalniają biedne młode matki. Zobaczyłyśmy, jak duża jest skala patologii i że jest ona niezależna od miejsca pracy czy poziomu życia. Po tym spotkaniu ministerialni prawnicy zajęli się właściwie wszystkimi przypadkami, gdzie można było jeszcze coś zdziałać. Również media zainteresowały się wieloma bohaterkami „Opowieści Grozy”, np. kobietą zwolnioną po utracie ciąży, która na domiar złego przegrała w sądzie. Dzięki naszej kampanii o podobnych problemach zaczęto wreszcie mówić.

Które z nich występują najczęściej?

S. Ch.: „Opowieści Grozy” były jednorazową kampanią, lecz do tej pory kolekcjonujemy historie opowiadane przez kobiety. Często dzwonią lub piszą do nas nie dlatego, że oczekują pomocy, nieraz ich sprawy już dawno się zakończyły. To, co jest dla nich ważne, to utracone honor i wiara we własną wartość. Nierzadko chcą się po prostu wygadać, ale także aby ktoś coś z tym zrobił na przyszłość, by inne kobiety nie podzieliły ich losu.

Najczęściej padającym pytaniem jest nie: „Co ja teraz zrobię?”, tylko: „Jak oni mogli mi to zrobić?”. Pokrzywdzone zwykle zdają sobie sprawę, że starały się bardziej, niż wymagało ich stanowisko. Znalazły żłobek, przedszkole, wyrabiały po godzinach 200% normy, żeby pokazać szefowi, jak się starają. To bardzo częste wśród pracujących matek: wydaje im się, że muszą być dwa razy fajniejsze niż do tej pory, bo przecież są pierwsze do zwolnienia. I kiedy wreszcie do niego dochodzi, czują się podwójnie oszukane. Potworne poczucie niesprawiedliwości to leitmotiv bardzo różnych doświadczeń, z którymi styka się Fundacja.

Jak można polepszyć sytuację kobiet na rynku pracy?

S. Ch.: Przede wszystkim należy podkreślać, że w pracy są rodzice, a nie tylko matka. Wprowadzenie instytucji urlopu ojcowskiego – choć obecnie trwa on zbyt krótko – zrobiło dla tej sprawy bardzo dużo. Pokazało, że można przekroczyć myślenie determinowane biologią kobiety. Karmienie piersią jest tylko wymówką, choćby dlatego, że nie wszystkie mamy to robią. To niesamowite, że w XXI w. ktoś ci mówi: „Wybacz, ale to Ty musisz zostać w domu, bo karmisz piersią”. Przecież istnieją różne rozwiązania tego problemu.

Pilnie potrzebne jest powstanie modelu „taty w pracy”. Obecnie ogranicza się on do zwyczaju przyznawania dodatkowego dnia wolnego, gdy facetowi urodzi się dziecko oraz opijania tego faktu z kolegami z biura czy zakładu. Dopóki tak będzie i ojcowie sami nie poczują odpowiedzialności, na co na razie się nie zanosi, sytuacja kobiet na rynku pracy nie polepszy się znacząco.

Innym niezbędnym działaniem jest edukacja pracodawców. Wciąż pokutuje wśród nich przekonanie, że dzieci nieustannie chorują, więc matki chodzą na niekończące się zwolnienia, a kiedy już udaje im się wrócić do pracy, to myślą jedynie o maleństwie pozostawionym w przedszkolu.

W samym Kodeksie pracy dużo bym nie zmieniała, choć nie jestem prawniczką, dlatego nie chcę się tutaj za bardzo wymądrzać. Nasza organizacja czasem wypowiada się na temat istniejących ustaw czy propozycji legislacyjnych, ale główne pole jej działań stanowi ludzka mentalność.

MaMa zajmuje się także poradnictwem prawnym oraz interwencjami w konkretnych przypadkach problemów kobiet. Jakie efekty daje taka działalność?

S. Ch.: Efektywność zależy od serca naszych prawniczek, które zazwyczaj robią to za darmo. Udzielamy porad e-mailowych, telefonicznych oraz indywidualnych na terenie Warszawy. Na naszej stronie internetowej są adresy poradni udzielających bezpłatnej pomocy w każdym większym mieście. Nasze porady zwykle dotyczą rynku pracy, ale także prawa rodzinnego, szczególnie opieki nad dziećmi i podziału opieki po rozwodzie oraz alimentów. W przypadku przemocy domowej staramy się kierować poszkodowane do bardziej specjalistycznych organizacji.

Fundacja MaMa podejmuje również problem dowartościowania nieodpłatnej pracy domowej.

S. Ch.: W październiku 2009 r. zrobiłyśmy minibadanie, w ramach którego prosiłyśmy kobiety, aby wypisały, co robią w domu, stawiając plus przy tych czynnościach, przy których pomaga im mąż, partner czy dzieci. Pozwoliło to m.in. uświadomić im, ile faktycznie robią, kiedy „siedzą w domu”. Później zorganizowałyśmy pierwszą edycję Koła Gospodyń Miejskich, obecnie trwa już trzecia. W jego ramach spotkały się gospodynie domowe, babcie i młode mamy, te mieszkające w odrapanych kamienicach i te ze strzeżonych osiedli, pracujące i nieaktywne zawodowo. Łączył je ogrom obowiązków domowych oraz wynikająca z tego olbrzymia frustracja i zmęczenie. Ale w organizowanych przez nas spotkaniach z psycholożkami, prawniczkami czy mediatorkami rodzinnymi nie chodziło o bicie piany, lecz o skonstruowanie programu pozytywnego.

Efektem było opracowanie, wespół z gronem ekspertek, szeregu tropów stanowiących głos grupy społecznej, której interesy wspiera nasza organizacja, a nie gotowym projektem ustaw (w sprawie szczegółów tych rekomendacji odsyłam na naszą stronę internetową: www.fundacjamama.pl). Trafiły one do Sejmu w styczniu 2010 r., będąc konkretnym sygnałem, podjęcia jakich problemów oczekujemy od polityków. Wspierał nas i zorganizował wspólną konferencję Marek Balicki, poseł niezrzeszony. Zależało nam, żeby był to facet oraz osoba pozapartyjna, choć jednocześnie nie jest dla nas ważne, kto zajmie się rozwiązywaniem problemu; może to być PiS, ma to po prostu być zrobione i tyle. Następnie naszymi działaniami zainteresował się Ludwik Dorn, równolegle ukazało się bardzo dużo artykułów na ten temat. Niestety, wydarzyła się katastrofa smoleńska, która odciągnęła uwagę mediów i polityki od spraw bardziej „przyziemnych”. W rezultacie musimy na nowo zainteresować polityków nieodpłatną pracą kobiet, bo przez kilka miesięcy właściwie nic nie udało się zrobić.

Fajne jest to, że opracowałyśmy listę czynności domowych w formie tabeli, którą polecamy kobietom do wywieszania w mieszkaniach. Jeden z pomysłów na jej wykorzystanie adresowany jest zwłaszcza do młodych rodziców: jest nim zbieranie „plusików” za wykonywanie obowiązków domowych. Ten z partnerów, który w ciągu tygodnia zgromadzi ich więcej, może wyjść wieczorem w weekend; taki przedszkolny system nagród i kar, który – jak się okazało – świetnie sprawdza się w przypadku dorosłych.

Jednymi z najczęstszych przedmiotów konfliktów są prace domowe i opieka nad dziećmi, z nieuniknionym „bo ja ciągle” i „bo Ty nigdy”, co stanowi błędne koło. Taka tabelka pokazuje czarno na białym, co kto robi.

Jak ocenia Pani skuteczność kampanii poświęconych prawom społecznym i ekonomicznym kobiet?

S. Ch.: Coraz częściej „kampania społeczna” wygląda w Polsce tak, że organizacja dostaje pieniądze z Unii Europejskiej, robi billboard, wydaje tysiąc broszur, które zalegają następnie w jej biurze, a na koniec przeprowadza „warsztaty”. Nie znaczy to, że billboardy same w sobie są złe lub że złe są szkolenia – absolutnie nie. Natomiast zauważam pewnego rodzaju sztampę w robieniu kampanii społecznych.

Dla skuteczności walki o prawa kobiet bardzo ważna jest współpraca z mediami reprezentującymi szerokie spektrum opinii – najbardziej ekstremalnym przykładem jest tutaj wywiad udzielony przeze mnie Telewizji Trwam. Nie ma bowiem nic gorszego niż kampania prowadzona we własnym środowisku – chyba że będzie to np. kampania skierowana do organizacji pozarządowych, żeby przestały robić te cholerne billboardy [śmiech]. Tymczasem organizacje często boją się wychylać; chcą dostępu do mediów, ale wybranych oraz na własnych prawach. Nie ma jednak tak łatwo, zazwyczaj trzeba się trochę ugiąć: „Wy trochę i ja trochę”.

Mimo tego, że jestem z Warszawy, gdzie wszystkie telewizje i redakcje mam „tuż za rogiem”, wiem, jak dużym problemem są kontakty z mediami dla grup nieformalnych czy NGOs-ów spoza większych miast. Czasem jednak zdarza się, że wystarczy dobry, niekonwencjonalny pomysł, aby zwrócić uwagę środków masowego przekazu. W ten sposób wracamy do kwestii dotacji. Chciałyśmy nakręcić teledysk hip-hopowy, poświęcony dłużnikom alimentacyjnym, ale za nic nie mogłyśmy uzyskać dofinansowania (traf chciał, że ostatecznie znalazła się prywatna firma, która wyłożyła na to środki). Bo z dotacjami jest właśnie tak, że prędzej dadzą ci pieniądze na druk tysięcy ulotek niż zrobienie teledysku hip-hopowego. Jednak pomimo tego, że wiele kampanii społecznych jest sztampowych, wierzę, że przynoszą one rezultaty. Będę się upierać: wszystko, co wspólnie robimy, przynosi jakiś efekt.

Jak uwzględniane są szczególne potrzeby kobiet – nie tylko matek – w polityce społecznej?

S. Ch.: Wątpię, czy w ogóle istnieje w Polsce coś takiego jak polityka społeczna. Jest jedynie zbiór pomysłów różnych partii, którym udało się je przepchnąć. Tymczasem przez politykę społeczną czy rodzinną rozumiem zbiór ustaw i projektów składających się na program o długoletnim zasięgu – a tego u nas po prostu nie ma. Polityka społeczna jest jak kukułcze jajo, które wszyscy sobie podrzucają. Zamiast niej są kampanie społeczne realizowane ze środków publicznych, typu „posyłajmy dzieci do przedszkola, bo badania dowiodły, że dzieci się w przedszkolu socjalizują”. Samych przedszkoli jednak nie ma, albo brakuje w nich miejsc… Albo weźmy kampanię na rzecz podejmowania przez kobiety działalności gospodarczej: „zakładajcie firmy, bo tylko wtedy Was nie zwolnią – bo przecież same siebie nie zwolnicie. Proszę bardzo, mamy dofinansowanie z urzędu pracy, jednorazowe, bezzwrotne. Bierzcie i kupcie sobie kserokopiarkę”. Po czym kobiety, które prowadzą działalność gospodarczą, nie mają możliwości brania urlopów macierzyńskich. To nie jest polityka społeczna!

Kolejne ekipy rządzące sporo mówiły o „polityce prorodzinnej” – jak ma się ona do rzeczywistych problemów kobiet?

S. Ch.: Przede wszystkim mają problem z chodzeniem do lekarza w trakcie ciąży, szczególnie na prowincji. Nie mają też za bardzo jak rodzić. Akcja „Rodzić po ludzku” jest super, ale nie sprawiła przecież, że szpitale spełniły wszystkie standardy. W obliczu braku żłobków problemem jest też oczywiście powrót do pracy. Kolejną bolączką matek dzieci do 3. roku życia jest brak wsparcia ze strony partnerów, brak partycypacji w opiece i wychowaniu – to również łączy się z polityką państwa. Urlop „tacierzyński” jest dopiero pierwszym krokiem w kierunku zmiany sytuacji.

Co jeszcze można w tej kwestii zrobić?

S. Ch.: Obawiam się, że nie jestem najlepszą osobą do omawiania akurat tej kwestii, ponieważ jestem pełna złości, przez co moje wypowiedzi mocno tracą na obiektywizmie. Moja osobista teoria jest taka, że kobiety przeszły cały proces emancypacyjny, trwający mniej więcej 150 lat. Rozpoczęła go emancypacja gospodyń domowych, następnie miała miejsce rewolucja seksualna, ekonomiczna i „matkowa”, które w pewnych kręgach szły równolegle. Tymczasem wśród mężczyzn nie doszło do żadnej mentalnej czy obyczajowej rewolucji, w pewnym sensie zatrzymali się więc w połowie XIX stulecia. Fundacja MaMa nie będzie robiła tego, co powinna robić Fundacja TaTa, gdyby taka kiedykolwiek powstała. Oczywiście, w interesie kobiet jest to, żeby wreszcie dostały godnych siebie partnerów, którzy zrozumieją, że posprzątanie raz na jakiś czas mieszkania nie zasługuje na Medal Odwagi i Fantastyczności, a po drugie – nie wystarczy. Wszystko, co możemy zrobić, to dawać sygnały, dbać o to, wykłócać się, robić wspomnianą tabelkę – oraz w odpowiedni sposób wychowywać nowe pokolenie mężczyzn.

Jak działalność Fundacji wpisuje się we współczesny polski ruch kobiecy?

S. Ch.: Przede wszystkim pokazałyśmy, że feministka może być mamą. Po drugie – że problemy matek nie są problemami „trzeciej płci”, lecz są bardzo konkretnie, ekonomicznie i prawnie zsynchronizowane z ogólnymi problemami kobiet, stanowiąc nieraz ich najcięższą postać. Matki są grupą, która ma specyficzne doświadczenia, np. nigdy nie są „jednoosobowe” – zawsze są z dzieckiem lub dziećmi. Pokazałyśmy, że jest to grupa społeczna, która potrzebuje naszego feministycznego wsparcia. Ruch kobiecy zaczął dostrzegać nowe rzeczy.

Problemy, które porusza MaMa – jak nieodpłatna praca domowa czy sytuacja matek na rynku zatrudnienia – przebiły się do centrum zainteresowania ruchu feministycznego, czy też dopiero torują sobie do niego drogę?

S. Ch.: Powoli torują. Gdy bodaj w 2007 r. organizowałyśmy Wózkową Masę Krytyczną, przyszło na nią bardzo mało naszych koleżanek-feministek. Na nasze wkurzenie odpowiedziały, że przecież nikt ich specjalnie nie zapraszał. Nie wiedziały, że mimo iż nie mają dzieci, też mogą przyjść. A wręcz powinny: nikt nie musi być specjalnie zapraszany np. na Marsz Równości. Tu chodzi o solidarność. Wtedy poczułyśmy, że macierzyństwo wciąż jest dużym problemem dla ruchu feministycznego, szczególnie dla średniego pokolenia feministek, które nie ma dzieci i trudno mu zrozumieć nas, pokolenie trzydziestoparolatek, które dzieci mają świadomie – i jeszcze czerpią z tego energię. Feministki Drugiej Fali walczyły z różowym, z Barbie i wyborami miss, a feministki Trzeciej Fali zaczęły przechwytywać to, przeciw czemu walczyły te pierwsze. Walczyły o niezależność kobiet na każdej płaszczyźnie i pewnie dlatego łatwiej rozumieją singielkę, bo jest im ideowo bliższa niż my, które świadomie ładujemy się w niekończące się obowiązki.

Jak wygląda współpraca MaMy i innych organizacji feministycznych ze środowiskami, z którymi łączy Was część deklarowanych celów, np. katolickimi organizacjami kobiecymi czy działającymi na rzecz rodziny?

S. Ch.: Często wchodzimy w koalicje z bardzo różnymi organizacjami społecznymi. Po drodze nam choćby z wszelkimi organizacjami „mamowymi” czy „rodzicowymi”, jak Fundacja „Sto Pociech”, oraz z wieloma grupami nieformalnymi, jak wyrastające niczym grzyby po deszczu kluby mam. Jeśli chodzi o organizacje katolickie, to jest to zwykle współpraca na rzecz bardzo konkretnych kwestii. Weźmy choćby gospodynie domowe. Tym tematem najbardziej zainteresowane są właśnie organizacje katolickie, jak Związek Dużych Rodzin „Trzy Plus”.

Przy czym to nie jest tak, że my się łaskawie zgadzamy z nimi współpracować. Dla nich to też jest problem, że my jesteśmy takie, a nie inne. Ale ja już zupełnie wyrosłam z siedzenia we własnym getcie i robienia rzeczy po kryjomu, żeby się nikt nie dowiedział. Jestem w stanie robić różne rzeczy, aby osiągnąć swój cel. Nie znaczy to, że będę współpracowała z nie wiadomo kim, ale w pewnych sytuacjach, kiedy wiem, że to przyniesie rezultat, jestem w stanie wejść w różne koalicje, ponieważ zależy mi na sprawie, a nie na swoim ego.

Można iść ramię w ramię pomimo różnic w podejściu do pozostałych spraw?

S. Ch.: Tak, bo wtedy przestaje się myśleć o sobie, a myśli się o czymś znacznie ważniejszym. Z drugiej strony, często okazuje się, że ci ludzie są bardzo fajni, są kompetentni, są ekspertami – gdzie ja bym drugich takich znalazła? Mają inne poglądy, ale to bywa inspirujące. Czasami nas wkurzają, ale mój Boże – my ich też wkurzamy.

Jakie najważniejsze cele stoją przed obywatelkami w walce o ich prawa?

S. Ch.: Myślę, że obecnie kobiety robią dla siebie bardzo dużo. Nie mówię wyłącznie o działalności społecznej. Chodzą na niezliczone kursy i szkolenia, robią doktoraty, rozwijają pasje. Cały czas w siebie inwestują. Pytanie, na ile są w tym wszystkim traktowane poważnie; do jakiego stopnia to jest jednak „zabawa w…”. Myślę, że powinny robić to, co robią, bo to jest fantastyczne, ale jednocześnie bardziej działać społecznie. Ale do tego potrzeba społeczeństwa obywatelskiego, czyli takiego, w którym realnie funkcjonuje kultura działalności społecznej. Gdzie aktywista czy społecznik nie kojarzy się z PRL-em lub oszołomem, który wykłóca się o wycięte drzewko. W Polsce działacze organizacji pozarządowych nadal są postrzegani jako krętacze, którzy wyciągają pieniądze z Unii Europejskiej i zarabiają miliony. „Oni coś z tego muszą mieć, skoro to robią. Za darmo by tego na pewno nie robili” – tak funkcjonuje podejrzliwość społeczna. Zresztą badania pokazują, że Polacy nie ufają nikomu poza własną rodziną. W takich warunkach działania obywatelskie i ruchy społeczne bywają z góry skazane na niepowodzenie.

Nie mogę nie zapytać o „radykalną gospodynię domową”. Czy w tym nieco żartobliwym samookreśleniu odnaleźć można ślady jakiegoś nowego, czy też osobiście przez Panią preferowanego modelu społecznej aktywności kobiet?

S. Ch.: Tak. Wymyśliłam to określenie na bazie prywatnych doświadczeń. Urodziłam dziecko – planowane! – dość wcześnie. Moi znajomi, wydawało mi się, że całkiem bliscy, wciąż tropili dowody mojego „wymiękania”. Urodziłam dziecko, dlatego koniec imprez, koniec działań społecznych, bo wiadomo: „są obowiązki”. Nic takiego się nie stało, co wywołało u nich dysonans poznawczy między tym, jak sobie wyobrażali matkę, a tym, kim ja jestem. „Radykalna gospodyni domowa” oznacza deklarację: „OK, jestem kurą domową, ale nadal radykalną”. Do tego doszły znaczenia wiążące się z nieodpłatną pracą domową kobiet i mówieniem otwarcie o byciu gospodynią.

Mimo tego, że pracuję zawodowo i robię w związku z tym mnóstwo rzeczy, to jednak jestem gospodynią domową. Mam określony rytm dnia, w który wpisane jest zajmowanie się domem i dzieckiem. Moim zdaniem zbyt rzadko się o tych sprawach mówi. To, co robi się w domu, jest szalenie ważne. „Gospodyni domowa” to w Polsce swego rodzaju stygmat; to trochę tak, jakbym się nazwała Żydówką albo pedałem. Gospodyni domowa tylko siedzi w wałkach i pasożytuje na mężu oraz podatnikach, bo przecież sama nie zarabia – każdy by chciał tak sobie siedzieć w domu. Skoro każdy, to proszę bardzo.

Dziękuję za rozmowę.

Sylwia Chutnik

(ur. 1979) – aktywistka społeczna, kulturoznawczyni, pisarka; absolwentka gender studies na Uniwersytecie Warszawskim. Prezeska Fundacji MaMa, zaangażowana także w działania Porozumienia Kobiet 8 Marca. Jako przewodniczka po Warszawie oprowadza po autorskich trasach śladami wybitnych kobiet. Autorka powieści „Kieszonkowy atlas kobiet” (2008; uhonorowana Paszportem „Polityki” i nominowana do Nagrody Nike), „Dzidzia” (2010) oraz książki „Warszawa Kobiet” (w przygotowaniu). Laureatka Społecznego Nobla, przyznawanego przez polski oddział Fundacji Ashoka (2009). Felietonistka „Polityki”.

Celowy rozstrój gospodarczy

Z dr. hab. Arturem Śliwińskim rozmawia Michał Sobczyk

Jaki jest rzeczywisty stan i perspektywy polskiej gospodarki? Rząd konsekwentnie przekonuje, że w dobie kryzysu nasz kraj pozostaje „zieloną wyspą” na mapie Europy oraz że jesteśmy coraz poważniejszym graczem na arenie międzynarodowej.

Artur Śliwiński: „Zielona wyspa” jest już przedmiotem wielu żartów. Nikt z poważnych ekonomistów nie traktował tego określenia na serio. Nawet eksperci stanowiący – skądinąd bardzo słabe – zaplecze doradcze rządu, mocno się od niego dystansowali. Obserwujemy tu specyficzny mechanizm propagandowy, który można odszyfrować dopiero gdy zobaczymy, jak faktycznie wyglądają statystyki.

Po pierwsze, w Polsce od 1990 r. nie liczy się dochodu narodowego, co jest fenomenem na skalę międzynarodową – oprócz nas nie robi się tego tylko na Węgrzech. Dzieje się tak, mimo iż metodologia rachunku narodowego (jednego z działów statystyki) zakłada konieczność liczenia dochodu narodowego jako jednej z podstawowych kategorii makroekonomicznych. Usłyszałem kiedyś od internauty zarzut, że mylę się, ponieważ w roczniku statystycznym można znaleźć wielkość dochodu narodowego. Rzeczywiście, podaje się te dane – tyle tylko, że nie są one faktycznie wyliczane. Liczy się jedynie Produkt Krajowy Brutto, a następnie poprzez niezbyt wiarygodną i dość sztuczną korektę szacuje się dochód narodowy. To nie tylko niepokoi, ale wręcz pokazuje potęgę manipulacji. Oczywiście, pod tym kryje się ewidentny zabieg ukrywania prawdziwego stanu rzeczy. Różnica jest bowiem zasadnicza.

Mówiąc w uproszczeniu, PKB jest liczony dla całej gospodarki, niezależnie od tego, kto go wytwarza, natomiast dochód narodowy jest to produkt gospodarki krajowej. Decyduje więc tutaj kryterium własności. Wyobraźmy sobie, że trafiamy do Iraku. Można przypuszczać, że PKB tego kraju jest obecnie wyższy niż za czasów Saddama Husajna, ponieważ wlicza się np. eksploatację przez zachodnie koncerny zasobów ropy przechwytywanych niemal za darmo, albo koszty stacjonowania wojsk amerykańskich. Gdybyśmy liczyli dochód narodowy, widać byłoby to, co zwykle się ukrywa, czyli ile dokładnie jest w gospodarce własności polskiej, a ile zagranicznej. I ile dochodów należy do Polaków, a ile do międzynarodowych korporacji.

Trzeba jeszcze powiedzieć o czymś bardziej zasadniczym. Otóż ocena stanu gospodarki wedle takich syntetycznych wskaźników jak PKB, czy nawet dochód narodowy, nie jest wystarczająca. Wiedza ekonomiczna nie opiera się na przedstawianiu rezultatów gospodarczych, lecz przede wszystkim na analizie zależności między różnymi komponentami gospodarki, w tym dysproporcji i dysharmonii w jej funkcjonowaniu. Żaden porządny ekonomista nie będzie lekceważył zależności między podstawowymi kategoriami ekonomicznymi, np. między konsumpcją a inwestycjami czy między dochodami z kapitału a dochodami z pracy. To są bardzo istotne charakterystyki stanu gospodarki.

Na Zachodzie wskaźnik PKB jest obecnie bardzo krytykowany.

A. Ś.: Przede wszystkim dlatego, że „zapomina” o zasobach, a przecież jeśli one znikają, musi się to odbić na całej gospodarce, nawet jeśli na początku skutki tego ubytku są niewidoczne, tak jak w przypadku zasobów naturalnych w krajach zachodnich. U nas z kolei zdewastowano zasoby rodzimego kapitału. I to jest według mnie główny powód naszych obecnych trudności, które nie są echem kryzysu amerykańskiego czy europejskiego, lecz wewnętrznym kryzysem, powstałym oczywiście w konkretnym kontekście historycznym i globalnym.

Otóż istnieje pewien mechanizm propagandowy, polegający na tym, że dane statystyczne są po prostu zmanipulowane. Obliczenia GUS trafiają do jednostek, które prowadzą statystykę międzynarodową – do Eurostatu (powołanego przecież do kontroli jakości statystyk), Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Banku Światowego, do CIA (które prowadzi jeden z największych portali statystycznych na świecie) – skąd następnie wracają do Polski, już jako oficjalne potwierdzenie stanu rzeczywistości gospodarczej w naszym kraju. Jest to jakby mechanizm legitymizowania tychże danych statystycznych. To jest takie samo zjawisko, które obserwujemy w prasie: są dziennikarze, którzy piszą oceny sytuacji politycznej, społecznej czy historycznej w Polsce, a następnie poddają je autoryzacji silniejszych mediów zagranicznych. Bardzo trudno jest potem walczyć z niewiarygodnymi danymi, skoro mają one oparcie w autorytecie instytucji międzynarodowych.

Przypomnijmy sobie wszystkie perypetie na tle danych statystycznych, braku rzetelnej informacji gospodarczej, jakie Węgrzy przeżywali za czasów premiera Gyurcsánya. Zobaczmy: te same mechanizmy, co w Polsce i na Węgrzech, wystąpiły także w Grecji. Hipokryzją było oburzanie się, że Grecy fałszują statystyki, ponieważ już od dawna budziły one wątpliwości w kwestii poprawności metodologicznej i prawidłowości obliczeń.

Widać, że rządy nie dbają o prowadzenie informacyjnej polityki gospodarczej, bądź inaczej rzecz ujmując – prowadzą politykę gospodarczą bez dbałości o jej realizm, pozbawiając społeczeństwo wiarygodnych informacji. Zakres pozbawiania społeczeństwa informacji jest olbrzymi. Radio włączam z rosnącym przerażeniem, ponieważ codziennie, we wszystkich niemal rozgłośniach, główną informacją są zatory i wypadki drogowe. W dalszej kolejności relacjonowane są przestępstwa rodzinne, następnie – niewielkie sensacje czy to kryminalne, czy polityczne. Mamy w tej chwili potężny kryzys światowy, a do informacji o nim również od samego początku ograniczano dostęp. Pamiętam sytuację sprzed dwóch lat, gdy napisałem o tym artykuł, zatytułowany „Głucho wszędzie, cicho wszędzie”. Ile problemów miałem wtedy z redaktorem, zdumionym opisywanym przeze mnie kryzysem! A trwał on już wtedy pół roku.

Skoro mówimy o manipulowaniu statystykami, warto podać kilka przykładów.

A. Ś.: Weźmy to, jak w Polsce liczy się inwestycje, których szacunki, jako przyrostu kapitału, winny być przecież poddane pewnym rygorom. Otóż okazuje się, że inaczej myślimy o inwestycjach w sensie prywatnym, a inaczej – w państwowym. Zakup budynku jest dla nas inwestycją, natomiast dla całej gospodarki – nie, ponieważ był on już liczony jako inwestycja w momencie budowy. Ideą jest tutaj unikanie tzw. podwójnego czy wielokrotnego liczenia. Jednak gdybyśmy się dokładniej przyjrzeli, jak są w Polsce skonstruowane statystyki, okazałoby się, że wbrew tej deklaracji liczy się wielokrotnie te same inwestycje, co można sprawdzić biorąc do ręki rocznik statystyczny.

Weźmy teraz konsumpcję. Otóż zgodnie z międzynarodowymi standardami każdemu, kto ma własne mieszkanie czy dom jednorodzinny, dopisuje się do dochodów czynsz umowny z tego tytułu. Tam, gdzie społeczeństwa są bardzo zamożne, udział tej cząstki dochodów, oczywiście fikcyjnej, nie ma szczególnego znaczenia. W Polsce, gdzie poziom dochodów ludności jest bardzo niski, automatycznie bardzo znacząco, choć jedynie „na papierze” powiększa te dochody.

Ostatni przykład dotyczy zatrudnienia, a więc pośrednio tego, jak się liczy bezrobocie. Z grubsza biorąc, metody jego rachowania są u nas zgodne ze standardami międzynarodowymi, ale jest jeden osobliwy wyjątek. Otóż do pracujących zalicza się w Polsce osoby, które w badanym tygodniu przez co najmniej godzinę wykonywały pracę przynoszącą zarobek lub dochód, albo pomagały, bez wynagrodzenia, w prowadzeniu rodzinnego gospodarstwa w rolnictwie lub rodzinnej działalności poza rolnictwem. Wystarczy jedna godzina – np. odśnieżenie komuś podjazdu do garażu, żeby zarobić na butelkę piwa – i już ankieter włącza tę osobę do grupy pracujących! Nie ma też w statystykach zatrudnienia tego, co było dawniej uwzględniane, a mianowicie rozdzielenia pełnoetatowców i etatowców częściowych, co prowadzi do wielu zniekształceń. Zauważmy, że wszystko to idzie w jednym kierunku. To nie przypadek, że wszystkie te czynniki prowadzą do niedoszacowania, a nie przeszacowania rzeczywistego poziomu bezrobocia.

W swoich publikacjach zwraca Pan także uwagę na niewłaściwy sposób liczenia i podawania zadłużenia Polski.

A. Ś.: Problem polega na tym, że gdy mówimy o PKB, dochodzie narodowym czy jeszcze innych wskaźnikach makroekonomicznych w ramach rachunku narodowego, to mówimy o analizie realnych procesów ekonomicznych – nie obejmuje on finansowej strony życia gospodarczego. Natomiast jeśli mówimy o zadłużeniu, to istnieje coś takiego jak zadłużenie potencjalne, nazywane także ukrytym. Zadłużenie przyszłych okresów, wyliczane przy użyciu odpowiedniej metodyki, ujmuje się w ramach tzw. rachunku międzypokoleniowego. Większość krajów zachodnich przeprowadza takie analizy. Jest to przejaw racjonalnego myślenia ekonomicznego i społecznego. W Polsce ich brakuje. W publicznej debacie ciągle słyszymy tylko o stanie bieżących zobowiązań, tymczasem perspektywa wielopokoleniowa pozwala ocenić obciążenia, które nie mają charakteru doraźnego – na dziś czy na konkretny rok – lecz grożą naszym dzieciom i wnukom.

Polemika na temat tego, co jest ważniejsze, dług publiczny czy rachunek międzypokoleniowy, jest oczywiście absurdem, bo zarówno jedno, jak i drugie wskazuje na różne aspekty zadłużenia. Gdybyśmy jednak mieli powiedzieć, co jest groźniejsze dla gospodarki i społeczeństwa, to niewątpliwie jest to rachunek międzypokoleniowy, szacowany przez Janusza Jabłonowskiego z Narodowego Banku Polskiego na 3 bln zł. W oficjalnym dokumencie NBP znajdujemy założenie, że jest to zdyskontowane na dzień dzisiejszy zadłużenie długookresowe, przy założeniu, że nie zmienią się zasadnicze warunki polityczne i gospodarcze. Jest w tym nutka optymizmu, ale przecież jest równie prawdopodobne, że czasy zmienią się na gorsze.

Jest to poważny problem, jednak za najistotniejszy uznaję błąd, popełniany zresztą nie tylko w Polsce, który widzimy przy ocenie kryzysu światowego. Zauważmy, że w pierwszej jego fazie, gdy w połowie 2008 r. przejawił się przede wszystkim na rynku kredytów hipotecznych, uznano – i trwało to ponad rok – że jest to kryzys finansowy oraz kryzys instytucji finansowych. I tak to rzeczywiście wyglądało, przez to, że jak gdyby oderwano kryzys finansowy od drugiej części zagadnienia, od realnych procesów gospodarczych, które są z kryzysem ściśle powiązane. Samo określenie „kryzys finansowy” mocno zawęża zasięg obserwacji tego, co się na świecie dzieje. Czynniki i procesy, które spowodowały kryzys, rzeczywiście uzewnętrzniły się bardzo silnie w sektorze finansowym. Natomiast jest to kryzys całej gospodarki amerykańskiej oraz wielu gospodarek europejskich, który przejawił się również w handlu, przemyśle i rolnictwie.

Przez to przeoczenie popełniono wiele błędów, bo pytając o to, jak poradzić sobie z kryzysem, szukano odpowiedzi tylko pośród rozwiązań dotyczących finansów. Pomoc instytucjom finansowym odbyła się kosztem całej gospodarki i społeczeństwa. Stąd trudno się dziwić, że w Stanach Zjednoczonych, a także w części krajów europejskich, zagrożonych restrykcjami oszczędnościowymi, panuje olbrzymie niezadowolenie społeczne i wręcz negatywne spojrzenie na sektor finansowy. Teraz problem pomocy w kryzysie staje się aktualny również u nas. Polska wyasygnowała na pomoc bankom ponad 9,5 mld złotych, które w dużej części trafiły przecież do banków zagranicznych. To są kwoty, które z powodzeniem wystarczyłyby na poprawę sytuacji np. w służbie zdrowia.

Rozmawiamy o kryzysie ostatnich kilku lat, tymczasem w „Życiu wśród łupieżców” dowodzi Pan, że kryzys jest w przypadku Polski zjawiskiem trwałym (i narastającym), nawet jeśli nie zawsze łatwo dostrzegalnym. Inaczej mówiąc, ma on charakter strukturalny.

A. Ś.: Warto zwrócić uwagę na istotną cechę potężnych kryzysów ekonomicznych: mają one zawsze dwie fazy. Pierwsza to faza chaosu, zamieszania, w której dotychczasowe oceny, poglądy, a także teorie ekonomiczne przestają być wiarygodne. Pojawia się zbyt dużo czynników, które podważają istniejący obraz i przestaje on być czytelny. Nieprzypadkowo wcześniej posługiwano się pojęciem paniki, które lepiej oddaje emocjonalny i chaotyczny charakter sytuacji kryzysowych – jak podczas pożaru dużego budynku publicznego, gdy każdy stara się ratować własne życie.

Dopiero po tym następuje druga faza, w której dochodzi do pewnych przemyśleń. Jeden z ekonomistów zachodnich przekonywał nawet, że kryzys jest czymś dobrym, bo zmusza do myślenia. W tej fazie w świadomości ludzi zaczyna występować przymus opanowania zmian zachodzących w gospodarce. Proces ten trwa długie lata, a my dopiero zaczynamy w niego wkraczać. W wielu miejscach chaos zaczyna pomału zanikać, choć emocje i obawy z nim związane wciąż są żywe. Jeszcze kilka miesięcy temu mało kto odważyłby się powiedzieć, że obecny kryzys jest częścią wielkiego, kilkudziesięcioletniego cyklu koniunkturalnego Kondratiewa, a nie 40-miesięcznego cyklu Kitchina. Oznaczałoby to bowiem, że cały ustrój społeczno-gospodarczy przechodzi kryzys.

Myśmy w Polsce zapomnieli, czym jest ustrój, bo już go nie widzimy – nie wiemy, w jakim ustroju żyjemy. Kapitalizm to nie ustrój, lecz formacja historyczna. Ustrój definiuje się poprzez określenie ładu społeczno-gospodarczego. Jest to konstrukcja, która wprowadza pewien porządek. Dobre ustroje społeczno-gospodarcze są świadomie wcielane w życie. Kryje się za nimi pewna wiedza, doświadczenie historyczne, a także określona kultura. Tymczasem w Polsce w 1989 r. uznano, że nowy ustrój społeczno-gospodarczy ukształtuje się samoczynnie. Rzecz jasna trudno przypuszczać, żeby ci, których nazywamy reformatorami, byli na tyle naiwni lub bezmyślni, aby nie wiedzieć, iż jest to co najmniej bardzo ryzykowne stwierdzenie, bez pokrycia w doświadczeniach historycznych. W ten oto sposób pewne środowiska zafundowały społeczeństwu chaos i bezład ustrojowy, w zamian opowiadając bajeczki na temat wolności i demokracji. Natomiast przepisy, choćby zawarte w Konstytucji, stają się jedynie deklaratywne bez odpowiednich instytucji tworzących ustrój.

Jak w sferze gospodarczej przejawia się ów kryzys ustrojowy?

A. Ś.: Zjawiska, które doprowadziły do kryzysu w innych gospodarkach, miały odzwierciedlenie także w Polsce. Chodzi tutaj głównie o procesy globalizacyjne oraz związane z dominacją doktryny neoliberalnej. Przy czym w przypadku globalizacji nie mówimy tylko o warstwie intelektualnej i politycznej, lecz mamy na myśli przede wszystkim jej warstwę realną, a więc to, co dzieje się w handlu, w stosunkach finansowych między krajami itd. Jeżeli tak to określimy, to pojęciami globalizacji i neoliberalizmu możemy z powodzeniem posługiwać się wymiennie.

Spójrzmy na ewolucję, która dokonywała się w Stanach Zjednoczonych i z pewnym opóźnieniem także w innych krajach, i która od II wojny światowej uprawdopodobniała fakt, że doszliśmy do gospodarki wolnej konkurencji. Taki był punkt wyjścia, który został bardzo silnie wyeksponowany właśnie w koncepcjach neoliberalnych. Gospodarka zaczęła się jednak zmieniać, tymczasem część koncepcyjna, intelektualna okazała się niestety mniej podatna na zmiany, wręcz skostniała. Co się okazało? Gospodarka przestała być wolnorynkowa, a stała się gospodarką korporacyjną, czyli opanowaną przez dominujące grupy interesu. Ten proces występował, oczywiście w mniejszej skali, już wcześniej. Jednak dopiero z czasem został usankcjonowany poprzez zmiany przepisów prawnych oraz tworzenie instytucji, które stanęły na straży interesów wielkich korporacji. W efekcie rządy zaczęły być im podporządkowywane. Mówimy „rynek finansowy”, ale to przecież nie jest rynek; to potężna, światowa korporacja finansowa. Możemy tylko spierać się, czy posiada ona jedno centrum, czy dwa lub trzy. Mówi się, że rynek finansowy „ocenia” lub „weryfikuje”. Tymczasem to nie rynek ocenia, tylko Wall Street.

Wcześniej jednak pojawił się inny, równie ważny, mocno wpływowy gracz w postaci wielkiego kompleksu militarno-przemysłowego w USA. Już Eisenhower, sam przecież generał armii amerykańskiej, kończąc prezydenturę wygłosił przemówienie krytykujące ten kompleks, wskazując na łączące się z nim niebezpieczeństwa dla społeczeństwa i gospodarki.

Wreszcie trzeci element, o którym najmniej się mówi: sieci handlu wielkopowierzchniowego, w obrębie których, paradoksalnie, przestają działać mechanizmy rynkowe. Warto wziąć do ręki książkę Fishmana „Efekt Wal-Martu”, aby uzmysłowić sobie, jak wielki i niszczący dla gospodarki jest wpływ wielkich korporacji handlowych. To one dyktują dostawcom niskie ceny zakupu, co doprowadza przedsiębiorstwa do bankructwa lub w najlepszym razie do wyhamowania rozwoju. Wszystko to są bardzo daleko idące zmiany. Przewaga korporacji nad innymi obszarami życia gospodarczego jest tak silna, że następuje załamanie całego systemu.

Spójrzmy na Polskę oraz resztę Europy Środkowej i Wschodniej. Ekspansja wielkich korporacji nastąpiła tutaj przy wydatnej pomocy polityków, dyplomatów i służb wywiadowczych. Jeżeli wrócimy teraz do pytania, dlaczego nie zbudowano w Polsce żadnego ustroju, dlaczego nie tworzono przejrzystej, zharmonizowanej, mądrej konstrukcji ładu społecznego, to odpowiedź jest prosta: było to po prostu niepotrzebne. Ograniczałoby to bowiem swobodę działania korporacji.

Weźmy organizacje międzynarodowe. Międzynarodowy Fundusz Walutowy jest krytykowany właśnie za to, że jest agendą interesów amerykańskich; podobnie jest z Bankiem Światowym. Spójrzmy także na Unię Europejską. W licznych oficjalnych dokumentach jej władze piszą, że prowadzą dialog z dominującymi grupami interesu, o lobbingu i zakulisowych spotkaniach. To jest legalne i tego się nie ukrywa, wręcz chwali się tym. Bruksela uważa, że wystarczy zapewnić w miarę dobrą przejrzystość tych kontaktów. Ale przejrzystość nie wystarcza, bo tu nie chodzi o przejrzystość, lecz o interesy.

Podam konkretny przykład. Dla mnie najbardziej bulwersujący był 7. Program Ramowy w zakresie badań i rozwoju technologicznego. Jego budżet ustanowiono w wysokości ok. 56 mld euro, z czego 95% to fundusze przeznaczone na wprowadzanie zaawansowanych technologii. Program został skonstruowany tak, żeby inicjatywa w zakresie zarządzania tymi funduszami należała do zachodnich korporacji. Nazywano to enigmatycznie platformami gospodarczymi. Były to porozumienia wewnątrzbranżowe, które składały projekty, a Unia przekazywała na ich realizację fundusze bez żadnej pewności co do ich wykorzystania i bez możliwości zwrotu.

Tutaj ciekawa rzecz: ze strony polskiej nie pojawiła się żadna korporacja, żadna platforma, żadna osoba ze świata praktyki gospodarczej, która uczestniczyłaby w tego rodzaju pośrednim finansowaniu wielkiego biznesu.

Sporo pisał Pan o tym, jak w ramach transformacji systemowej nasza gospodarka została szeroko otwarta na eksploatację przez grupy interesu. Zwracał Pan uwagę np. na kolejne decyzje, które stopniowo otwierały pole do wyzbywania się przez Polskę kontroli nad strategicznymi przedsiębiorstwami czy zasobami.

A. Ś.: Żyjemy w błędnym przekonaniu, wynikającym z poglądów neoliberalnych, że w Polsce dominują procesy żywiołowe, że to wszystko miało charakter spontaniczny. Zakres procesów żywiołowych jest dość duży, ale tylko na niskich szczeblach drabiny społecznej. Na piętrze sklepikarzy, rzemieślników czy drobnych rolników procesy gospodarcze mają rzeczywiście charakter rynkowy. Natomiast jeśli chodzi o wyższe piętra, gdzie dochody są duże, gdzie stosuje się kosztowne technologie – tam mamy do czynienia z bardzo kontrolowanymi procesami. Reżyseria i dobrze przygotowane projekty opanowania określonych obszarów gospodarki to znaczące czynniki zmian, które miały miejsce w Polsce.

To się wiąże z tym, co nazywa się u nas „kosztami transformacji”. Istnieje tzw. rachunek kosztów i korzyści, stosowany w praktyce od lat 70. Nie ma jakichkolwiek dowodów, że rachunek ten został przeprowadzony np. w stosunku do prywatyzacji czy innych reform o charakterze gospodarczym, jak choćby przedsięwzięć likwidacyjnych (przedsiębiorstw czy instytutów naukowych). Mówienie bez tego rachunku o kosztach transformacji jest opowiadaniem bajek. Tymczasem w Polsce taki rachunek przeprowadzono tylko raz, eksperymentalnie – zrobiła to jedna z zachodnich firm konsultingowych, na dodatek dotyczył bardzo wąskiego zakresu, konkretnie planowanych zmian części przepisów BHP.

Decyzje tak istotne, jak likwidacja przemysłu stoczniowego, powinny podlegać szczegółowemu rachunkowi. I nie chodzi tylko o wąsko rozumiane korzyści finansowe, ale także o szerszy wymiar kosztów i korzyści społecznych. Dlaczego tego nie zrobiono? Bo stwarzałoby to barierę dla przejmowania rodzimego kapitału. Dlaczego nie powołano Prokuratorii Generalnej? Była to konsekwencja likwidacji mechanizmów kontroli. W tym naszym nowym pseudosystemie ustrojowym nauczono nas nie lubić słowa „kontrola”. Tymczasem tam, gdzie jest dobro publiczne, musi istnieć i sprawnie funkcjonować kontrola zewnętrzna.

Na początku odwilży w stosunkach między krajami zachodnimi a PRL w czasach rządów Jaruzelskiego, Bank Światowy dokonał pełnej inwentaryzacji polskich przedsiębiorstw. Powstało wspaniałe rozpoznanie, gdzie są rodzynki, a gdzie zakalec, jaki jest poziom technologii, jakie kadry itd. – a to była dopiero połowa lat 80.! Być może udostępnienie serwisu informacyjnego o polskiej gospodarce było podstawowym punktem uzasadniającym wspomnianą odwilż. Bank Światowy już wtedy przygotowywał odpowiedni program. Było już wiadomo, że tu na Wschodzie wszystko zaczyna się rozpadać.

Wtedy pojawiła się dość prymitywna wizja ekspansji. Wyobrażano sobie, że pojawia się przed Amerykanami obszar takiej samej przygody, jak Dziki Zachód. Ale wizja ta nie była prymitywna z punktu widzenia interesów gospodarczych, bo stanowiła udoskonalenie doświadczeń wyniesionych z Ameryki Łacińskiej, już wyniszczanej przez wielkie korporacje. W krajach takich jak Chile, Brazylia i Argentyna oraz w kilku mniejszych państwach, korporacje wraz z Międzynarodowym Funduszem Walutowym w znacznym stopniu zniszczyły miejscowe gospodarki. Mechanizmy, które tam wykorzystano, zostały dopracowane i wprowadzone na obszar Europy Środkowej i Wschodniej.

Wystarczy popatrzeć, jak przeprowadzono w latach 90. ataki spekulacyjne na kraje azjatyckie czy Ameryki Łacińskiej. Argentyna stanowi przykład ofiary ataku spekulacyjnego bliźniaczo podobny do Grecji: ten sam model, te same postacie, w tym drugim przypadku jedynie uzupełnione przez kanclerz Angelę Merkel, która dała przyzwolenie na wykonanie ataku w imieniu Unii Europejskiej.

Nie chodzi o to, że określone kraje czy społeczeństwa weszły w konflikt. To jest przestarzały sposób rozumowania. Jesteśmy przyzwyczajeni do tego, że walki toczą się albo między narodami, albo w obrębie jakiegoś terytorium. Tutaj natomiast mamy do czynienia z różnymi przejawami dominacji tych grup interesu, które zaczęły zmieniać charakter gospodarek. Co się stanie później? Myślę, że jest mało realne, by można to było kontynuować; to jest sprawa najwyżej kilku lat.

Nastanie metanoja, czyli mówiąc w dużym uproszczeniu głębokie przewartościowanie (rozumiane w sensie społecznym): zapatrywań, przekonań, sposobu widzenia świata. W ujęciu teologicznym metanoja to głębokie poczucie winy, chęć poprawy i duchowego odrodzenia. Tego typu procesy przebiegały w Polsce już kilkakrotnie. W tej chwili metanoję, nieprzypadkowo, przechodzą Grecy, co wyraźnie wyczuwa się w ich publikacjach. Mija już początkowy chaos i szok, a w ich miejsce pojawiają się nowe wartości.

Jest też tendencja przeciwstawna. To kwestia nasilającej się fali maltuzjanizmu, tzn. przyzwolenia na całkowite odrzucenie jakichkolwiek wartości humanistycznych, na przejście do prawa dżungli. W wymiarze praktycznym oznacza to przyzwolenie na agresję już bez żadnych ograniczeń etycznych. Trzeba więc zmienić nastawienie. Podsumowując, kryzys ma tę dobrą cechę, że zmusza ludzi do myślenia.

Dziękuję za rozmowę.

Warszawa, 6 stycznia 2011 r.

dr. hab. Artur Śliwiński

prof. dr hab. nauk ekonomicznych, wykładowca w Wyższej Szkole im. Bogdana Jańskiego w Warszawie i w Łomży, wieloletni wykładowca analizy koniunktury gospodarczej na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1997-1998 był doradcą w Ministerstwie Skarbu Państwa w sprawach strategii i polityki majątkowej. Autor wielu publikacji z zakresu koniunktury gospodarczej, ekonomiki i zarządzania nieruchomościami, założyciel portalu Europejski Monitor Ekonomiczny (www.monitorekonomiczny.pl). Przewodniczący Rady Naukowej Polskiego Stowarzyszenia Facility Management, członek Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, członek Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich. Były sekretarz naukowy CBOS.

Nowoczesny pracujący – typ idealny

Joanna Jurkiewicz

Wydawać by się mogło, że placówki sieci Żabka funkcjonują podobnie jak rodzinne, osiedlowe sklepiki. Faktyczna pozycja ich kierowników (ajentów) jest jednak znacznie bardziej skomplikowana. Ajenci, sami znajdując się w niekorzystnym położeniu, często nie dbają o dobre warunki pracy dla kasjerek. Na tym przykładzie można prześledzić system przenoszenia ryzyka na niższe piętra firmowej hierarchii.

Zyski w górę, ryzyko w dół

Elastyczność kojarzy nam się dziś z cenną umiejętnością nowoczesnego człowieka, który potrafi dopasować się do niemal każdej sytuacji. Również w kontekście rynku pracy postrzega się ją jako coś pożądanego: świadczy o tym, że nie boimy się wyzwań, sterujemy własną karierą w sposób przemyślany i pewny. Jesteśmy w końcu na tyle dobrze wykształceni, mobilni i tak łatwo adaptujemy się do nowych warunków, że zmiana pracodawcy to dla nas fraszka.

Taki wizerunek elastyczności nierzadko wyłania się z przekazów medialnych. Jednak w świetle faktu, iż w 2009 r. aż 27% Polaków (najwięcej w Europie!) pracowało bez stałej umowy, warto zastanowić się, czy elastyczne formy zatrudnienia nie mają także drugiego, groźnego oblicza.

Ułatwiają one wejście na rynek pracy młodym matkom i osobom uczącym się, które nie mogą lub nie chcą pracować na pełen etat. Niestandardowe formy pracy pełnią zatem do pewnego stopnia rolę inkluzywną. Jednak czasem dochodzi do sytuacji kuriozalnych – np. łączenia pracy na kilku częściach etatu. Jest to całkowite zaprzeczenie idei pracy w niepełnym wymiarze, która nie miała zastąpić pracy etatowej, lecz być alternatywą dla osób nie mogących jej podjąć.

Innym problemem jest obciążanie pracowników zatrudnionych na elastycznych warunkach taką samą ilością pracy, jaką wykonują etatowcy, oczywiście za mniejsze pieniądze i bez korzyści związanych z etatem. Pracodawcy próbują wykorzystywać sytuację pracowników pozbawionych przywilejów i narzucać im sposób pracy etatowców, nie ponosząc za nich żadnej odpowiedzialności. O ile status pracownika gwarantuje szereg praw, o tyle bycie jedynie pracującym nie wiąże się z niemal żadnymi. Pracownik to osoba, której pracodawca ma zapewnić pracę zabezpieczającą utrzymanie (stąd płaca minimalna), posiadająca określone uprawnienia wynikające ze stosunku pracy (prawo do urlopu, zwolnienia chorobowego itp.). Pracujący to po prostu osoba, która pracuje; ograniczone są roszczenia, jakie może wysuwać względem „pracodawcy” czy kontrahenta.

Elastyczność często przeradza się w patologię – uporczywą niepewność. Globalna Północ wypracowała określenie, które dobrze oddaje kondycję nowych proletariuszy. Tworzą oni tzw. prekariat – kategorię osób wykonujących słabo płatną pracę bez zabezpieczeń socjalnych, często doświadczających bezrobocia. Nazwa wzięła się od angielskiego słowa precarious, co znaczy „niepewny”, „ryzykowny”, połączonego ze słowem proletariat. Pierwszy raz podobnego określenia użyli socjolodzy we Francji w latach 80., by opisać sytuację pracowników sezonowych.

Na prekariat składają się m.in. osoby zatrudnione na niezbyt korzystnych warunkach przez agencje pracy, pracujący tylko na część etatu – gdyż nie ma dla nich innych propozycji, oraz osoby nie mające pewności, czy pracodawca podpisze z nimi kolejną umowę za miesiąc. Istnienie prekariatu świadczy o tym, że silna dawniej więź między pracodawcą a pracownikiem znacznie osłabła. Korzyści z tej zmiany odnieśli przede wszystkim pracodawcy. Przenieśli bowiem na pracujących ryzyko, które dawniej ponosiły ich firmy.

Większość osób zaliczanych do prekariatu to kobiety – nadal dyskryminowane na rynku pracy, gorzej opłacane i socjalizowane do zawodów nisko płatnych, np. opiekuńczych (pielęgniarka, pracownica socjalna, nauczycielka), w których możliwości awansu są ograniczone. Należy pamiętać, że kobiety stanowią na świecie większość ubogich oraz zagrożonych ubóstwem. Często są zmuszone do akceptowania niestandardowych form zatrudnienia oraz do zmagania się z negatywnymi konsekwencjami elastycznej pracy.

Badania pokazują bowiem, że w krajach Unii Europejskiej, w tym w Polsce, elastyczne formy pracy wiążą się z gorszymi warunkami i niższymi zarobkami. Powoli wdrażana jest tzw. polityka flexicurity, która ma stanowić połączenie elastyczności (flexibility) i bezpieczeństwa (security). Tymczasem jednak kojarzenie elastyczności z dużym ryzykiem jest całkowicie uzasadnione.

Gdy mówimy o prekariacie, istotny oprócz kwestii płci wydaje się problem klasy. Czy niepewną pracę wykonują tylko osoby znajdujące się na dole hierarchii społecznej? Wedle jednej interpretacji niepewna praca dotyczy wyłącznie zatrudnionych w usługach nie wymagających kwalifikacji, którzy niejako „zastąpili” robotników. Wedle innej natomiast, ryzykowna praca staje się doświadczeniem kolejnych kategorii pracowników, poczynając od sprzątaczy i kasjerów, a na grafikach komputerowych, dziennikarzach i wszystkich „wolnych strzelcach” obojga płci kończąc.

Być może hipoteza, że złe warunki pracy rozszerzają się na kolejne, dotąd „bezpieczne” profesje, jest uzasadniona. Moim zdaniem jednak ryzyko ma wciąż wyraźny wymiar klasowy i najdotkliwiej odczuwają je osoby dysponujące skromnym kapitałem społecznym, niewiele znaczące jako wyborcy.

Samozatrudnienie – odmiana pracy niepewnej

Jednym ze sposobów redukowania odpowiedzialności – a do tego można sprowadzić niepewną pracę: do redukowania odpowiedzialności pracodawcy – jest nadawanie faktycznym pracownikom statusu samodzielnych podmiotów gospodarczych. Chociaż w literaturze przedmiotu w zasadzie nie zalicza się „wymuszonego samozatrudnienia” do form pracy niepewnej, moim zdaniem posiada ono wszelkie jej cechy.

W przypadku samozatrudnienia pełna odpowiedzialność za wykonanie usługi czy wyprodukowanie towaru spoczywa na jednoosobowym przedsiębiorcy. Ponosi on również wszystkie koszty prowadzenia biznesu. Niektórzy pracodawcy starają się zatem zmusić pracowników, np. groźbą wyrzucenia z pracy, by ci rejestrowali działalność gospodarczą, a następnie wykonywali tę samą pracę – w tym samym miejscu, w identycznych warunkach, korzystając z tych samych narzędzi. Zmienia się jeden element: pracownik staje się kontrahentem.

Chociaż Kodeks pracy ma przeciwdziałać praktykom wymuszania samozatrudnienia, wydaje się, że ustawodawca nie wykazał się dalekowzrocznością. Rygorystycznie określił, kiedy mamy do czynienia z samozatrudnieniem – wtedy, gdy dany podmiot posiada właściwie wszystkie cechy pracownika, a jednak traktowany jest jak przedsiębiorca. By „obejść” ustawę, zakamuflowany pracodawca może lekko zmodyfikować warunki pracy, a wymuszanie samozatrudnienia przestanie być tak oczywiste i łatwe do udowodnienia np. w sądzie pracy.

Oczywiście pracownik, który nagle został zmuszony do transformacji w „przedsiębiorcę”, natychmiast rozpozna strategię realizowaną przez pracodawcę. Znacznie bardziej wyrafinowane i interesujące jest jednak takie samozatrudnienie, które pozostaje niemal przezroczyste dla osób doświadczających go. Przykładem, na którym postaram się pokazać zjawisko omijania praw pracowniczych przez nadawanie statusu przedsiębiorcy, są sklepy należące do sieci Żabka Polska SA.

W sieci

Pierwsze sklepy Żabka powstały w 1998 r., a zakładał je Mariusz Świtalski, kojarzony z aferą Elektromisu – jedną z największych okresu transformacji. Świtalskiemu nigdy nie postawiono zarzutów – formalnie w Elektromisie był tylko szefem zakładowej straży pożarnej. Świtalski stworzył również sieć dyskontów Biedronka, którą w 1998 r. sprzedał portugalskiemu koncernowi. Żabki czekał podobny los – w 2007 r. zostały sprzedane czesko-słowackiemu funduszowi inwestycyjnemu Penta.

O Żabkach bywało głośno – w 2005 i 2006 r. ukazało się w „Gazecie Wyborczej” kilka artykułów, w których prowadzący sklepy skarżyli się na warunki współpracy ze spółką. W 2005 r. Polsat wyemitował odcinek programu „Interwencja”, poświęcony kontrowersyjnym szkoleniom ajentów. Wcześniej, na początku 2003 r., ich zarzuty wobec spółki przedstawiła dziennikarka „Rzeczpospolitej”, Iwona Trusewicz. W tym czasie odbyła się również emisja programu Elżbiety Jaworowicz „Sprawa dla reportera”, w którym doszło do konfrontacji byłych ajentów z kadrą zarządzającą firmy. Wypadła ona na niekorzyść dawnych kontrahentów sieci, którzy nie byli w stanie jasno wyłożyć swoich racji. W tym samym roku powstało stowarzyszenie byłych ajentów, które jednak okazało się tworem efemerycznym i mało skutecznym.

Również w 2003 r. Andrzej Lepper w interpelacji do ministra sprawiedliwości wzywał do podjęcia problemu ajentów. Nie był odosobniony, bo kilku innych polityków również pisało w tej sprawie do rozmaitych instytucji – bez widocznych efektów. Skargami ajentów zajęła się natomiast prokuratura. Przeciągające się śledztwo w Poznaniu przeniesiono do Krakowa na wniosek ministra Ziobry.

W ciągu kilku lat w Internecie pojawiły się setki komentarzy dotyczących współpracy z firmą Żabka Polska SA. Gros tych opinii – jeśli założyć, że są pisane przez byłych ajentów, a nie np. firmy zajmujące się „czarnym PR-em” – to negatywne wspomnienia związane z prowadzeniem sklepów. Jednak wystarczy spacer po średniej wielkości mieście, by zorientować się, że placówki sieci są wszędzie.

Rozwikłanie fenomenu Żabek, których przybywa mimo złej prasy i fatalnej opinii internautów, wymagałoby więcej miejsca. Postaram się powiedzieć o jednym tylko wymiarze funkcjonowania sieci – mianowicie o wprowadzeniu w niej niezwykle efektywnego z punktu widzenia spółki tzw. systemu agencyjnego. Stanowi on moim zdaniem hybrydę zatrudnienia i samozatrudnienia. Zwrócę uwagę na jego konsekwencje, dotykające nie tylko ajentów, ale i kasjerek.

Na własne życzenie?

W systemie agencyjnym spółki poszczególne Żabki prowadzone są przez tzw. ajentów (nie, jak można by się spodziewać, agentów) – formalnie autonomicznych przedsiębiorców, prowadzących własną działalność gospodarczą. Nie odnoszą się jednak do nich przepisy dotyczące ajencji; „ajent” jest jedynie nazwą własną. Wielość kategorii rzadko stosowanych w potocznym języku (system agencyjny, agent, ajent) nie ułatwia kandydatom na ajentów podjęcia decyzji. Spójrzmy jednak, co dzieje się dalej.

Ajenci podpisują umowę współpracy ze spółką Żabka Polska SA jako samodzielne podmioty gospodarcze. Jednak faktycznie zobowiązują się do takiego podporządkowania, jakiego zwykle wymaga się od pracownika. W umowie istnieje np. wyraźny zapis o tym, że ajentom wolno prowadzić inną działalność gospodarczą wyłącznie za wyraźną, pisemną zgodą centrali (tak nazywana jest poznańska siedziba spółki Żabka Polska SA, w której pracują specjaliści od marketingu, PR-u itd.). Kontrolowani są przez inne samodzielne podmioty gospodarcze – tzw. partnerów ds. sprzedaży – a ci z kolei przez innych jednoosobowych przedsiębiorców, nazywanych szefami makroregionów.

Jeżeli ajent będzie miał zastrzeżenia wobec swego „umownego” zwierzchnika (który jednak pełni obowiązki zwierzchnika faktycznego), może pozwać do sądu danego partnera czy makroregionistę, natomiast raczej nie uda mu się wytoczyć sprawy samej spółce Żabka Polska SA. Chociaż makroregioniści oraz partnerzy kontrolują i nadzorują pracę ajentów na polecenie i w sposób określony przez spółkę, to ponoszą za swoją pracę pełną odpowiedzialność karną. Dlaczego jednak w ogóle mowa o procesach sądowych, skoro spółka reklamuje prowadzenie sklepu sieci jako pewne, rodzinne przedsięwzięcie?

Otóż umowa współpracy między firmą ajenta a firmą Żabka Polska SA jest dla kontrahenta spółki niekorzystna. Potwierdziła to prokuratura w Krakowie. Przez kilka lat badała ona zastrzeżenia ajentów wobec zasad, na jakich prowadzić muszą „swoje” placówki. Wielu z nich kończyło prowadzenie Żabek z długami dochodzącymi nawet do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Ajenci próbowali udowodnić przed prokuraturą, że podczas szkolenia zostali zmanipulowani, dlatego podpisali niekorzystną dla siebie umowę; dodatkowo firma miała wykorzystać ich przymusowe położenie. Ta argumentacja miała uchronić ich przed nakazem spłaty weksla – podpisanie weksla in blanco jest warunkiem prowadzenia Żabki. W chwili, gdy ajent ma długi wobec sieci, spółka wpisuje należną kwotę na podpisany weksel i domaga się jego zapłaty.

Oto urywek z postanowienia o umorzeniu śledztwa: Bardzo niekorzystnym dla ajentów rozwiązaniem było także ustalanie z góry przez sieć cen na poszczególne towary, czy też nałożenie obowiązku zakupu co najmniej jednej sztuki artykułu danego rodzaju. Ustalane z góry, w większości stosunkowo wysokie ceny, powodowały, iż sklep sieci w opiniach tak ajentów, jak i klientów odbierany był jako drogi, co zmniejszało jego konkurencyjność. Natomiast ustalane z góry przez centralę marże i niemożność zmian cen poszczególnych towarów przez prowadzących sklepy ajentów powodowało małą elastyczność danego punktu sklepowego i jego niekonkurencyjność.

Prokuratura wymienia też inne niekorzystne dla ajentów warunki współpracy. Należy do nich m.in. fakt, że istotne warunki współpracy określają tzw. Instrukcje i Wytyczne. Ajenci nie znają ich w chwili podpisywania umowy – przesyłane są na bieżąco, zawierają informacje o promocjach, zmianach marży, nowym ustawieniu towarów itd. Prokuratura stwierdza wręcz: [...] poddając chłodnej analizie warunki współpracy na jakie godzili się pokrzywdzeni, faktycznie uznać należy je za niekorzystne dla ajentów, a o wiele korzystniejsze (czy też jak chcą pracownicy sieci Żabka – zabezpieczające finansowe interesy sieci), dla firmy Żabka Polska SA.

Dalej czytamy, że w Polsce istnieje swoboda zawierania umów, a prawo nie zabrania kontraktów niekorzystnych dla jednej ze stron, o ile nie wykorzystują one przymusowego położenia któregoś z kontrahentów. Zdaniem prokuratury – i wydaje się, że jest to opinia dość dobrze uargumentowana – do takiej sytuacji w wypadku ajentów nie doszło, ponadto mieli okazję zapoznać się z warunkami współpracy podczas szkolenia przygotowującego do prowadzenia sklepu. Nie mogą zatem zasłaniać się trudną sytuacją życiową czy niewiedzą o zasadach współpracy. Uzasadnienie samo w sobie jest bardzo ciekawe, jednak jego dokładne omówienie wymagałoby dużo miejsca; podstawowa dla nas informacja w nim zawarta jest taka, że żadnego przestępstwa wobec ajentów nie popełniono. Decyzja o umorzeniu śledztwa, która zapadła 31 grudnia 2008 r., oznacza, że system agencyjny stosowany przez spółkę Żabka Polska SA jest zgodny z obowiązującym prawem i de facto kończy prokuratorskie batalie ajentów.

Łańcuch poszkodowanych

Wymieniając kolejne zasady uderzające bezpośrednio w ajentów, zacznijmy od tego, że nie ustalają oni większości asortymentu. Samodzielnie decydują jedynie o tzw. towarach regionalnych: owocach, warzywach, części nabiału, mrożonkach. Nie posiadają też wpływu na ceny, w jakich kupują towar – mają obowiązek zaopatrywać się w hurtowni należącej do centrali sieci. Płacą natomiast podatki za sprzedany towar i sami zatrudniają pracowników, co jest dla nich dużym obciążeniem finansowym. Marża na towary jest niska, średnio ok. 6-8%. Dla porównania – osiedlowe „spożywczaki” narzucają co najmniej 25%.

Na ajentów została zatem przeniesiona odpowiedzialność prawna i skarbowa za prowadzenie sklepów, chociaż ich decyzyjność ogranicza się w zasadzie do wyboru personelu. Pełnią w „swoich” placówkach funkcję quasi-kierowników, ale przez instytucje państwowe traktowani są jak przedsiębiorcy, a przez spółkę Żabka Polska SA – jak pozbawieni przywilejów pracownicy, za których nie trzeba ponosić żadnej odpowiedzialności.

Ajent jest w rzeczywistości właśnie kimś pomiędzy przedsiębiorcą a pracownikiem. Wypełnia obowiązki tego drugiego, natomiast ponosi odpowiedzialność pracodawcy i podmiotu gospodarczego. Trudno określić, po której ze stron umieścić jego zyski. Nie ma żadnej gwarancji, że w danym miesiącu cokolwiek zarobi, różni się zatem od pracownika, który otrzymuje ustalone wynagrodzenie. Jednocześnie nie może, jak przeciętny przedsiębiorca, próbować zwiększyć dochody, gdyż to nie on ustala marże i decyduje o asortymencie. Jedyne, co może zrobić – to obniżyć koszty.

Jak czytamy w materiałach szkoleniowych dla ajentów: Zgodnie z założeniami sklepu Żabka (sklep rodzinny) idealnym rozwiązaniem byłaby praca w sklepie jedynie członków rodziny, oraz uczniów. Pozwoli to na znaczne ograniczenie kosztów funkcjonowania sklepu i znacząco zwiększy rentowność sklepu. [...] Niedopuszczalne jest, aby dochód Ajenta był <0. Jeżeli dochód Ajenta jest liczbą ujemną, oznacza to, iż koszty operacyjne funkcjonowania sklepu są wyższe od uzyskiwanych przychodów i w kolejnych miesiącach należy je obniżyć.

Wspomniałam, że niepewne formy pracy opierają się na przerzucaniu ryzyka na pracujących. Transmisja odpowiedzialności odbywa się na kilku poziomach i wydaje się dość typowa dla dzisiejszej gospodarki – jej przykładem jest również ciąg podwykonawców, charakterystyczny dla produkcji odzieżowej. Także w wypadku Żabek przenoszenie odpowiedzialności i ryzyka nie kończy się na poziomie prowadzących sklepy. W kontekście niekorzystnej umowy i obniżania kosztów jako jedynego sposobu na poprawienie sytuacji finansowej ajentów, zasadne wydaje się twierdzenie, że przerzucają oni część ryzyka, które ponoszą, na zatrudniane przez siebie kasjerki.

I tak, jeśli ajent boryka się z kradzieżami – a skoro mowa o sklepach samoobsługowych, problem jest uniwersalny – może obciążać pracowników ich kosztami. Zdarzają się również przypadki, że prowadzący sklepy nie wywiązują się z zobowiązań wobec personelu, np. nie wypłacają pensji lub nie przekazują składek do ZUS, próbując w ten sposób zaoszczędzić. Wielu ajentów nie miało wcześniej żadnych doświadczeń w roli pracodawcy, co można stwierdzić choćby na podstawie przywoływanej decyzji prokuratury, która zarzuciła im brak należytego przygotowania do prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Byłe i obecne kasjerki na forach internetowych często odradzają pracę w Żabce, opisując ją jako ciężką, nieadekwatną do niskich i nieregularnych zarobków. Piszą również o nieuczciwych ajentach, którzy dorabiają się ich kosztem. Przytoczę jedną z wypowiedzi na temat pracy w sklepie sieci (zachowano pisownię oryginału):

Ludzie PRACA w Żabce to najwieksze G…Ówno na świecie !!!!! Ajent ajentowi jest nierówny , mają tak zryte berety (zwłaszcza jak wracają z tzw. szkoleń) Są nie wypłacalni ( zasłaniają się tym, że nie mają kasy na wpłate za towar) a w rzeczywistości okradają swoich pracowników jak tylko mogą. Karzą kupować towary po terminie , PRZEBIJAĆ DATY WAŻNOŚCI ( AŻ DZIW ŻE ŻADEN KLIENT NIE ZGŁOSIŁ TEGO FAKTU DO SANEPIDU !!!) Ilość przepracowanych godzin nie jest adekwatne do wypłaty np. 240h w miesiacu za najniższą krajową?? Śmieszne !!! Dni wolne od pracy nie są oddawane tak jak się należy – w zależności od humoru ajenta. Dostawy towaru to istny koszmar , siada kręgosłup od dźwigania dostawcy ani ajenci nie pomagają w rozładunku. Co miesieczne „naloty” tzw. partnerów, którzy nakładają kary dla ajentów to koszmar – odbija sie to na pracownikach Nie masz czasu na śniadanie ani na pójście do toalety. Odradzam wszystkim prace w żabkach jeżeli nie chcesz się nabawić nerwicy. Dla niedowiarków link do oficjalnego artykułu: http://praca.wp.pl/title,Gulag-Zabka,wid,7184812,wiadomosc.html

To dosadny komentarz, jednak można z dużą dozą prawdopodobieństwa stwierdzić, że autorka postu rzeczywiście pracowała w Żabce – wskazują na to specyficzne dla sieci określenia (partnerzy, codzienna wpłata utargu na konto spółki, szkolenia odbywające się dwa razy w roku). Świetnie zna realia pracy, nawet liczba godzin do przepracowania w miesiącu wydaje się prawdopodobna – sklepy sieci otwarte są codziennie oprócz kilku świątecznych dni od 6:00 do 23:00. Pamiętajmy o niekorzystnych warunkach współpracy, które z całą pewnością odbijają się na finansach ajenta – można przypuszczać, że nie mając pieniędzy na bieżące funkcjonowanie sklepu, będzie próbował zaoszczędzić na pracy sprzedawczyń, obciążając je bezpłatnymi nadgodzinami. Kontrole wspomnianych partnerów ds. sprzedaży rzeczywiście odbywają się przynajmniej raz w miesiącu. Mogą oni nakładać na ajentów kary, tak jak podaje nasza autorka, co prawdopodobnie ma wpływ na sposób, w jaki ci ostatni traktują swój personel.

Tajemnicą poliszynela jest zatrudnianie kasjerek „na czarno” lub wypłacanie im najniższej krajowej oraz dopłacanie „pod stołem”. Dla młodych dziewczyn, które zwykle można spotkać za żabkową ladą, to niekorzystne rozwiązanie. Pracując wiele lat bez stałej umowy, pozbawiają się składek i skazują na bardzo niską emeryturę w przyszłości.

Kasjerki w Żabkach to modelowy przykład opisywanego wcześniej prekariatu. Wykonują wiele czynności podczas jednej zmiany, łącznie z rozładowywaniem i układaniem towaru. Często pracujące ponad siły w długo otwartym sklepie młode dziewczyny lub zbliżające się do emerytury panie otrzymują w zamian minimalne wynagrodzenie:

Ja natomiast pracowałam w zabie ponad 2 lata(najgorsze lata!) trzymala mnie tylko fajna ekipa i to ze nie moglam znalezc innej pracy! nie podpisujac odpowiedzialnosci wspolmajatkowej nie wiem jak ajent moze odciagac za straty z wypłaty. Placilismy tez za przeterminowane produkty. Czasami kazano nam sprzedawac cos po terminie. Pracuje sie ok 200 h miesiecznie( moze nie wszyscy pracownicy, ale ktos musi inaczej w zabce musialoby pracowac ok 10 osob.

Przez ten czas nie mialam urlopu, bo nie mialam umowy o prace. Trzeba dzwigac skrzynki z piwem, z wodka ciezkie zgrzewki napoi. Np. 2 dziewczyny na zmianie i 60 zgrzewek 2 litrowej coli- powodzenia!

Bylam wiecznie zmeczona, bolaly mnie nogi, kregoslup.

Nie bylo czasu na imprezy, spotkania, bo nigdy nie bylo na to tez sily. i nie nikt nie pier…li, ze nie wszedzie tak jest!!!w kazdej zabce jest dokladnie to samo. Ciezka, niewdzieczna praca za pol darmo!!

Przerzucanie ryzyka na niższe piętra skutkuje zatem szczególnie złymi warunkami pracy dla osób znajdujących się na samym dole firmowej hierarchii. Żabka Polska SA nie traktuje ajenta jako równorzędnego partnera – co zresztą prokuratura sankcjonuje, pisząc, że ajenci powinni byli spodziewać się podporządkowanej pozycji, nawiązując współpracę ze znacznie od nich bogatszą i potężniejszą firmą – więc ten, pozbawiony w zasadzie pola manewru, skłania się ku wszelkim sposobom ograniczania kosztów, także sprzecznym z prawem.

Niewidzialna armia

Polskie nauki społeczne i prawo „nie widzą” ajentów. Nie ma odpowiednich pojęć, które oddawałyby sytuację osób prowadzących Żabki, posiadających cechy zarówno pracowników, jak i pracujących na własny rachunek. W innych krajach europejskich używa się terminu economically dependent worker, czyli „pracujący ekonomicznie zależny”. Jest to kategoria, która nabierać będzie coraz większego znaczenia, biorąc pod uwagę stopień deregulacji rynku pracy i problemy z jednoznacznym ustaleniem statusu osób pracujących. Chcę podkreślić, że nie chodzi o pracowników, ale właśnie o pracujących. W języku polskim rozróżnienie to jest rzadko stosowane, a szkoda – wielu dzisiejszych pracujących nie ma statusu pracowników.

Mamy zatem około dwa tysiące sklepów – trudno określić, ile dokładnie, ponieważ rotacja ajentów Żabek jest duża i można tylko szacować, ile placówek jest w danym momencie rzeczywiście otwartych. Pracują w nich ajenci i kasjerki; ajenci na niekorzystnych warunkach narzucanych przez spółkę, kasjerki na niekorzystnych zwykle warunkach narzucanych przez ajentów. Poczytne ogólnopolskie dzienniki opisały patologie systemu agencyjnego, a jednak nie powstał żaden ruch działający na rzecz ajentów czy ogólnie – pracujących o niejasnym statusie. Pomijając fakt, że ajenci nie potrafią zawiązać skutecznej współpracy na szerszą skalę, to ich problemami – oraz bolączkami kasjerek w Żabkach – nie zainteresowała się żadna organizacja broniąca praw pracowniczych.

Kupując w Żabce papierosy albo piwo – towary sprzedawane w sklepach sieci chyba najczęściej – pamiętajmy, że nie przyczyniamy się do rozwoju osiedlowego sklepiku, pozwalającego utrzymać się całej rodzinie. Wspieramy ekspansję giganta, który osłabia drobną przedsiębiorczość, a swoich kontrahentów nierzadko czyni bankrutami.

Joanna Jurkiewicz

(ur. 1986) – absolwentka socjologii w ramach Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studentka filozofii. Interesuje się prawami pracowniczymi. Zadeklarowana feministka, działa m.in. w kolektywie anarchofeministycznym. W wolnym czasie ogląda seriale. Próbuje wyznawać zasadę Churchilla: no sports, ale czasem robi ustępstwa na rzecz biegania.

Stwór mityczny? Odpowiedzialny biznes w Polsce

Adam Niechudy

Ostatnio wiele się w Polsce mówi o etyce biznesu. Szczególnie popularna staje się koncepcja Społecznej Odpowiedzialności Biznesu (ang. Corporate Social Responsibility – CSR). Ma ona „cywilizować” biznes, sprawiać, że firmy będą – z własnej woli, w oparciu o mechanizmy samoregulacji – działać tak, jakby kierowały się dobrem wspólnym. Idea szczytna, ale podobnie jak w pełni wolna konkurencja – w zasadzie nie występująca w praktyce.

The business of business is business

To zdanie, sformułowane przez Miltona Friedmana w latach 70. i powszechnie utożsamiane z wyznaniem wiary w neoliberalny model gospodarki, zwolennicy CSR przytaczają z największą odrazą.

Friedman przedstawiany jest jako przedstawiciel starego, „nieludzkiego” podejścia do biznesu, w ramach którego najważniejszy jest głos akcjonariuszy, a jedyne zadanie firmy to pomnażanie zysku przy przestrzeganiu podstawowych (a więc minimalnych) reguł prawnych. W modelu tym np. wszelka filantropia jest nieracjonalna, ponieważ – jak podkreślał Friedman – przedsiębiorstwo płaci podatki, dystrybuowane przez państwo m.in. na cele społeczne. Dodatkowe „rozdawnictwo” jest nieuzasadnione również dlatego, że firmy nie mają wiedzy ani kompetencji pozwalających na odpowiednią ocenę potrzeb społecznych. Menedżerowie winni być lojalni wyłącznie wobec akcjonariuszy, ci zaś oczekują maksymalizacji zysków.

Ten uproszczony obraz myśli Friedmana stał się sztandarowym przykładem przytaczanym przez ekspertów od społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw na dowód nieetycznej natury doktryny neoliberalnej. Przeciwstawiany jest mu nowy model: gospodarka oparta na zasadach zrównoważonego rozwoju (kolejne pojęcie robiące karierę), w której biznes działa w harmonii ze społeczeństwem i środowiskiem, nie tylko minimalizując negatywny wpływ na nie, ale wręcz przyczyniając się do poprawy ich stanu, m.in. poprzez nowoczesne metody zarządzania i innowacje.

W wersji Friedmana, menedżerowie przedsiębiorstwa odpowiadają wyłącznie przed akcjonariuszami, których interes jest dla nich priorytetem. Takiej wizji przeciwstawiana jest tzw. teoria interesariuszy, w środowisku CSR znana przede wszystkim w wersji wypromowanej przez R. Edwarda Freemana. Wedle niej, celem menedżerów powinno być dążenie do równowagi między interesami wszystkich interesariuszy.

Spór „akcjonariusze czy interesariusze” przetacza się przez środowisko ekspertów w dziedzinie zarządzania z regularnością pór roku i jak zawsze znajdują się też tacy, którzy wybierają „trzecią drogę”. W tym przypadku są nimi ci, którzy uważają, że nie można rzetelnie zadbać o interesy akcjonariuszy bez jednoczesnego doprowadzenia do kompromisu między potrzebami pozostałych grup z otoczenia firmy. Dyskusje tego rodzaju podsycają teoretycznie twórczy, a de facto jałowy konflikt między zwolennikami business as usual a nowego, „odpowiedzialnego” biznesu.

O ile jednak na Zachodzie tego rodzaju dyskusje toczą się otwarcie i nie brakuje głosów krytyki, o tyle w Polsce trudno wskazać kogokolwiek z grona autorytetów, kto otwarcie przyznawałby się do wątpliwości względem CSR. W mainstreamie tego nurtu nie toczy się żadna pogłębiona debata na temat tego, czy CSR w takiej formie, w jakiej promuje się go na świecie i w Polsce, jest sensowny, uzasadniony, a przede wszystkim adekwatny w warunkach naszej gospodarki. Brakuje kontrpropozycji – założeń CSR nie kwestionuje się, co najwyżej toczy spór o definicje.

CSR, czyli realizacja zasad zrównoważonego rozwoju w praktyce przedsiębiorstw, stał się nowym „idealnym” rozwiązaniem, które ma nas zbawić od wypaczeń wolnego rynku i skierować biznes na ścieżkę etyki. CSR-em zajmują się obecnie nie tylko organizacje pozarządowe i grupa – w większości samozwańczych – ekspertów, ale nawet rząd (Ministerstwo Gospodarki) i Komisja Europejska. Co jest takiego w tej koncepcji, że przyciąga coraz więcej zwolenników? Komu zależy na tym, żebyśmy uwierzyli w możliwość szybkiego nawrócenia polskich biznesmenów? Czy CSR to faktycznie odpowiedź na patologie turbokapitalizmu, czy może jego wzmocnienie i listek figowy?

Wokół definicji

Przez ostatnie 20 lat powstało wiele definicji Społecznej Odpowiedzialności Biznesu. W ostatnim okresie dominowała jedna, stworzona przez Komisję Europejską w 2001 r. To koncepcja, wedle której przedsiębiorstwa dobrowolnie uwzględniają aspekty społeczne i ekologiczne w działalności biznesowej oraz współdziałają z interesariuszami.

Niepokojące jest w niej jedno słowo – „dobrowolny”, czyli pozostający w sferze samoregulacji. To wokół niego od lat toczą się spory w środowisku związanym z CSR. Krytycy tak zdefiniowanej Społecznej Odpowiedzialności Biznesu przestrzegają przed jej fasadowością. Samoregulacja oznacza bowiem brak wiążących postanowień i sprawczości organów nadzorujących rynek. W erze globalizacji, gdzie siła państwa znacząco osłabła na rzecz „niewidzialnej ręki”, samoregulacja może łatwo stawać się wytrychem, który ma uśpić czujność organów władzy, a w rzeczywistości zapewniać swobodę i „bezstresowe” prowadzenie biznesu.

Kapitał wyparł państwo z tradycyjnych obszarów kontroli. Fiaskiem kończy się prawie każda próba wprowadzenia nowych regulacji dla biznesu. Ktokolwiek zagrozi interesom kapitału, naraża się na zarzuty o „tworzenie barier dla przedsiębiorczości”. Czy w takiej sytuacji można pozwolić, aby branie odpowiedzialności za skutki działania firm – wpływ na społeczności i środowisko – pozostawało w gestii ich samych? Czy można liczyć na to, że przedsiębiorcy sami narzucą sobie precyzyjne reguły postępowania w krajach, w których regulacje są znikome?

Wiadomo przecież, że zjawisko przenoszenia produkcji do krajów rozwijających się to nie tylko pogoń za obniżaniem kosztów, ale też poszukiwanie rynków, na których nie obowiązują ścisłe zasady, co pozwala na „bardziej elastyczne zarządzanie”. Nic nie wskazuje jednak, aby w najbliższym czasie definicja CSR uległa zmianie. Może być co najwyżej poszerzana o nowe elementy, m.in. za sprawą kompleksowych standardów, takich jak ISO 26000. Kwestia dobrowolności wydaje się niezagrożona, a wojujący o jej zmianę Parlament Europejski może co najwyżej forsować zwiększanie nadzoru nad wybranymi segmentami rynku. Lobby skupione wokół Komisji skutecznie broni interesów korporacji.

Więcej ekspertów niż odpowiedzialności

W popularyzacji hasła „odpowiedzialny biznes” w Polsce największy udział miało (i do dzisiaj odgrywa w tym względzie istotną rolę) stowarzyszenie założone w 2000 r. przez grono pasjonatów CSR – Forum Odpowiedzialnego Biznesu (FOB).

Forum działa w partnerstwie z kilkudziesięcioma firmami, z czego znakomita większość to lokalne oddziały korporacji transnarodowych – wśród nich tak znane z „nieodpowiedzialności”, jak Nestlé czy Shell. Ideą Forum jest promowanie dobrych praktyk, a nie piętnowanie złych, nie ma więc mowy o tym, żeby organizacja chciała i mogła pełnić rolę strażniczą. Brak w Polsce organizacji, które potrafiłyby sprawnie monitorować działania biznesu pod kątem społecznej odpowiedzialności i zwracać uwagę opinii publicznej na związane z tym kwestie, w tym krytykować zachowania nieetyczne.

W tej sytuacji CSR pozostaje bez alternatywy, co jest niebezpieczne. Jak w przypadku każdej teorii przyjmowanej bezkrytycznie, sprawia to, że w oficjalnym dyskursie pomijane są wszelkie sygnały wskazujące na jej ułomności. Jedyna organizacja, która mogłaby pretendować do miana watchdoga w dziedzinie CSR to Fundacja CentrumCSR.pl, dowodzona przez Grzegorza Piskalskiego, w środowisku kojarzonego z radykalną postawą wobec wielkich korporacji i sympatią do związków zawodowych. Fundacja ma jednak nikły zasięg działania, swoje projekty realizuje nieregularnie i nie jest postrzegana jako opiniotwórcza.

Przez wiele lat FOB miało monopol w dziedzinie odpowiedzialnego biznesu, obecnie jednak działa więcej organizacji zajmujących się tym zagadnieniem. Powstały portale tematyczne (m.in. www.odpowiedzialnybiznes.pl, www.csrinfo.org, www.crnavigator.pl, www.challengesd.eu, www.ekologia.pl, www.odpowiedzialne-inwestowanie.pl), setki artykułów i publikacji, każdego roku odbywa się w Polsce kilkadziesiąt wydarzeń poświęconych CSR i tematom pokrewnym. Kilka krajowych uczelni uruchomiło studia podyplomowe o tym profilu, zapowiadane są następne. Krótko mówiąc – rynek CSR w Polsce kwitnie i rozwija się w szybkim tempie, a liczba „ekspertów” zajmujących się tym tematem przewyższa liczbę „odpowiedzialnych” firm.

Konsultant czy audytor?

Największą jednak, choć często niewidoczną rolę w promowaniu CSR w Polsce miały i mają firmy doradcze, szczególnie tzw. Wielka Czwórka. Pionierska rola przypada tu PricewaterhouseCoopers, która posiada specjalny zespół konsultantów, dedykowany wyłącznie kwestii zrównoważonego biznesu. Rola firm konsultingowych jest jednak co najmniej dwuznaczna. Z jednej strony rozwijają praktyczne narzędzia zrównoważonego zarządzania, z drugiej – stale walczą o pozyskanie klientów gotowych zapłacić za ich, jakże kosztowne, usługi.

W Polsce świadomość zagadnienia społecznej odpowiedzialności i potencjalnych jej korzyści dla firmy i otoczenia jest bardzo niska, a presja ze strony konsumentów na wprowadzanie tego typu rozwiązań w zasadzie zerowa. Pozyskiwanie klientów wymaga więc de facto budowania rynku od podstaw. Popyt kreuje się przez pokazywanie korzyści („Zarządzaj odpowiedzialnie – zarobisz”) lub ryzyka („Zarządzaj nieodpowiedzialnie – stracisz”), przy czym dominuje raczej motywacja pozytywna. Nic nie przekonuje biznesu tak silnie, jak wizja zwiększenia zysków.

Tego rodzaju argumentacja przyczyniła się do powstania jednego z największych mitów dotyczących CSR, który powtarzany jest przez kolejnych „ekspertów”: społecznie odpowiedzialne firmy zwiększają zyski. Jak każde kategoryczne stwierdzenie, także i to jest pewnym uproszczeniem. Nie ma jednoznacznych dowodów na potwierdzenie tej tezy, bowiem ilość uwarunkowań i zmiennych, jakie mogą mieć wpływ na wyniki finansowe firmy, jest ogromna. Owszem, można wskazać przykłady przedsiębiorstw, które wprowadziły strategię CSR i osiągają znaczące sukcesy (m.in. Timberland, IKEA, SABMiller). Jednak dobre wyniki są również udziałem firm jej nie posiadających. Wystarczy spojrzeć, jak radzą sobie korporacje paliwowe czy azjatyckie koncerny, działające w warunkach zacznie odbiegających od tego, co moglibyśmy nazwać „zrównoważonym rozwojem”.

Naukowcy zajmujący się tematem CSR stale poszukują potwierdzenia związków między „odpowiedzialnością” a kondycją firmy. Nadal brakuje jednak twardych wskaźników, pozwalających zmierzyć ekonomiczne efekty działań w tej sferze. O ile łatwo oszacować np. korzyści wynikające z przejścia na energooszczędne instalacje (a tego rodzaju działania zaliczane są do CSR-owych), o tyle te z prowadzania dialogu społecznego lub inwestycji w społeczności lokalne nie poddają się analizie w systemie rachunkowym. Pęd do znalezienia idealnych mierników wynika m.in. z tego, że wielu zarządzających nie jest skłonnych do inwestowania w jakiekolwiek działania nie poparte twardymi dowodami efektywności.

Problemem jest brak w środowisku doradców ds. CSR regulacji, które ograniczałyby możliwości łączenia funkcji konsultanta i audytora. Dochodzi więc do absurdalnych sytuacji, gdy firma doradcza przygotowuje dla klienta raport społeczny, a jednocześnie przeprowadza u niego audyt lub występuje w charakterze sędziego w konkursie wyłaniającym najlepsze dokumenty tego rodzaju. Raport społeczny to dokument podsumowujący działalność przedsiębiorstwa w pewnym okresie (najczęściej roku), uwzględniający dane dotyczące zarządzania w kontekście zasad CSR, tj. odnoszące się do wyników i wpływu firmy w obszarach związanych z miejscem pracy, środowiskiem, rynkiem i relacjami ze społecznością lokalną.

Takie praktyki są nie do pomyślenia w sektorze finansowym, silnie regulowanym i nadzorowanym, gdzie podobne łączenie usług jest nie tylko prawnie zabronione, ale i uznawane za nieetyczne. Rynek CSR w Polsce pozostawiono samemu sobie, a branża doradcza nie podjęła dotychczas inicjatywy samoregulacji. Nie istnieje kodeks dobrych praktyk ani żadna organizacja, która mogłaby przyjąć rolę lidera w dostosowywaniu firm konsultingowych do standardów, w kwestii których same doradzają. Znowu mamy problem braku silnej organizacji strażniczej lub instytucji, która nadzorowałaby rynek (taką rolę mógłby przyjąć Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów lub Ministerstwo Gospodarki, któremu powierzono przewodnictwo w tej dziedzinie). Sprawia to, że temat nie jest nawet poruszany w publicznych debatach. Poza tym, firmy doradcze są silnie związane z organizacjami promującymi CSR, wobec czego nie są podejmowane żadne dyskusje, które mogłyby uderzyć w ich interesy.

Dodatkowo, żadna z wiodących firm oferujących usługi z zakresu doradztwa ws. CSR nie może poszczycić się konsekwentnie realizowaną strategią zrównoważonego rozwoju. Gorzej, niewiele z nich przygotowuje własne raporty społeczne (a jest to przecież element ich specjalistycznych usług dla innych firm), a te, które się tego podejmują, robią to nieudolnie i nieprzekonująco. Żadnych „odpowiedzialnych” standardów nie wdrażają też firmy PR-owe, które – obok konsultingowych – wyspecjalizowały się w usługach z zakresu CSR. W praktyce ich doradztwo koncentruje się na budowaniu wizerunku i planowaniu spektakularnych akcji udających kampanie społeczne albo projekty wspierające jakąś „dobrą sprawę”. Jednocześnie agencje PR znane są z braku etyki w relacjach z własnymi pracownikami – zatrudniania bez stałej umowy czy wymuszania nadgodzin. Polska branża public relations słynie także z wielu innych grzechów, jak manipulowanie informacjami, korumpowanie dziennikarzy czy opłacanie „niezależnych ekspertów”.

Z punktu widzenia CSR występuje tutaj pewien paradoks. Wiele firm deklarujących prowadzenie działalności zgodnie z zasadami społecznej odpowiedzialności uznaje dostawców towarów czy usług za istotnych interesariuszy. Niektóre z nich, jak IKEA czy Nokia, opracowały specjalne standardy obowiązujące dostawców. Wymagają od nich postępowania zgodnie z zasadami etyki i zrównoważonego rozwoju, przestrzegania określonych kodeksów i norm. Nikt jednak nie kontroluje dostawców usług doradczych czy marketingowych – a przecież one także wpisują się w tzw. łańcuch dostaw.

W świecie „dobrych praktyk”

Dopóki nie powstaną silne organizacje strażnicze, nie może być mowy o prawdziwym rozwoju CSR. Promowane w kółko tzw. dobre praktyki – przykłady wzorowego wykorzystania tej koncepcji w praktyce – są oczywiście przydatnym narzędziem, ale pozostawione bez komentarza odwracają tylko uwagę od tego, co naprawdę ważne z punktu widzenia zrównoważonej gospodarki. Firmy, których wybrane praktyki określone zostały jako „dobre”, mogą w Polsce spać spokojnie – złych praktyk póki co nikt z podobną skrupulatnością nie odnotowuje.

W tej sytuacji bardzo łatwo zbudować wizerunek firmy odpowiedzialnej, nawet jeśli równolegle stosuje się nieetyczne zagrania. Zwłaszcza, że polscy konsumenci wykazują minimalne zainteresowanie tymi kwestiami. Nie ma u nas tradycji bojkotów konsumenckich, podczas gdy na Zachodzie najbardziej skompromitowane marki doświadczają wyraźnego spadku sprzedaży. W naszym społeczeństwie, znajdującym się „na konsumpcyjnym dorobku”, jeżeli towar lub usługa spełnia kryteria ceny i jakości – reszta jest do pominięcia. Tzw. rynek odpowiedzialnej konsumpcji jest u nas skrajnie niszowy. Dość powiedzieć, że znajomość pojęcia fair trade (sprawiedliwy handel) deklarowało w 2009 r. zaledwie 3% populacji.

Przykładem tego, jak nieczuli na informacje o złych praktykach są rodzimi konsumenci, może być sprawa Biedronki. Po opisaniu w mediach skandalicznego traktowania pracowników, dochody sieci jeszcze w tym samym roku wzrosły o 25%. Nagłośnienie sprawy mogło wręcz zadziałać jak darmowa reklama – ludzie dowiedzieli się, gdzie można kupować szybko i tanio. Obecnie Biedronka dołączyła do grona firm uprawiających klasyczne wybielanie wizerunku. W opłacanych „artykułach” w prasie informuje o społecznej odpowiedzialności, przekonując wręcz, że troska o pracowników od początku była priorytetem właściciela sieci.

Z tekstu w dodatku do „Rzeczpospolitej” (wydawca: Boston Media, publikacja tematyczna z grudnia 2009) poświęconego CSR, dowiadujemy się, że Biedronce, od początku swojej działalności, udało się uniknąć myślenia o CSR w wąskich kategoriach jeszcze jednego obowiązku firmy. Menedżerowie sieci niemal natychmiast dostrzegli w działalności społecznej olbrzymi potencjał. [...] Przykładem takiego nowoczesnego podejścia może być pakiet działań na rzecz pracowników, który stał się wzorem społecznego zaangażowania realizowanego przez pracodawcę. Warto dodać, że tekst nie jest ani podpisany, ani oznaczony jako artykuł sponsorowany. Nikt nie wyraża sprzeciwu wobec takiej formy promocji. Kolejne mity – odpowiedzialnego konsumenta oraz rzetelnych mediów – upadają.

Jednym z niewielu narzędzi piętnowania niedozwolonych praktyk handlowych jest w Polsce Kodeks Etyki Reklamy. To forma samoregulacji, komplementarna wobec istniejących przepisów i umożliwiająca rozstrzyganie w sprawach nadużyć w sferze marketingu. W 2010 r. mieliśmy do czynienia z pierwszym głośnym przypadkiem tzw. greenwashingu i pierwszym prawdziwie obywatelskim sprzeciwem wobec „zielonej” propagandy. Dostawca prądu, firma Enea, została zgłoszona do Rady Etyki Reklamy przez Stowarzyszenie Ekologiczne „Eko-Unia” za kampanię promocyjną pod hasłem „Enea. Czysta energia. Czysty biznes.”. Po rozpatrzeniu sprawy, Rada przyznała rację ekologom, powołując się na zapisy Kodeksu.

W opisie skargi czytamy: Skarżący w prawidłowo złożonej skardze podnosił, że „reklama narusza art. 8 i art. 35 Kodeksu Etyki Reklamy. Firma Enea wprowadza czytelników w błąd obrazem i treścią haseł: »Enea. Czysta energia. Czysty biznes« oraz »Potęga wiatru. Siła wody. Korzystamy z natury, by dać Ci czystą energię«. Hasła te wprost informują o rzekomej przyjazności dla środowiska firmy Enea, robieniu czystego biznesu na czystej energii, która produkowana jest z wiatru i wody”. Skarżący poinformował, że „na stronie firmy Enea (www.enea.pl) można znaleźć jej prawdziwą strukturę nośników energii. Zaledwie 5,26% stanowią w niej energie odnawialne, które symbolizują wiatraki w tej reklamie (w tym z samych wiatraków firma uzyskuje zaledwie 1,1%). Reszta są to energie konwencjonalne, głównie węgiel kamienny (71,3%) i brunatny (20,09%), którego spalanie przynosi szereg zanieczyszczeń środowiska: w powietrzu, glebie i wodzie. Firma poprzez emisję CO_2 ma także swój znaczący udział w Polsce w zmianach klimatu”.

Mimo iż treść skarg, jak i decyzje Rady są upubliczniane, firma zdecydowała się na dość kuriozalną strategię obrony: W roku 2009 aż 5,26% energii sprzedawanej przez Enea S.A. (wytwarzanej przez inne niż Enea S.A. podmioty) stanowiła energia uzyskana ze źródeł odnawialnych. Dla porównania, w 2009 roku udział energii z odnawialnych źródeł energii w ogólnej sprzedaży energii konkurentów Enea S.A. wynosił: 1,032% dla Vattenfall Heat Poland (VHP), 1,05% dla PGE oraz 3,03% dla Tauron Polska Energia S.A. Skarżony stwierdził, iż na tle wskazanych wyżej podmiotów, to właśnie Enea S.A. jest liderem w udziale energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych w ogólnej wartości sprzedaży energii. Zgodnie z powyższym tokiem rozumowania, wystarczy być mniej nieekologicznym od konkurentów, aby móc określać się jako przyjazny dla środowiska. To doskonały przykład, jak samoregulacja staje się przyzwoleniem na dostosowywanie interpretacji do własnych interesów.

Czekając na odpowiedzialność

Jeśli miałbym odpowiedzieć na pytanie, czy w ogóle potrzebujemy czegoś takiego, jak społeczna odpowiedzialność biznesu – odpowiem „tak”. Potrzebujemy mechanizmów i narzędzi umożliwiających dostosowanie sektora prywatnego do standardów, które umożliwią powstanie gospodarki autentycznie społecznej, inkluzywnej, zrównoważonej. Potrzebujemy kodeksów etyki i dobrych praktyk handlowych – takich, na które można się powołać w razie wykrycia nadużyć. Potrzebujemy świadomych przedsiębiorców i odpowiedzialnych konsumentów, do czego potrzebny będzie długi proces edukacji.

Nie dokonamy tego jednak przy pomocy nachalnej sprzedaży usług doradczych oraz nagłaśniania wyłącznie dobrych praktyk. Do głosu musi dojść społeczeństwo obywatelskie, edukować i aktywizować konsumentów – tak, aby wywołać „popyt” na odpowiedzialność biznesu. Na pewno również nie dokonamy tego pozostając na poziomie zadowolenia z kilku pozytywnych przykładów. Jeśli równolegle nie będziemy piętnować złych, CSR pozostanie listkiem figowym dla korporacji, wygodną i ładnie opakowaną koncepcją, w istocie wpisującą się w neoliberalny styl zarządzania.

Adam Niechudy

- pseudonim specjalisty w dziedzinie społecznej odpowiedzialności biznesu, od 10 lat w branży. Współpracował z międzynarodowymi korporacjami oraz firmami z sektora MŚP w Polsce oraz za granicą. Doświadczony audytor, autor publikacji na temat zrównoważonego rozwoju

Detronizacja PKB

dr hab. Ryszard Szarfenberg

O zaprzestaniu stosowania produktu krajowego brutto (PKB) jako najważniejszego wskaźnika rozwoju mówiono już na początku lat 70.1 Była to reakcja na rozczarowanie, jakie przyniosła poprzednia dekada w krajach rozwijających się.

Ton polityki rozwojowej w latach 60. najlepiej oddaje stwierdzenie W. Arthura Lewisa: przedmiotem naszego zainteresowania powinien być wzrost gospodarczy, a nie redystrybucja^2. Mimo że osiągnięto ten cel, pod wieloma względami sytuacja pogorszyła się – m.in. wzrosło bezrobocie i ubóstwo. Z kolei ducha lat 70. w myśleniu o rozwoju dobrze oddaje słynna wypowiedź Dudleya Seersa: Co się działo z ubóstwem? Co się działo z bezrobociem? Co się działo z nierównością? Jeżeli wszystkie trzy problemy stały się mniej dotkliwe, wtedy bez żadnych wątpliwości możemy powiedzieć, że był to okres rozwoju dla danego kraju. Jeżeli sytuacja pod względem jednego lub dwóch z tych problemów pogorszyła się, a już szczególnie, gdy dotyczy to wszystkich trzech, byłoby dziwne nazywać taki wynik rozwojem, nawet jeżeli dochód na mieszkańca w tym czasie poszybował w górę^3.

Alternatywą dla ujęcia dochodocentrycznego – z PKB na tronie – stało się podejście skoncentrowane na stopniu zaspokojenia podstawowych potrzeb (tzw. Basic Needs Approach). Uzasadniała je prosta konstatacja, że wzrost gospodarczy nie przekłada się automatycznie na większy dostęp ludności do żywności i czystej wody, mieszkań, opieki zdrowotnej, edukacji czy zabezpieczenia społecznego, ani na lepszą realizację praw człowieka. Dosadnie ujęła to Frances Stewart: Wzrost PKB nie uwzględnia tego, jak dochód jest dystrybuowany pomiędzy różne grupy ludności, nie uwzględnia dóbr publicznych, zatrudnienia – czyli tego wszystkiego, co ma fundamentalne znaczenie dla poprawy jakości życia^4.

Ostatecznym bodźcem, który w latach 90. nadał impet idei rozwoju społecznego (human development), stawiającej w centrum kondycję człowieka, była koncepcja noblisty Amartyi Sena. Pojęcie potrzeb uważał on za nadal zbyt ściśle skojarzone z myśleniem w kategoriach tego, co je zaspokaja (a to właśnie ma mierzyć PKB), a nie tego, jakim życiem możemy żyć i żyjemy (pojęcia capabilities i functionings). Kluczowe było tu powiązanie idei rozwoju i wolności, rozumianej nie tylko jako swoboda działania, ale również możliwość dokonywania autentycznego wyboru sposobu życia.

Od 1990 r. rokrocznie ukazują się raporty dotyczące rozwoju społecznego (Human Development Reports, HDR). W 1993 r. na Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu przyjęto, że uprawnienia te są niepodzielne i współzależne. Oznacza to, że społeczność międzynarodowa nie uznaje teorii i praktyk przeciwstawiających sobie prawa różnych rodzajów (osobiste, polityczne, ekonomiczne, socjalne i kulturowe) czy wyraźnie uznających prawa inne niż osobiste i polityczne za luksus, na który stać tylko najbogatsze kraje. W 1995 r. zorganizowano Światowy Szczyt na rzecz Rozwoju Społecznego w Kopenhadze, który zaowocował obszerną Deklaracją i Programem Działań. Pierwsza dekada XXI w. upłynęła pod znakiem Milenijnych Celów Rozwoju. Monitorowanie ich realizacji opiera się na odpowiadających poszczególnym celom 60 wskaźnikach, wśród których nie znalazł się PKB^5.

Obecnie niewystarczalność PKB w polityce rozwojowej i w ocenie sytuacji społeczeństw i zmian społecznych wydaje się oczywistością i daje temu wyraz nawet Komisja Europejska^6. Jednak wskaźnik ten wciąż skupia na sobie nieproporcjonalnie dużo uwagi: Powinno być dla każdego jasne, że żadną pojedynczą liczbą nie da się podsumować czegoś tak złożonego i różnobarwnego jak „społeczeństwo”. Niektóre liczby – w szczególności PKB – znajdują się jednak wciąż w centrum uwagi. Wydajemy miliony na przewidywanie, ile wyniesie ta liczba w przyszłym miesiącu lub w przyszłym roku^7.

Produkcja i konsumpcja

Jeżeli wytwarzanie dóbr i usług nazwiemy produkcją, a zaspokajanie nimi naszych potrzeb i pragnień – konsumpcją, to otrzymamy dwa procesy podstawowe dla naszego bytowania w świecie. Nie są one ze swej istoty ani dobre, ani złe. Produkować można leki ratujące życie, zachwycające dzieła sztuki oraz środki masowej zagłady; konsumować można na różne sposoby. Oba procesy mają nie tylko zamierzone, ale i uboczne skutki, jak choroby zawodowe, zatrucia po spożyciu skażonej żywności, wypadki podczas korzystania ze środków transportu, wprowadzanie zanieczyszczeń do środowiska czy prześladowanie mniejszości i łamanie praw człowieka.

Przedstawione pojęcie produkcji jest bardzo szerokie. W jego zakres wchodzi wszystko, co przyczynia się do powstawania materialnych i niematerialnych „zaspokajaczy” (dóbr i usług finalnych). Jak zatem mierzyć produkcję i konsumpcję w skali całego społeczeństwa? Najprostszym rozwiązaniem wydaje się policzenie zaspokajaczy. Kłopot jednak już w tym, że nawet w dłuższym okresie liczba tych wyprodukowanych może być nierówna liczbie skonsumowanych. Na dodatek, owe zaspokajacze są mocno zróżnicowane, więc samo liczenie wyprodukowanych lub skonsumowanych bochenków chleba, usług hotelowych itd., bez sprowadzenia tych danych do wspólnego mianownika, da nam tyle liczb, ile zdołamy wyróżnić w miarę jednorodnych kategorii produktów i usług.

Pieniądz bardzo ułatwił rozwiązanie tego problemu. Jeżeli zdobędziemy informacje na temat tego, jakie były w danym okresie wydatki ludności przebywającej na interesującym nas obszarze (np. Polski) na dobra i usługi finalne na nim wyprodukowane, łatwo będzie je zsumować i otrzymamy jedną liczbę. Jest to jeden ze sposobów obliczania PKB. Żeby jednak otrzymać tę upragnioną liczbę, potrzebny jest wiarygodny system rejestracji wydatków. Następnie trzeba odróżnić wydatki różnych kupujących (jednostek, firm, organizacji, państwa) na zaspokajacze od wydatków na to, co tylko posłużyło do ich wyprodukowania. A później jeszcze odróżnić wydatki na dobra i usługi finalne, wyprodukowane na danym obszarze i poza nim. Nie jest to łatwe, w związku z tym oszacowana liczba mniej lub bardziej różnić się będzie od rzeczywistej produkcji i konsumpcji.

Co najmniej dwa inne problemy pogłębiają błędy w pomiarze. Jednym z nich jest to, że ludzie nie wszystko kupują. Jeżeli wytwarzamy na własne potrzeby albo dostajemy coś za darmo, to nie znajdzie to wyrazu w wydatkach. Drugim problemem jest nieuwzględnianie skutków ubocznych działalności gospodarczej w obliczeniach PKB. Jednocześnie część z nich uwidoczni się w wydatkach, np. zgony w wydatkach na usługi pogrzebowe, choroby zawodowe – na leczenie, zanieczyszczenie środowiska – na dobra i usługi jego ochrony itd.

Tym, czego za pomocą PKB w ogóle nie zmierzymy, jest struktura i zróżnicowanie procesów gospodarczych. Wielka jest rozmaitość dóbr i usług. Jeżeli uporządkujemy je według jakiejś klasyfikacji, np. zaspokajacze potrzeb podstawowych i niepodstawowych, materialne i niematerialne, o małych i dużych skutkach ubocznych – to łączny PKB nie będzie nam nic mówił o tym, jaki jest udział tych różnych rodzajów dóbr i usług w całej działalności gospodarczej.

Nie wszyscy w danym okresie są producentami, nie każdy produkuje tak samo intensywnie itd. Wszyscy są konsumentami, ale oczywiście różnią się rodzajem i ilością konsumowanych dóbr i usług. PKB podzielony na liczbę mieszkańców uwzględni możliwe zmiany łącznej konsumpcji, ale nie będzie uwzględniał ani zróżnicowanego udziału ludności w produkcji, ani też nieidentycznego udziału w konsumpcji.

Podsumowując, PKB jako miara szeroko rozumianej działalności gospodarczej (produkcji i konsumpcji) nie uwzględnia wielu jej podstawowych obszarów i cech, zasadniczych dla oceny, czy dobrze zaspokaja ona potrzeby i pragnienia jednostek oraz dobrze służy przetrwaniu i rozwojowi społeczeństw. Należałoby stwierdzić, że jest dobry jedynie do pomiaru skali zarejestrowanej działalności gospodarczej, która manifestuje się w dobrze monitorowanych transakcjach kupna-sprzedaży. Gdyby wszystko, co zaspokaja nasze potrzeby i pragnienia było zarejestrowane i wszystko to musielibyśmy kupić, wówczas PKB byłby dobrą miarą szeroko rozumianej działalności gospodarczej. Nawet jednak wtedy wskaźnik ten nic by nie mówił na temat jej struktury, pomijałby też wiele jej pozytywnych i negatywnych konsekwencji dla dobra obecnych i przyszłych pokoleń.

Rozwój gospodarczy

Jak na tym tle należy rozumieć pojęcie rozwoju gospodarczego? Wyobraźmy sobie naszych przodków sprzed 100 lat i nas samych. Oni i my rodziliśmy się, dorastaliśmy, stawaliśmy się samodzielni, mamy dzieci, zestarzejemy się i umrzemy. Podstawowe fazy ludzkiego życia oraz towarzyszące im podstawowe potrzeby nie uległy zmianie. A co z produkcją i konsumpcją? Gdyby nic się nie zmieniło w ich wielkości i strukturze, musielibyśmy stwierdzić, że nie wystąpił ani rozwój gospodarki, ani też jego przeciwieństwo (regres).

Jakie zmiany mogły więc mieć miejsce, jeżeli chodzi o produkowane i konsumowane zaspokajacze? Najogólniej, w porównaniu z poprzednim okresem poszczególne produkty i usługi mogą być wytwarzane w zwiększonej lub zmniejszonej ilości, ich jakość może ulec polepszeniu lub pogorszeniu, udział jednych może wzrosnąć, a innych zmaleć, wreszcie – mogą być inaczej podzielone między członków danego społeczeństwa. W takim ujęciu i bardzo upraszczając, rozwój gospodarczy można rozumieć m.in. tak, że liczba wszystkich zaspokajaczy potrzeb w przeliczeniu na mieszkańca (żeby wyeliminować możliwość, iż produkcja wzrosła, ale ludność jeszcze bardziej) jest znacząco większa niż uprzednio i/lub że ich jakość istotnie się polepszyła.

Samo przeliczenie na mieszkańca nie mówi jednak nic o tym, dlaczego zmieniła się liczba ludności. Przykładowo, jeżeli mamy 100 osób oraz PKB wynoszący 1000 zł, to na każdą przypada średnio 10 zł. Załóżmy, że w wyniku konsumpcji skażonej żywności lub zastosowania środków masowej zagłady populacja zmniejszyła się o 50%, a łączny PKB pozostał na niezmienionym poziomie. Na mieszkańca przypadać będzie wtedy 20 zł, czyli dwa razy więcej niż poprzednio. Czy nastąpił rozwój gospodarczy? Gdyby go mierzyć wzrostem PKB na mieszkańca – tak. Jak to się jednak ma do idei rozwoju gospodarczego jako procesu służącego przetrwaniu i rozwojowi ludzi?

Same zmiany w liczbie i jakości dóbr i usług finalnych też nie wystarczają, aby stwierdzić, czy miał miejsce rozwój gospodarczy. Załóżmy, że społeczność złożona z 5 osób konsumuje dziennie 10 złowionych ryb. Po stu latach mamy 5 potomków tamtych osób, którzy każdego dnia konsumują łącznie 20 ryb. Jeżeli jednak pierwotnie każdy jadł po 2 ryby, a po stuleciu 3 osoby zjadają w sumie 18 ryb, a 2 po 1, to mimo podwojenia łącznej liczby konsumowanych ryb część ludności zjada ich mniej niż w poprzednim okresie. Może zdarzyć się tak, że wzrostowi łącznej konsumpcji będzie towarzyszyć wzrost nierówności w udziale w niej, ale jej skala dla nikogo nie powinna być niższa niż 100 lat temu, żeby móc mówić o rozwoju gospodarczym zdefiniowanym jak powyżej. Jest to dość konserwatywny warunek – rozwój miałby miejsce nawet wtedy, gdyby 90% ludności konsumowało tyle, ile w przeszłości, a 10% – dziesięć razy więcej. Warunek bardziej rozsądny byłby taki, że aby mówić o rozwoju, konsumpcja każdego powinna wzrosnąć.

Jeżeli ludzie w przeszłości i teraz produkowaliby i konsumowali tyle samo takiej samej jakości zaspokajaczy potrzeb podstawowych, to wówczas można by orzekać o rozwoju gospodarczym w oparciu o porównanie produkcji i konsumpcji zaspokajaczy potrzeb niepodstawowych.

Problem z powyższym rozumowaniem jest taki, że o ile założyliśmy, iż potrzeby podstawowe się nie zmieniają, to już trudniej o tym mówić w przypadku pozostałych. Każdy wynalazek dobra lub usługi finalnej wdrożony do masowej produkcji generuje mniej lub bardziej masowe pragnienia. Jeżeli okresy różnią się pod względem liczby wynalazków oraz możliwości ich upowszechniania, porównywanie zaspokajaczy potrzeb niepodstawowych nie biorące tego pod uwagę – będzie obarczone błędem.

Reasumując, porównywanie PKB pomiędzy okresami i miejscami pomija wiele obszarów i zagadnień istotnych dla orzekania o tym, czy i jak szeroko rozumiany rozwój gospodarczy się dokonał.

Indeks rozwoju społecznego a PKB

W świetle powyższych rozważań powinno być jasne, że całkowicie nieuzasadnione jest posługiwanie się wyłącznie PKB w ocenie sytuacji gospodarczej i jej zmian. Najprostszą odpowiedzią na ten problem jest uwzględnienie także innych wskaźników.

Jedną z głośniejszych propozycji tego rodzaju jest indeks rozwoju społecznego (Human Development Index, HDI), promowany w globalnych raportach o rozwoju społecznym Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP). W uproszczeniu – obok PKB na mieszkańca uwzględniono tam jeszcze dwa aspekty sytuacji ludności: życie (zdrowie) i edukację. Do pomiaru zdrowia populacji służy przeciętna długość dalszego trwania życia dla urodzonych w danym roku, obliczana na podstawie danych o zgonach. W przypadku edukacji wykorzystuje się liczbę lat spędzonych w szkole – średnią i oczekiwaną. Za pomocą prostej procedury matematycznej te trzy wskaźniki cząstkowe są wyrażane jedną liczbą.

Trudno mówić, że HDI jest alternatywą dla PKB, skoro ten ostatni jest jego częścią. Włączenie wskaźników, które nie dotyczą produkcji i konsumpcji, lecz ich konsekwencji, było jednak przełomowe. Produkowanie i konsumowanie może pozytywnie lub negatywnie wpływać na zdrowie i tym samym na długość życia. Krytykowana miara nie mówi nam nic na temat tego, jak długo ludzie żyją. Taki sam PKB na mieszkańca dla dwóch populacji dla roku X może skrywać fakt, że ludzie urodzeni w jednej z nich mają szansę przeżyć średnio 60 lat, a w drugiej – 80 lat. Stwierdzono przy tym, że w państwach o wysokim PKB na mieszkańca ludzie żyją dłużej niż w krajach o niskim poziomie tego wskaźnika. Zasadnym jest jednak pytanie, czy zależy to wyłącznie od niego, czy raczej od struktury wydatków, a ta uzależniona jest m.in. od decyzji publicznych w zakresie polityki społecznej.

Choć długiemu życiu przypisuje się dużą wartość, sama liczba przeżytych lat nie musi odzwierciedlać jego jakości. Niewielu z nas chciałoby żyć długo w niewoli albo w śpiączce. Może życie krótkie, ale za to intensywne, jest lepsze niż długie i nudne? Przewidywana średnia liczba lat życia nie jest więc doskonałym wskaźnikiem jego jakości, pomijając nawet trudności z jej obliczaniem oraz kwestię, czy w przyszłości warunki się radykalnie nie zmienią. Są jednak propozycje uwzględniające przynajmniej część tych informacji, np. liczba lat życia skorygowana jego jakością (Quality Adjusted Life Years).

Pomiar wiedzy i umiejętności wskaźnikami opartymi na liczbie lat w szkole ma kilka wad, choćby dlatego, że szkoły w różnych regionach danego kraju czy w różnych krajach mogą dostarczać usług o bardzo zróżnicowanej jakości. Poza tym ludzie mogą wykorzystywać zdobyte wykształcenie w różnych celach. W praktyce jednak wszystkie szkoły czegoś pożytecznego uczą, lepiej lub gorzej, dlatego liczba lat spędzonych na nauce jest zadowalającym wskaźnikiem wykształcenia populacji.

Ktoś mógłby argumentować, że w PKB jest uwzględniana konsumpcja dóbr i usług zdrowotnych i edukacyjnych, również tych, które państwo kupuje dla swoich obywateli. Możemy na to odpowiedzieć, że PKB nie pokazuje struktury konsumpcji, dlatego posłużenie się wyłącznie tym wskaźnikiem byłoby niewystarczające. Względnie łatwo natomiast obliczyć udział wydatków na edukację i zdrowie w całym PKB. Oczywiście wielkość tych udziałów zależy od tego, ile wynosi łączny PKB i ile wydaje się na inne dobra i usługi finalne. Dlatego też ktoś, kto myśli o sytuacji gospodarczej w kategoriach PKB, prędzej czy później podkreśli, że jego wzrost ma zasadnicze znaczenie – żeby podzielić ciasto trzeba najpierw je mieć, a żeby kawałki mogły być duże, ono samo musi być duże.

Różnica w podejściu HDI polega przede wszystkim na tym, że rezygnujemy z tego rodzaju wskaźników uzupełniających, opartych na PKB – i wybieramy całkowicie inne. Pomiar zdrowia i edukacji jest tu niezależny od obliczonego produktu krajowego, tj. od łącznej wartości wszystkich zaspokajaczy oraz od tego, jaka ich część należy do kategorii zdrowotnych i edukacyjnych. Jest to fundamentalny krok, gdyż pomiar produkcji i konsumpcji za pomocą łącznego PKB na mieszkańca abstrahuje od konsekwencji aktywności gospodarczej dla zdrowia, wiedzy i umiejętności ludzi. Wskazywałem wyżej, że łączny PKB zawiera całą produkcję i konsumpcję, niezależnie od tego, że jej część może być szkodliwa dla zdrowia. Nie wiemy też, jak produkowanie i konsumowanie zobrazowane łącznym PKB przekłada się na stan oświecenia społeczeństwa – np. dzieci zaangażowane w produkcję nie uczą się wiele więcej poza to, czego nauczyły się w domu i w fabryce; rodzice mogą nie chcieć wydawać pieniędzy na edukację dzieci, bo mają inne priorytety.

Jednak czy osiągnięcia w obszarze zaspokojenia potrzeb zdrowotnych oraz edukacyjnych wystarczą, aby orzekać o rozwoju? Wysoki PKB na mieszkańca, długie życie i długie lata w szkole niekoniecznie znaczą, że mamy do czynienia ze społeczeństwem ludzi szczęśliwych. W szczególności im wyższa zamożność ludności mierzona PKB, tym słabszy jest jej związek z subiektywnym dobrostanem społeczeństwa^8.

Ponadto, żaden ze wskaźników w ramach HDI nie uwzględnia nierówności. O PKB już wiemy, że się do tego nie nadaje. A co z liczbą lat życia i liczbą lat spędzonych w szkole? Są one niższe w przypadku dorosłych ze środowisk wiejskich i robotniczych, z ubogich dzielnic i regionów, w porównaniu do tych z klasy średniej i wyższej, mieszkańców zamożnych dzielnic i miast.

HDI ma wiele słabości. Część z nich dzieli z PKB, który jest jego częścią; inne to nowe problemy związane z pytaniem, czy obejmuje wszystkie najważniejsze obszary ludzkiego życia oraz czy dobrze zostały dobrane ich wskaźniki. Zasadniczo jednak wnosi nowy punkt widzenia: uznaje, że PKB nie jest wystarczający, uwzględnia zdrowie oraz wiedzę i umiejętności populacji, które bez większych wątpliwości uznamy za ważne dla oceny rozwoju danego kraju. W pomiarze zaspokojenia potrzeb zdrowotnych i edukacyjnych posługuje się wskaźnikami niezależnymi od PKB.

HDI i jego uzupełnienia

Czego nie uwzględnia HDI? Po pierwsze – o czym wspomniałem – tego, że konsumpcja, zdrowie i edukacja nie są w społeczeństwie równomiernie rozłożone. Po drugie, innych podstawowych potrzeb. Po trzecie, realizacji praw politycznych – wysoką wartość HDI mogą osiągać kraje, w których nie ma demokracji, zakazane są niezależne formy samoorganizacji społecznej. Po czwarte, zagrożeń dla środowiska. Po piąte, dyskryminacji – HDI może być wysoki w krajach, gdzie kobiety lub inne mniej lub bardziej liczne grupy są traktowane jak obywatele gorszej kategorii.

Na część z tych braków w HDR 2010 odpowiedziano poprzez wprowadzenie dodatkowych wskaźników, w części oryginalnych. Nierównomierność rozkładu dochodu i zaspokojeń uwzględnia HDI dostosowany do poziomu nierówności (IHDI). Więcej wymiarów podstawowych potrzeb wprowadzono za pomocą indeksu wielowymiarowego ubóstwa (MPI). Aspekty uczestnictwa politycznego i dyskryminacji kobiet zostały włączone indeksem nierówności ze względu na płeć (GII). Do zobrazowania stanu środowiska wykorzystano wskaźniki opracowane dla potrzeb innych raportów.

Już wcześniej podejmowano próby uwzględnienia w HDI nierówności, ale dotyczyły one tylko dochodu i jedynie niewielkiej liczby krajów. Innowacja w HDR 2010 polega na tym, że przygotowano szacunki IHDI dla większej liczby państw, biorąc pod uwagę nierówności we wszystkich trzech wymiarach, czyli również w odniesieniu do zdrowia i edukacji. Różnice między pozycją w rankingu krajów bez uwzględnienia nierówności i z ich uwzględnieniem dla kilkunastu krajów o wysokim HDI zostały pokazane na wykresie.

Wśród krajów, które zanotowały znaczne przesunięcie w dół, znalazły się tak różne, jak Korea Południowa, Izrael, USA oraz Włochy. Z kolei względnie niski poziom nierówności dochodowych, zdrowotnych i edukacyjnych znacząco poprawił pozycje Czech, Danii, Austrii, Słowenii i Islandii. Względna pozycja Polski, wynikająca z różnicy w pozycjach w obu rankingach, zmieniła się nieznacznie na plus. Kraje najwyżej w rankingu HDI, czyli Norwegia i Australia, są również liderami rankingu IHDI.

Inny sposób przedstawienia, co wnosi informacja o nierównościach, to pokazanie procentowego spadku wysokości wskaźnika HDI po jego przeliczeniu na IHDI. Tym razem Polska nie wypada już tak dobrze – pod względem nierównościowej straty tylko nieznacznie ustępujemy USA.

Kobiety są jedyną kategorią wyróżnioną specjalnym indeksem nierówności. Składa się nań pięć wskaźników cząstkowych w trzech obszarach: zdrowia reprodukcyjnego (umieralność okołoporodowa matek, dzietność nastolatek), udziału w rynku pracy (wskaźnik aktywności zawodowej), upodmiotowienia (udział w parlamencie, wykształcenie średnie lub wyższe).

Najniższy poziom indeksu nierówności ze względu na płeć miała Holandia. Jaka odległość dzieliła różne kraje od tego najbardziej egalitarnego genderowo państwa, pokazuję na kolejnym wykresie.

Na wykresie zostały uwzględnione kraje o wysokim poziomie rozwoju społecznego. Widać wyraźnie, że Katar, Bahrajn i Zjednoczone Emiraty Arabskie, które pod względem HDI nie ustępują znacząco państwom europejskim, już pod względem równości płci pozostają daleko w tyle. My osiągnęliśmy wynik nieco lepszy niż Czesi i Węgrzy, ale nadal odległy od czołówki.

Indeks wielowymiarowego ubóstwa mierzy poziom niezaspokojenia potrzeb przy uwzględnieniu dziesięciu wskaźników o charakterze niedochodowym. W obszarze zdrowia – czy w gospodarstwie domowym umarło jedno lub więcej dzieci, czy jest przynajmniej jedna osoba niedożywiona. W obszarze edukacji – czy wszyscy nie mają ukończonych pięciu klas szkoły podstawowej, czy jest przynajmniej jedno dziecko w wieku szkolnym, które nie uczęszcza do szkoły. W obszarze warunków życia – czy gospodarstwo domowe nie ma elektryczności, dostępu do czystej wody, sanitariatu, nie ma podłogi w mieszkaniu, nie opala czystym paliwem, nie ma samochodu, ale ma co najmniej rower, radio, telewizor. Jeżeli na wszystkie lub część tych pytań odpowiemy „tak,” to mamy do czynienia z wielowymiarowo ubogim gospodarstwem domowym. Autorzy tego wskaźnika przewidzieli wagi dla poszczególnych wymiarów, a także granice wielowymiarowego ubóstwa i zagrożenia nim.

Z przeglądu komponentów MPI wyraźnie widać, że nie dotyczy on krajów o wysokim poziomie rozwoju społecznego. Spośród państw, dla których istniały niezbędne dane, większość populacji została uznana za wielowymiarowo ubogą w 38 przypadkach (ponad 35% wszystkich krajów, dla których zebrano dane). Ponad 80% ludności jest wielowymiarowo ubogie tylko w krajach afrykańskich: Rwandzie, Sierra Leone, Gwinei, Burkina Faso, Liberii, Burundi, Republice Środkowoafrykańskiej, Mali, Etiopii, Nigrze i w Somalii. Wszystkich ludzi biednych jest na świecie według tego wskaźnika 1,75 mld.

Już same wartości złożonych indeksów oraz składających się na nie wskaźników cząstkowych to duża baza danych. Jej informacyjny potencjał jest nieporównanie większy niż to, czego dowiadujemy się o krajach świata, gdy uwzględnimy wyłącznie PKB per capita lub dynamikę jego zmian. W HDR 2010 znajdujemy też wiele innych wskaźników poza omówionymi, które informują o rozmaitych aspektach jakości życia, a także o zagrożeniach ekologicznych.

Porównajmy jeszcze pozycję kilku krajów według wartości różnych wskaźników rozwoju. Będą to USA z najwyższym PKB na mieszkańca oraz Szwecja, Finlandia, Holandia, Niemcy, Wielka Brytania, Kanada, Włochy, Hiszpania i Polska. Pozostałe wskaźniki to: indeks jakości życia według „The Economist” (QoLI E, 2005), IHDI i GII za HDR 2010, wskaźnik subiektywnego powodzenia w życiu według badań Gallupa (GWB), indeks jakości życia według „International Living” (QoLI IL, 2010) oraz wskaźnik dziedziczenia nierówności na podstawie badań PISA 2009 (na ile wyniki uczniów w testach wiedzy i umiejętności zależą od statusu społeczno-ekonomicznego ich rodziców).

USA, przodujące w dziedzinie PKB, jeszcze tylko pod względem jednego wskaźnika znalazły się w pierwszej trójce. Szwecja była raz na 3. miejscu, dwa razy na 1. i dwa razy na 2., w pierwszej trójce znalazła się więc pięć razy. Podobnie Holandia, która 1. miejsce zajęła raz, 2. – dwa razy i 3. także dwa razy. Bycie najbogatszym krajem nie gwarantuje więc „wygranej”, gdy weźmiemy pod uwagę wielowymiarową jakość życia oraz wielowymiarowe i międzypokoleniowe nierówności.

Niedawne wydarzenia w Tunezji i Egipcie również dowiodły, że obserwowanie tylko zmian PKB może być bardzo mylące. W obu krajach wskaźnik ten w ostatnich latach wzrastał, jednak odsetek zadowolonych z życia (liczony według metody Gallupa) – spadał, co zakończyło się protestami i zamieszkami^9.

Niemierzalne wartości

Podstawową tezą artykułu jest nie tylko to, że zbyt wiele uwagi poświęca się PKB przy ocenie poziomu i jakości rozwoju społeczeństw. Zasadnicze jest pytanie, w jakiej mierze stopień zaspokojenia potrzeb ludzi i ich perspektywy na przyszłość dają się w ogóle zobrazować za pomocą jakiejkolwiek pojedynczej liczby.

Być może wielowymiarowej łącznej jakości życia wielu milionów ludzi w ogóle nie da się dobrze zmierzyć. Nie znaczy to jednak, że powinniśmy być szczególnie zadowoleni, gdy PKB na mieszkańca szybko się zwiększa, lub szczególnie zaniepokojeni – gdy zwiększa się wolniej czy nawet zaczyna spadać. Wiele problemów mamy zapewne tylko dlatego, że zbyt dużo ważnych decyzji podejmowanych jest pod wpływem zmian poziomu jednego wskaźnika.

Z tego wszystkiego nie wynika, aby produkcja i konsumpcja tego, co mierzy PKB, były bez znaczenia dla dobrobytu społeczeństw. Przeciwnie, mają one bardzo istotne znaczenie, gdyż chodzi tu o dużą część zaspokajaczy potrzeb i pragnień ludzi. Nie wynika z tego jednak, żeby PKB miał być jedynym czy nawet najważniejszym wskaźnikiem kondycji świata. To, czego on nie mierzy, jest równie ważne, a nawet ważniejsze – wolność, miłość, sprawiedliwość, piękno i wszystkie inne wartości, które nie są środkami do celu, lecz celami życia. Te aspekty powinny skupiać uwagę publiczną w co najmniej takim stopniu, jak PKB.

dr hab. Ryszard Szarfenberg

(ur. 1966) – specjalność akademicka: polityka społeczna. Doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie nauk politycznych, zastępca Dyrektora w Instytucie Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, członek Rady Redakcyjnej „Problemów Polityki Społecznej”, członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej, ekspert Polskiego Komitetu European Anti-Poverty Network. Autor wielu artykułów i książki „Krytyka i afirmacja polityki społecznej” (Warszawa 2008). Publikował głównie w czasopismach naukowych: „Polityka Społeczna” i „Problemy Polityki Społecznej”. Mieszkał w różnych miastach, osiadł w Warszawie. Inne informacje i publikacje: rszarf.ips.uw.edu.pl

Przypisy:

1 Prospects for employment opportunities in the nineteen seventies: papers and impressions of the Seventh Cambridge Conference on Development Problems, 13th to 24th September 1970 at Jesus College, H.M. Stationery Office 1971, s. 14.

2 W. A. Lewis, 1955, [za:] E. W. Nafziger, Economic Development, Cambridge University Press 2006, s. 15.

3 D. Seers, 1969, [za:] R. Jolly, L. Emmerij, D. Ghai, F. Lapeyre, UN Contributions to Development Thinking and Practice, Indiana University Press 2004, s. 108. O wpływie Seersa i Sena na myślenie o rozwoju zob. E. W. Nafziger, From Seers to Sen: The Meaning of Economic Development, http://www.rrojasdatabank.info/widerconf/Nafziger.pdf.

4 F. Stewart, Human Development as an alternative development paradigm, prezentacja, s. 6, http://hdr.undp.org/en/media/Stewart.pdf.

5 Zob. R. Szarfenberg, Globalne strategie rozwoju, [w:] M. Grewiński, A. Karwacki (red.), Strategie w polityce społecznej, Warszawa 2009.

6 Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego: Wyjść poza PKB. Pomiar postępu w zmieniającym się świecie, KOM(2009) 433, Bruksela, 20.8.2009 http://eur-lex.europa.eu/Notice.do?checktexts=checkbox&val=499855.

7 A. Sen, J. Stiglitz, J. Fitoussi, The Measurement of Economic Performance and Social Progress Revisited: Reflections and Overview, s. 63, http://www.stiglitz-sen-fitoussi.fr/documents/overview-eng.pdf.

8 Zjawisko nazywane paradoksem Easterlina, jego ostatnie potwierdzenie w długim okresie i również w krajach rozwijających się zob. R. A. Easterlin i in., The happiness-income paradox revisited, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, vol. 52, nr 4, 2010.

9 J. Clifton, L. Morales, Egyptians’, Tunisians’ Wellbeing Plummets Despite GDP Gains, Gallup.com, 2.02.2011, http://www.gallup.com/poll/145883/Egyptians-Tunisians-Wellbeing-Plummets-Despite-GDP-Gains.aspx.

Kraksa polskiego pochodu gospodarczego

Jan Koziar

Tuż przed wojną Melchior Wańkowicz ukończył książkę „Sztafeta”. Opisał w niej osiągnięcia gospodarcze Polski międzywojennej, nawiązując do wcześniejszych sukcesów polityki gospodarczej Tyzenhausa, Staszica i Druckiego-Lubeckiego. Paradoksalnie, ta polska sztafeta gospodarcza była mimo wszystko kontynuowana w okresie komunizmu przez polskich ludzi przemysłu. Urwała się natomiast w momencie powstania formalnie niepodległej Polski. W takich czasach warto wrócić do lektury „Sztafety” i podjąć tematy z nią związane.

Być albo nie być

Państwo i jego władze są po to, aby zapewnić obywatelom maksimum szeroko rozumianego dobrobytu w zakresie, w którym sami nie potrafią tego zrealizować. Fundamentem dobrobytu jest gospodarka. Jeżeli władze nie chcą się przyczyniać do jej rozwoju, powstaje pytanie – po co są one wybierane?

Gospodarka rynkowa to dziś system ogólnie uznany i realizowany. Jednak same mechanizmy rynkowe nie wystarczają, by osiągnąć pełnię możliwości. Co więcej, pozbawione odpowiednich regulacji, okazały się groźne (monopolizacja, kryzysy). Wiodące państwa europejskie stosowały politykę gospodarczą od początków epoki nowożytnej. Stosują ją do dzisiaj, często za fasadą liberalizmu gospodarczego.

Jeżeli władze traktują serio slogany skrajnego liberalizmu i rezygnują z prowadzenia polityki gospodarczej, w praktyce oddają gospodarkę kraju obcemu kapitałowi, realizując cudze interesy. Co więcej, czynią ją wręcz przedmiotem polityki gospodarczej innych państw, zwłaszcza jeżeli wyprzedają banki, które są takiej polityki najlepszym narzędziem.

Władze takie są grupą ludzi realizujących własne interesy poprzez wysokie uposażenia i korupcję, która staje się formą realizowania obcej polityki gospodarczej. Zatem realizują one jednocześnie swoje i cudze interesy kosztem interesów społeczeństwa, które je wybiera. Przekształcają tym samym demokrację w farsę.

Sytuację taką mamy w Polsce od dwudziestu lat. Ukazało się wiele publikacji analizujących transformację ustrojową, ale niewiele mówi się o istotnej przyczynie patologicznego charakteru tego procesu. A jest nią po prostu niezwykle skuteczna indoktrynacja społeczeństwa ideologią skrajnego liberalizmu gospodarczego, rozpoczęta już w latach 80. na łamach pism opozycyjnych, gdzie kapitalistyczną politykę gospodarczą i interwencjonizm gospodarczy fałszywie utożsamiano z komunistycznym planowaniem.

Nic dziwnego, że transformacja ustrojowa przebiega pod hasłem sformułowanym przez Tadeusza Syryjczyka: „Najlepszą polityką gospodarczą jest jej brak”. Efektem takiego podejścia jest demontaż polskiej gospodarki, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Tymczasem każde państwo o sprawnej ekonomii prowadzi politykę gospodarczą. Robią to również Stany Zjednoczone, tyle że za parawanem haseł liberalnych. Czasy kryzysów czy zmiany ustroju wymagają wręcz stosowania ekstremalnych form polityki gospodarczej, co ilustruje choćby działalność rządu USA podczas Wielkiego Kryzysu czy Japonii w okresie przechodzenia z feudalizmu do kapitalizmu w ramach tzw. rewolucji Meiji.

Polska Brygada Gospodarcza

Rozwój gospodarczy II RP, zwłaszcza jego późniejszy etap, to główny temat „Sztafety”. Polityka gospodarcza Polski międzywojennej rozwinęła się w pełni dopiero po zamachu majowym w 1926 r., a największy rozmach osiągnęła w ostatnich latach przed II wojną światową, która niestety przyniosła jej kres.

W pierwszych latach niepodległości nie było warunków do prowadzenia bardziej zaawansowanej polityki gospodarczej. Najpierw była wojna polsko-bolszewicka i problem Górnego Śląska, którego status administracyjny uregulowano dopiero w 1924 r. Generalnie, większość kapitału w branżach kluczowych, jak górnictwo, hutnictwo, przemysł naftowy i energetyka, pozostawała w obcych rękach. Prowadzeniu polityki gospodarczej nie sprzyjały też rozgrywki partyjne i częste zmiany rządów.

Nie sprzyjały jej również bariery doktrynalne. Akademicka ekonomia kocha się w liberalizmie i ma znaczny wpływ na opinię publiczną. Tak było za czasów Staszica i Lubeckiego, tak było też w Polsce międzywojennej, z tą różnicą, iż po przewrocie majowym liberałowie mieli mniejszy wpływ na sprawy gospodarcze. W jego wyniku polską gospodarką zaczęła kierować grupa nazwana przez opinię publiczną Pierwszą Brygadą Gospodarczą. We wstępie do pracy poświęconej dorobkowi pierwszego pięciolecia nowych rządów czytamy: Negacja i przestarzałe teorie nie obaliły w ciągu tych kilku lat ich [ludzi Brygady] myśli. Wyszły one zwycięsko z dyskusji o tzw. etatyzmie i życie na każdym kroku potwierdza ich słuszność. To zaś, co najbardziej było wyszydzane, planowość życia gospodarczego, dziś staje się powszechnie uznanym postulatem zarówno w całej Europie, jak również i u nas^1.

Lata światowego kryzysu gospodarczego (1929-1935) osłabiły skuteczność polskiej polityki gospodarczej, choć np. budowa Mościc była realizowana właśnie w tym czasie. Nowy, dynamiczny etap tej polityki rozpoczyna się w momencie wychodzenia z kryzysu. W 1936 r. pod kierunkiem wicepremiera ds. gospodarczych i ministra skarbu, Eugeniusza Kwiatkowskiego, opracowano czteroletni program inwestycyjny, obejmujący budowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. W następnym roku budowa COP-u ruszyła pełną parą.

Sprawy gospodarcze nigdy nie były ulubionym tematem polskich ludzi pióra. Tym razem zdarzył się wyjątek. Do akcji ruszył Wańkowicz, publikując szereg tekstów o realizacji nowych inwestycji. Były to pierwsze w historii Polski reportaże przemysłowe i zyskały szeroki oddźwięk. Popularność tekstów skłoniła autora do wydania ich w formie broszury pt. „COP”. Błyskawiczna sprzedaż trzech wydań i propozycja czwartego skłoniły Wańkowicza do szerszego potraktowania tematu. Tak zrodziła się licząca 520 stron „Sztafeta”, wydana dwukrotnie w 1939 r.

Był to już nie tylko zbiór reportaży z budowy COP-u. Opisano także inne osiągnięcia ekonomiczne II RP, m.in. sprawne uruchomienie przejętych od Niemców chorzowskich „Azotów”, budowę Gdyni, utworzenie polskiej floty. Wańkowicz pisał, że sprawy, które już Ludwik XIV nazwał pracą kierowaną [...] w naszych czasach muszą być kierowane stokroć bardziej.

Gospodarni i utracjusze

Wańkowicz opisuje gospodarczy rozwój Polski w wymiarze historycznym, patrząc jednocześnie w przyszłość – stąd właśnie „sztafeta”. Wyróżnia dwie sztafety: prąd malejący – utracjuszostwa, i narastający – skrzętnej pracy. Symbolem pierwszej jest Ossoliński gubiący w Rzymie złote podkowy, drugiej zaś Staszic i Drucki-Lubecki. To, który kierunek przeważa, jest kwestią kultury umysłowej, warunkującej procesy ekonomiczne – nie odwrotnie, jak utrzymuje marksizm i ekonomiczny liberalizm. Jest to zgodne z odróżnianiem przez Maxa Webera kapitalizmu racjonalnego, opartego na odpowiedniej „psychice gospodarczej narodu” (używając słów Wańkowicza), od opartego na żądzy zysku, samoniszczącego się kapitalizmu irracjonalnego. Ten drugi typ liberałowie propagują jako wersję jedynie słuszną.

Wańkowicz podaje kapitalną ilustrację obu typów kapitalizmu: Kiedy zaistniała pierwsza wielka koniunktura gospodarcza, po odkryciu Ameryki, kiedy ceny ziemiopłodów poszły wielkimi skokami w górę — zobaczmy, jak tę koniunkturę wykorzystano na świecie i jak u nas. W Holandii powstały potężne zakłady, przerabiające produkty zamorskie – cukrownie, drogerie, gorzelnie, fabryki tytoniu, szlifiernie drogich kamieni. Fabryki sukna w Lejdzie, płótna w Haarlemie, ceramiki w Delft produkują na cały świat. Powstają wielkie sieci kanałów, którymi krążą barki ciągnięte przez konie. Bank Amsterdamski reguluje kurs weksli po całym świecie [...]. W tej samej epoce rozkrzewia się w Polsce niepomierny zbytek. „Guzy, łańcuchy, manele, guziki srebrne, złote i drogimi kamieniami wysadzane. Dygnitarz nosił na sobie nieraz całe wsi” – pisze Aleksander Brückner. Nie było dla szlachty dosyć drogich zamorskich korzeni, dosyć wykwintnych małmazyj, dosyć najstarszych węgrzynów, najwspanialszych kobierców, najcudaczniejszych na wagę złota driakwi, najsuciej ornamentowanej broni, najcenniejszych kryształów tłuczonych o lekkomyślne łby^2.

U podstaw polskich sukcesów ekonomicznych nie tkwiła spontaniczna krzątanina pojedynczych osób czy grup skoncentrowanych na własnym zysku. Odwrotnie, taki mechanizm zgubił Polskę. Natomiast sukcesy wynikały z dalekosiężnych, planowych działań elit, opartych na głębszej motywacji, jaką był po prostu patriotyzm. W XIX w. dopracowaliśmy się własnej intelektualnej bazy skutecznego działania w postaci polskiej filozofii czynu, łączącej romantyczną motywację z praktycznym, konsekwentnym działaniem. Kierowało się nią wielu wybitnych działaczy gospodarczych i przemysłowców, wśród nich Hipolit Cegielski oraz Stanisław Szczepanowski, który jeszcze przed Weberem zakwestionował liberalno-marksistowskie rozumienie kapitalizmu. Pisał on: Nie ma pospolitszej i grubszej myłki jak ta, która przypuszcza, że rozwój sił ekonomicznych jest wyłącznie wpływem egoizmu, łakomstwa i chciwości. [...] Chciwość i łakomstwo mogą prowadzić do lichwy, do gry giełdowej, do stolika z kartami, do polowania za posagami, za synekurami, do sprzedawania nazwiska na parawan brudnych interesów, ale przenigdy do rozwoju ekonomicznego [...] Rozwój ekonomiczny nigdzie na świecie jeszcze się nie pojawił bez współudziału przynajmniej rzetelności, uczciwości, pracowitości i umiejętności [...]3.

Dokonania schyłku II RP muszą budzić zdumienie. Skoro udało się osiągnąć tak wiele w ciągu zaledwie kilku lat, to jak wyglądałaby Polska, gdyby nie wojna? Tym bardziej, że nasza gospodarka na kolejne lata też nie była pozostawiona własnemu losowi. Pod koniec 1938 r. Kwiatkowski przedstawił 15-letni plan rozwoju kraju, który miał ją gruntownie przeobrazić.

Ciąg dalszy nastąpił

Wojna przerwała realizację planów i przyniosła ogromne straty materialne i kadrowe. Wielu fachowców jednak ocalało. Pod koniec wojny, gdy nowe granice były już w zarysie znane, szykowano się do przejęcia zakładów przemysłowych na przyszłych Ziemiach Odzyskanych. Tworzono programy gospodarcze i plany nowych form organizacyjno-własnościowych. Stanisław Grabski postulował wprowadzenie w przejmowanych fabrykach akcjonariatu pracowniczego, połączonego z własnością państwową^4.

Po wojnie komuniści narzucili swój system, jednak ogromna liczba fachowców wykształconych przed wojną i na tajnych kompletach, przystąpiła do odbudowy kraju. Jak podaje Aleksander Bocheński^5, Kazimierz Szpotański zorganizował przemysł elektrotechniczny, a jego ludzie zasilili katedry wyższych uczelni technicznych. Z kolei człowiek z „Cegielskiego”, inż. Adam Kręglewski, współtworzył przemysł maszynowy. Do współpracy przystąpił także Kwiatkowski, ale jego formatu komuniści nie mogli już strawić.

Polscy ludzie przemysłu nie stali się kwintesencją komunizmu, lecz musieli się z nim borykać, aby coś sensownego stworzyć w takich ramach. Wybitnych fachowców zastępowano partyjnymi miernotami, a rzetelne planowanie udawano improwizacją. Świat przemysłu okresu komunizmu jesteśmy skłonni postrzegać jako grupę złożoną wyłącznie z nomenklaturowych dyrektorów, zapominając o całej rzeszy rzetelnej inteligencji technicznej. W 1992 r. starałem się uwypuklić jej znaczenie, pisząc: Czym jest w istocie ta słabo u nas postrzegana i doceniana grupa? Odpowiedź, jakiej udzielimy może być zaskakująca, ale jest prawdziwa: jest to grupa najbardziej dla rozwoju kraju zasłużona, a jednocześnie najbardziej przez komunizm poszkodowana w swych twórczych działaniach i aspiracjach. Są to sprawy mało u nas rozumiane. Za jedyne ofiary komunizmu uchodzą u nas ludzie walki zbrojnej i ludzie pióra. Ci ostatni należą zresztą do grupy byłych tzw. pieszczoszków systemu^6.

Rosyjska literatura udokumentowała ręką Sołżenicyna gehennę tamtejszych inżynierów pod rządami komunistów. W przypadku Polski nie było wprawdzie tylu uwięzionych, ale już zwolnień z pracy – całkiem sporo. Nagminne było natomiast zmaganie się fachowości i twórczej myśli z nomenklaturową niekompetencją i marnotrawstwem, robieniem „pod sprawozdania”, z rozwiązaniami szkodliwymi dla ludzi i środowiska. Było to zmaganie się „ludzi dobrej roboty” z partyjnym etosem karierowiczostwa, pozoranctwa i nabijania kabzy. Efektem było ciągłe marnowanie wysiłku i możliwości twórczych grupy najistotniejszej dla rozwoju kraju.

Powojenny rozwój polskiej gospodarki był bardziej ilościowy niż jakościowy. Wiązało się to m.in. z barierami dla wynalazczości, która przed wojną rozwijała się w Polsce bez porównania lepiej niż pod rządami komunistów. Wbrew temu, udało się zbudować rozległy przemysł. Nie tworzyliśmy czołówki w pionierskich branżach, natomiast w wielu sektorach tradycyjnych osiągaliśmy poziom zadowalający i pełną konkurencyjność eksportową (m.in. budownictwo okrętowe, tabor kolejowy, obrabiarki, maszyny włókiennicze i papiernicze, kotły i turbiny). Eksportowaliśmy gotowe obiekty przemysłowe (np. cukrownie i fabryki kwasu siarkowego), nawet do RFN. Budowaliśmy za granicą huty, kopalnie i drogi. Wykonywaliśmy badania i poszukiwania geologiczne. Powstało wiele inwestycji, które gdyby nie były zadaniami państwowymi, byłyby trudne do realizacji nawet w kapitalizmie, że wymienimy tylko KGHM oraz kopalnie węgla brunatnego i opartą na nich energetykę.

Czy to wszystko są symbole komunizmu, które należy zanegować, oddać za półdarmo, zniszczyć? Są to przede wszystkim dzieła polskiego świata pracy, w tym ludzi przemysłu, polskiej sztafety gospodarczej – majątek narodowy, który trzeba chronić i rozwijać.

Mimo przeszkód ustrojowych udało się zbudować naprawdę sporo. Niestety, stosowanie patologicznej wersji planowania doprowadziło do bezmyślnego utożsamienia samej zasady planowania gospodarczego z komunizmem. Ta wybitnie szkodliwa zbitka pojęciowa, wzmocniona neoliberalną propagandą, w sposób decydujący wpłynęła na zniszczenie gospodarki w toku transformacji ustrojowej.

Lekcja na dziś

W obecnej sytuacji „Sztafeta” staje się niezwykle ważną lekcją. W okresie komunizmu nie tylko nie wznawiano dzieła Wańkowicza, ale na jego temat panowała grobowa cisza.

Przedwojenna polityka gospodarcza jako wzór do naśladowania stanowiła także potencjalne zagrożenie dla propagowanej w podziemiu lat 80. ideologii neoliberalnej. Zostało to w lot zrozumiane przez jej promotorów, zaczęli więc eksponować prace przedwojennych ekonomistów-liberałów. Posuwano się nawet do nazywania Kwiatkowskiego „przedwojennym Gierkiem”7. Polityka gospodarcza ojca Gdyni miała być odstępstwem od normy, ekonomiczną aberracją, o czym miał świadczyć cały kontekst gospodarki światowej, zarówno w wymiarze historycznym, jak i współczesnym. Z tym właśnie, z gruntu zafałszowanym rozumieniem gospodarki światowej, należy się rozprawić.

Ogromne znaczenie ma łatwy do zbagatelizowania okres, jakim jest pierwszy etap tworzenia się kapitalizmu. Wszędzie wiązał się on z tzw. merkantylizmem, będącym wczesną i bardzo radykalną formą polityki gospodarczej. Nigdzie kapitalizm nie rodził się bez współudziału państwa, z samego handlu i wytwórczości. Tymczasem w okresie transformacji starano się powtórzyć w skrócie rzekomo wolnohandlowe początki kapitalizmu. Mamy tu podwójny nonsens, bo gdyby nawet były takie, to w sytuacji nagłej zmiany ustroju należy sterować całym procesem. Fascynacja handlem stolikowym podczas gdy padały wielkie zakłady pracy, to właśnie efekt propagandowego zafałszowania charakteru początków kapitalizmu w świecie.

Innym, katastrofalnym w skutkach zafałszowaniem, odpowiedzialnym w decydujący sposób za epidemię korupcji w Polsce, jest traktowanie rozwoju kapitalizmu jako rezultatu rozpasanej żądzy zysku. Tymczasem, jak wykazał Weber, system ten został wygenerowany przez dobitnie wyartykułowaną i przestrzeganą etykę gospodarczą, a nie przez rabunki kolonialne i inne naganne praktyki.

Rozumienie potrzeby polityki gospodarczej nie zanikło jednak zupełnie. Od dłuższego czasu zgłaszane są oddolnie pod adresem władz żądania różnych fragmentarycznych rozwiązań z jej zakresu w przemyśle, rolnictwie i handlu. Jednak przy przekonaniu dużej części opinii publicznej, że polityka taka w ogólności jest czymś niestosownym, owe postulaty mają nikłe szanse realizacji.

Społeczna sterowana gospodarka rynkowa

Dla polskiej transformacji ustrojowej przyjęto oficjalnie model niemiecki. Nasza gospodarka miała być „społeczną gospodarką rynkową”, co nawet zostało zapisane w Konstytucji. Tadeusz Mazowiecki po objęciu funkcji premiera szukał swego Erharda. No i znalazł… Leszka Balcerowicza.

Według nagłaśnianej u nas tezy, największą zasługą Erharda w powojennej odbudowie Niemiec miało być to, że robił, co mógł, by nie wtrącać się w gospodarkę. To ponoć niewidzialna ręka rynku podniosła kraj z ruin i wytworzone przez nią dobra można było z czasem dzielić w myśl zasad socjalnych. Trudno o większy nonsens.

Niemcy to kraj, w którym idee liberalizmu gospodarczego miano zawsze w niewielkim poważaniu, i który właśnie w oparciu o politykę gospodarczą państwa budował potęgę ekonomiczną. Byłoby zatem niezmiernie dziwne, gdyby nagle elity tego kraju gruntownie zmieniły poglądy i metody postępowania, a w świetle tego, co wiemy o historii gospodarczej świata byłoby jeszcze dziwniejsze, gdyby ta zmiana przyniosła pozytywne wyniki.

Prawdą jest natomiast, że Niemcy Zachodnie otrzymały 3,2 mld dolarów w ramach planu Marshalla, z których dużą część zainwestowano (zupełnie nierynkowo) w górnictwo, hutnictwo i energetykę. Prawdą też jest, że RFN do końca lat 50. miała potężny sektor gospodarki państwowej. Trudno w tej sytuacji nie uprawiać polityki gospodarczej państwa, zwłaszcza że owa własność skoncentrowana była w takich branżach strategicznych, jak przemysł wydobywczy i hutniczy, wytwarzanie i dystrybucja energii elektrycznej, przemysł stoczniowy i samochodowy. Sektor własności państwowej był większy niż przed wojną, jako że upaństwowiono partyjny majątek hitlerowców, do którego należał m.in. Volkswagen. Z tych samych powodów wzrósł państwowy majątek powojennej Austrii.

W obu krajach dokonano „cudu gospodarczego” głównie w oparciu o własność publiczną i związaną z nią politykę gospodarczą państwa. Przy szermowaniu hasłem społecznej gospodarki rynkowej, przedstawianej u nas niezgodnie z jej istotą, pomijano również system pracowniczego współdecydowania (tzw. Mitbestimmung), który też walnie przyczynił się do wspomnianego „cudu”. Największe znaczenie ma w nim obniżenie konfliktowości stosunków pracy, ale przyczynia się on też do harmonizowania interesów gospodarczych w ramach interesów ogólnospołecznych. W radach nadzorczych przedsiębiorstw zasiadają przedstawiciele miejscowych pracowników oraz regionalnych rad związków zawodowych.

Największa jednak rola w koordynowaniu całej gospodarki niemieckiej przypada tamtejszym bankom, które – podobnie jak banki japońskie – są bankami gospodarującymi, a nie nastawionymi wyłącznie na zysk. Rola ta zwiększyła się znacznie po akcji prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych na przełomie lat 50. i 60.

Niemiecki kapitalizm m.in. tym się różni od anglosaskiego, że większość akcji przedsiębiorstw znajduje się w posiadaniu banków, a nie indywidualnych akcjonariuszy. Indywidualne inwestowanie zaczęło się, owszem, rozwijać w Niemczech od drugiej połowy lat 50., lecz za pośrednictwem powstających wówczas funduszy inwestycyjnych. Deponują one nabywane akcje w bankach, które realizują przypisane do nich prawo głosu. Niektóre banki (jak Dresdner Bank) same tworzyły fundusze inwestycyjne. Dodatkowo zwiększyło to koncentrację gospodarczej siły decyzyjnej w rękach największych z nich. W latach powojennych była to tzw. wielka trójka: Deutsche Bank, Commerzbank i Dresdner Bank. Sam Dresdner Bank w połowie lat 50. posiadał w zachodnioniemieckich koncernach ok. 300 udziałów kontrolnych.

W związku z tym, przedstawiciele czołowych banków zasiadają w radach nadzorczych większości niemieckich koncernów, kierując w ten sposób harmonijnie całym kluczowym przemysłem. Na przykład prezes Deutsche Bank, Hermann Abs, zajmował pod koniec lat 60. aż 29 stanowisk w czołowych zachodnioniemieckich koncernach, w tym 10 stanowisk przewodniczącego i 4 wiceprzewodniczącego rady nadzorczej^8. Niewiele to ma wspólnego z zasadami liberalizmu gospodarczego. Kierownictwo czołowych niemieckich banków to gospodarczy sztab generalny, który w porozumieniu z rządem kieruje całą gospodarką – dla dobra własnego kraju.

W kleszczach nonsensu

Jak wspomniano, Wańkowicz wyróżnia w historii Polski dwie sztafety: utracjuszostwa i skrzętnej pracy. Pisze, że widzieliśmy w XVII wieku tylko sztafetę dekapitalizacji idącą z rąk do rąk oraz że trzeba było „pracy” pokoleń, aby zmarnować Polskę bogatą i zasobną^9. Dzisiaj wystarczyły na to dwie dekady orgii niszczenia i wyprzedaży za bezcen polskiego przemysłu. Cóż za paradoks! W okresie komunizmu polska sztafeta gospodarcza była mimo wszystko kontynuowana. Natomiast urywa się w momencie powstania formalnie niepodległej Polski, kiedy zastąpiła ją sztafeta dekapitalizacji.

Działają tu oczywiście różne czynniki. Realizowane są długofalowe, dobrze przemyślane obce interesy, jak i prymitywne, krótkowzroczne interesy krajowych łapówkarzy. Ogromne znaczenie ma pojawienie się dużej grupy inteligencji kompradorskiej, która z definicji łączy swoje interesy z interesami obcymi. Jednak podstawą postępującej destrukcji jest zamęt wywołany upowszechnieniem doktryny neoliberalnej. Jak wspomniałem, ideologia ta była propagowana w wydawnictwach podziemnych (głównie warszawska „Officyna Liberałów”, kierowana jawnie przez Janusza Korwin-Mikkego) i niestety większość ówczesnej opozycji przyjęła ją z entuzjazmem.

Jakże często słyszy się, że dzisiejsze patologie wywołane przez transformację ustrojową są czymś nieuniknionym. Jakże często słyszy się, że trzeba po prostu czekać, aż sytuacja się unormuje. Tymczasem sytuacja, stymulowana szkodliwą doktryną, rozwija się w niewłaściwym kierunku i trzeba ją jak najszybciej przestawić na inne tory. Jakże często słyszy się, że za dzisiejszą demoralizację odpowiedzialny jest okres komunizmu. Owszem, ale tylko w pewnym stopniu. W stopniu decydującym odpowiedzialna jest za nią doktryna sprowadzająca ludzką działalność wyłącznie do żądzy zysku.

Kapitalizm irracjonalny

Wspominaliśmy już, że wyróżniony przez Webera kapitalizm racjonalny oparty jest na odpowiedniej kulturze umysłowej, szczególnie na ugruntowanej etyce gospodarczej. Jego przeciwieństwem jest kapitalizm irracjonalny, oparty na samym pragnieniu zysku. Czyż nie odczuwamy tego dzisiaj w Polsce? Weźmy wybitne postaci, które dla polskiej gospodarki zrobiły najwięcej: Staszica, Druckiego-Lubeckiego, Cegielskiego, Szczepanowskiego, Grabskiego, Mościckiego, Kwiatkowskiego. Czy kierowali się oni żądzą zysku? Bzdura. Kierował nimi patriotyzm i duch twórczy.

Świeckim elementem kultury umysłowej jest patriotyzm. Nie jest tajemnicą, że podstawą powojennych sukcesów gospodarczych Niemców i Japończyków było właśnie przywiązanie do własnego kraju. Patriotyzm stał też u podstaw dorobku naszych działaczy gospodarczych wieku XIX oraz sukcesów w budowie COP-u, w tym ostatnim przypadku obejmując wszystkich – od ministra po szeregowego robotnika.

Waga rozumienia etycznej genezy kapitalizmu ujawnia się w pełni, jeżeli zestawimy ją z popularną u nas maksymą, że „pierwszy milion trzeba ukraść”. Nie trzeba wyjaśniać, na ile ta kryminalna formuła odpowiedzialna jest za rozwijającą się w Polsce epidemię korupcji. Zobaczmy, czym była faszerowana opozycja lat 80.: Chcemy mieć – krótko pisząc – Polskę z kilkunastoma milionami kapitalistów [...]. Drapieżnych i chciwych^10. Przejęci tą ideologią działacze trafili jednak nie tylko do biznesu, ale przede wszystkim do partii politycznych i administracji. Tymczasem o ile dążenie do zysku (obwarowane etycznie) jest w biznesie sprawą normalną, to w służbach publicznych jest niedopuszczalne. W przeciwnym razie nie tylko nie będą one spełniały przypisanych zadań, ale przekształcą się w przestępczą instytucję żerującą na publicznym groszu i łapówkach.

Przestrzegał przed tym na początku transformacji zamieszkały w Anglii socjolog, Stanisław Andreski (Andrzejewski), pisząc: Uzasadniona negacja komunizmu doprowadziła Polaków do idealizacji kapitalizmu. Mówiąc o kapitalizmie myślą oni jednak tylko o Europie Zachodniej i Ameryce Północnej, a nie o Kolumbii, Filipinach, Nigerii czy Haiti. Przy wprowadzaniu w Polsce nowego porządku społecznego warto byłoby się zatem zastanowić, jak zapobiec niebezpieczeństwu jego ewolucji w kierunku form kapitalizmu występujących w Trzecim Świecie. [...] Pewien minimalny poziom uczciwości jest warunkiem wydajności gospodarczej. Dogmatycy wolnego rynku nie uwzględniają faktu, że działa on dobrze tylko wówczas, gdy nie obejmuje wszystkich stosunków społecznych. Trudno się dorobić czegoś uczciwą pracą tam, gdzie wyroki sądów są na sprzedaż. [...] Rozszerzenie stosunków rynkowych na wszystkie dziedziny życia społecznego wypacza działanie reguł rynku nawet tam, gdzie jest on mechanizmem najbardziej przydatnym^11.

Państwowe = komunistyczne?

Polski powojenny przemysł przybrał formułę wyłącznie państwową. Nacjonalizowano istniejące przedsiębiorstwa, a nowe były tworzone jako własność państwa.

Czy przedsiębiorstwo państwowe jest istotą komunizmu? Nie jest nim, podobnie jak nie jest nim ogólnokrajowe planowanie gospodarcze czy po prostu prowadzenie polityki gospodarczej. Własność państwowa jest korzystna np. w sferze infrastruktury gospodarczej, w branżach, do których nie kwapi się kapitał prywatny i przy uruchamianiu nowych przedsiębiorstw, które później mogą być prywatyzowane. Oczywiście upaństwowienie całego przemysłu jest niedopuszczalne, ale i ono nie byłoby jeszcze komunizmem. Jego istotą jest bowiem system władzy politycznej. Niezrozumienie tego spowodowało przeniesienie po 1989 r. całego impetu ruchu antykomunistycznego na znienawidzone przedsiębiorstwa państwowe.

Brak zrozumienia istoty komunizmu jest efektem kolejnego liberalnego fałszu, przedstawiającego – podobnie jak w ujęciu marksistowskim – system ekonomiczny jako bazę systemu politycznego. Tymczasem komuniści w Rosji (i wszędzie indziej) najpierw doszli do władzy, a dopiero później upaństwawiali. Można zaprowadzać totalitaryzm na bazie własności prywatnej, jak robili to faszyści. I odwrotnie, można zwiększać sektor własności państwowej i przywracać demokrację, jak zrobiono to w powojennych Niemczech i Austrii.

Jeszcze innym neoliberalnym nonsensem jest teza o potrzebie pierwotnej akumulacji kapitału przy przechodzeniu od komunizmu do kapitalizmu. Neoliberalizm bowiem neguje kumulowanie kapitału przez państwo zarówno jako zasadę, jak też jako fakt historyczny. Neguje też planową zmianę ustroju.

W komunistycznej Polsce akumulacja kapitału przez państwo osiągnęła apogeum. Kapitał ten został zgromadzony – chodziło tylko o jego sensowne, dobrze kierowane przeobrażenie. Tymczasem w dzisiejszej Polsce termin „pierwotna akumulacja” stał się kryptonimem jego niszczenia i rozgrabiania.

Wreszcie, fałszem jest teza o nieistnieniu „trzeciej drogi” w stosunku do komunizmu i dzikiego kapitalizmu. Otóż „trzecia droga” nie tylko istnieje, ale jest główną drogą, po której kroczy od stuleci przodująca gospodarka światowa. Komunizm był patologicznym epizodem, a liberalnego kapitalizmu po prostu nie ma, poza krótkimi okresami zapaści zaatakowanych nim gospodarek krajowych. „Trzecia droga” nie jest przy tym „pomiędzy”, a daleko „poza” komunizmem i dzikim kapitalizmem, które niewiele się od siebie różnią, wywłaszczając i zniewalając całe społeczeństwa.

Jan Koziar

(ur. 1943) – z wykształcenia geolog; emerytowany pracownik Uniwersytetu Wrocławskiego, założyciel Wrocławskiej Pracowni Geotektonicznej. Od 1978 r. zaangażowany w działalność opozycji antykomunistycznej; w październiku 1982 r. usunięty z uczelni, przez sześć i pół roku prowadził intensywną działalność opozycyjną w ścisłym podziemiu, poszukiwany listem gończym przez SB. Od połowy lat 80., zaniepokojony rozwijającą się w podziemiu propagandą neoliberalną, zajął się popularyzacją demokracji gospodarczej (zwłaszcza różnych form własności pracowniczej), etyki gospodarczej oraz racjonalnych form kapitalizmu; autor wielu publikacji na ten temat. Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta.

Powyższy tekst to skrót broszury J. Koziara „Nie ma gospodarki bez polityki gospodarczej państwa”, dostępnej w całości pod adresem http://www.golysz.pl/?page_id=379.

Przypisy:

1 Pięć lat na froncie gospodarczym 1926-1931, t. 1, Warszawa 1931.

2 Melchior Wańkowicz, Sztafeta – książka o polskim pochodzie gospodarczym, Warszawa 1939, ss. 236-7.

3 Stanisław Szczepanowski, Walka narodu polskiego o byt, Londyn 1942, s. 87.

4 Stanisław Grabski, Myśli o dziejowej drodze Polski, Glasgow 1944, ss. 91-95.

5 Aleksander Bocheński, Niezwykłe dzieje przemysłu polskiego, Warszawa 1985, s. 137.

6 Jan Koziar, Zerwany sojusz. Świat pracy na bocznych torach, Wrocław 1992 (praca niepublikowana, rozchodząca się w formie kserokopii); skrócona wersja opublikowana w „Obywatelu” nr 48.

7 Władysław Monetarny, Chybiona recenzja Stefana Bratkowskiego, „Replika” nr 53 (1987), s. 39.

8 Joachim Meisner, Teoria ludowego kapitalizmu. Wariant niemiecki, Katowice 1967, s. 70.

9 Melchior Wańkowicz, Sztafeta… op. cit., s. 236.

10 Program Liberałów, Warszawa 1983.

11 Stanisław Andreski, Maxa Webera olśnienia i pomyłki, Warszawa 1992, s. 8.

Przemówienie w sprawie ustaw językowych

Stanisław Thugutt

Wysoki Sejmie!

Zanim przystąpimy do rozpatrywania i głosowania ustaw zgłoszonych przez Rząd i obejmujących niektóre postanowienia w sprawie mniejszości narodowych, słusznym będzie, ażebyśmy przypomnieli sobie sposób, w jaki ustawy te powstały – sposób i moment.

Pan prezes Rządu w pierwszym przemówieniu swoim wygłoszonym w Sejmie zaznaczył, że podejmuje się jedynie sanacji Skarbu i że wszelkie inne zadania, bodajby nawet najbardziej pilne i najbardziej potrzebne w Polsce, pozostawia swoim następcom. Jednak siła i logika wypadków, niewątpliwie niezadowalający stan tych rzeczy w Polsce, zmusiły go do tego, że już w kilka miesięcy potem złożył publiczne oświadczenie, iż uważa za swój bezpośredni obowiązek przystąpić do unormowania tych rzeczy w drodze ustawodawczej, bodajby w najskromniejszym zakresie. W tym celu zwołano dwa dość liczne zgromadzenia osób zaszczyconych zaufaniem prezesa Rządu, które wypowiedziały swoją opinię i które zresztą rozeszły się bez pozostawienia jakichkolwiek konkretnych śladów.

Do pomocy Rządowi celem opracowania ustawy powołana została w następstwie tzw. Komisja Czterech, której skład znany jest Panom z wielokrotnych wzmianek w pismach. Komisja ta nie reprezentowała żadnego stronnictwa, żadnej grupy politycznej; zasiadali w niej obywatele przemawiający jedynie we własnym imieniu, reprezentujący jedynie własne poglądy. Z samego faktu, że w Komisji Czterech zasiadali ludzie należący do wręcz przeciwnych sobie obozów, reprezentujących wręcz przeciwstawne sobie poglądy na sprawę mniejszości, wynika i wynikać musiało, że w sprawie tej zawarty zostanie pewien kompromis, że kompromis ten, nie naruszający niczyich szerszych poglądów, nie rozwiązujący całości zagadnienia, nie przekreślający i nie odwołujący niczego, pokusi się o realne ujęcie tego zagadnienia, jakim jest język urzędowania władz państwowych w Polsce i używanie własnego języka w urzędach przez mniejszości narodowe.

Byłoby znacznie lepiej, gdyby czy to w pierwszych, liczniejszych naradach, czy to później w Komisji Czterech, zasiadali także i przedstawiciele stron zainteresowanych, przedstawiciele mniejszości narodowych. Co do mnie osobiście, gdybym był na miejscu p. premiera, wolałbym tą drogą dojść do pewnego porozumienia i osiągnięcia takiego minimum, jakie jest możliwe do osiągnięcia; jednakże brak przedstawicieli mniejszości w Komisjach Czterech nie zwalniał, jak sądzę, obywateli Polaków od wzięcia w niej udziału, od ciężkiego obowiązku dojścia do jakiegokolwiek wspólnego poglądu na palącą sprawę kresów. Podkreślam ten obowiązek nie dlatego, żebym się w ogóle entuzjazmował zasadą jedności narodowej, przed którą musiałaby ustąpić raz na zawsze rozbieżność zdań, ale dlatego, że w tej sprawie i w tym momencie, jak sądzę, słusznym będzie zupełnie, aby pogląd, który dziś zostanie uchwalony, był poglądem całej polskiej części naszego Państwa.

A teraz jeżeli chodzi o same ustawy, to zanim przystąpimy do szczegółowego ich czytania, słusznie będzie zastanowić się nad ich wartością, nad ich zakresem i nad możliwością ich wykonania.

Niewątpliwie ustawy te nie dają wszystkiego, niewątpliwie ustawy te nie obejmują całokształtu zagadnienia. Zostało to uczynione świadomie, nie dlatego, żeby zaprzeczyć samemu istnieniu całokształtu zagadnienia, ale powtarzam jeszcze raz, dlatego, aby zacząć od rzeczy najłatwiejszych, aby zacząć od rzeczy, co do których będzie możliwe osiągnięcie wspólnego poglądu, aby zacząć od rzeczy, które mogą być w życie wprowadzone.

Ustawy te, rzecz prosta, nie obejmują całokształtu zagadnienia przede wszystkim co do tych czy innych aspiracji mniejszości narodowych. Nie jako członek Komisji, ale jako obywatel Państwa, jako poseł Sejmu, jako reprezentant pewnego kierunku politycznego, rozumiem, że aspiracje te mogą iść znacznie dalej, aniżeli określają to ustawy, aniżeli określić to jest w stanie większość i całość Sejmu polskiego. Gotów też jestem w dążeniu do zrealizowania tych aspiracji towarzyszyć mniejszościom narodowym bardzo daleko, tak daleko, jak daleko pozwala na to interes Państwa Polskiego jako całości, jak pozwala na to bezsporna dla mnie zasada nienaruszalności jego granic, zasada uznania tego, co jest w danej chwili tworem skończonym, który na rzecz żadnej teorii, żadnego programu nie może być ćwiartowany. Jeżeli ktoś poza tym w duszy swej żywi aspiracje dalej idące, aspiracje co do samookreślenia się całkowitego, co do utworzenia własnego państwa, to jako człowiek mogę uznać te aspiracje, uznać ich słuszność i podstawy, lecz jako Polak musiałbym stwierdzić, że w obecnej chwili Polska, odcinając od siebie żywe kawałki organizmu państwowego, nie zaspokoiłaby nawet niczyich dążeń narodowościowych, lecz tylko interesy państw sąsiednich, i że skorośmy zeszli z zasady granic z 1772 r., to nie mamy nie tylko żadnego powodu, ale nawet żadnej możności godzić w podstawy tych granic, w jakich się dziś znajdujemy.

Oczywiście aspiracje narodowościowe mogą się także i co do wielu innych rzeczy posuwać znacznie dalej aniżeli ustawy. Niekiedy są to rzeczy pozornie drobne, a jednak wywołujące niesłychanie ostry spór i czyniące wrażenie pewnej zniewagi. Taka jest np. sprawa nazwy narodu. Mój osobisty pogląd jest, że naród każdy powinien nadawać sobie nazwę sam, bez niczyich wpływów, a zwłaszcza bez niczyjego nacisku. Dlatego też ilekroć tu w Sejmie przemawiałem, nazywałem Ukraińców Ukraińcami, tak jak oni siebie nazywają, tak jak brzmi nazwa ich klubu urzędowo w Sejmie naszym.

Ubolewałem bardzo, że co do tego punktu kompromis nie doprowadził tak daleko, jak powinien był doprowadzić i użyto innej nazwy, która zresztą jest nazwą i historyczną i odwieczną, użyto nazwy „ruski”, która, mam wrażenie, nikogo nie obraża, ale być może i nikogo nie zadowala. Związany uchwałami Komisji Czterech, związany poglądem moim co do konieczności pewnego kompromisu w tej sprawie, niewątpliwie głosować będę tak, jak mi to nakazuje umowa, ale to nie sprzeciwia się wcale mojemu wewnętrznemu przekonaniu, że w tym kierunku należałoby i można byłoby iść dalej.

Nie zadowalają mnie też te ustawy co do terytorium objętego przez nie. Przyznaję, że stojąc na stanowisku czysto teoretycznym, na stanowisku zasadniczym, można było iść dalej w uwzględnieniu praw mniejszości narodowych i praw poszczególnych obywateli wszędzie tam, gdzie się oni znajdują, niezależnie od tego, czy się znajdują na terenie tego województwa, czy innego. Ja osobiście nie widzę żadnej przeszkody, ażeby dzieci niemieckie czy ukraińskie uczyły się w swoim języku nawet wówczas, kiedy zamieszkują województwo krakowskie, nie tylko lubelskie. Jednak wracając znowu do twardego i praktycznego życia, zaznaczyć muszę, że nie udało się granicy tej posunąć poza granice trzech województw małopolskich i czterech województw północno-wschodnich. Myślę, że to wszystko, co Sejm uchwalić raczy, może być tylko początkowym rozwiązaniem zagadnienia niesłychanie drażliwego, skomplikowanego, a zarazem niesłychanie dla Polski ważnego, zagadnienia, od którego zależy nie tylko jej zdrowy rozwój, jej rozkwit, ale być może i życie.

Sądzę, że w tym rozumieniu ustawy, które w imieniu komisji przedkładam Wysokiemu Sejmowi, nie tylko nie są rzeczami najważniejszymi, ale są może najmniej ważnymi. Istotą rzeczy jest sprawa stosunku narodowości niepolskich, zamieszkujących Państwo nasze, do administracji naszej i odwrotnie – administracji naszej do mniejszości narodowych, stosunku, jak wiadomo, bardzo niepoprawnego obustronnie, niezadowalającego nie tylko żadnej mniejszości, ale żadnego Polaka w Polsce. Członkowie najrozmaitszych stronnictw i rządów już z tej wysokiej trybuny stwierdzili, że stosunki administracyjne, zwłaszcza na naszych kresach, są gorzej niż złe, że wymagają szybkiej i gruntownej sanacji i że bez uzdrowienia tych stosunków o żadnej istotnej poprawie, o żadnym rozwiązaniu zagadnienia mniejszości narodowych w Polsce nie może być mowy.

Niewątpliwie nie możemy o tym zapominać uchwalając ustawę językową, stwierdzić jednak wolno, że nie można zrobić od razu wszystkiego. Komisja, która odbyła 15 czy 18 posiedzeń, załatwiła w każdym razie taką rzecz, na którą, powiedzmy sobie, Austria potrzebowała 60 lat i której w drodze ustawy nie załatwiła aż do samej śmierci. Myślę, że nadejdzie w najbliższej przyszłości czas, gdy od zagadnień językowych trzeba będzie przejść do uzdrowienia administracji na tych czy innych podstawach i następnie do usunięcia skarg każdej ludności zamieszkującej kresy. Sądzę także, że rzeczą może jeszcze ważniejszą jest kwestia dobrobytu materialnego mniejszości narodowych, jest kwestia tego zupełnie słusznego żądania, aby w stosunku do ich dobytku, w stosunku do ich dobrobytu Państwo Polskie traktowało ich na równi z każdym innym obywatelem, jeżeli nie lepiej. Powiadam: „jeżeli nie lepiej” – ze względu na zniszczenia wojenne, którym oni podlegli i ze względu na to, że tamte części Polski w kulturze materialnej są cofnięte bardziej w tył, niż części Polski środkowej i zachodniej. Myślę, że rozwiązując zagadnienie dobrobytu materialnego, Rząd obecny czy przyszły nie będzie mógł także pominąć kwestii ziemi, która niewątpliwie jest jedną z najbardziej palących i co do której istotnie do tej pory stosunek nasz był nie tylko nieuregulowany, ale i niewłaściwy. Istnieją w tej sprawie, jak wiadomo, dwa poglądy krańcowo sprzeczne i jak osobiście mniemam, krańcowo szkodliwe. Jeden z nich nakazuje odsunięcie wyłącznie od dobrodziejstw reformy rolnej całej ludności niepolskiej, drugi usiłuje zarezerwować te ziemie tylko dla ludności polskiej [tak w oryginale, prawdopodobnie błąd w zapisie stenograficznym – przyp. „Obywatela”]. Nie będę się wdawał w szczegółowy rozbiór tego zagadnienia, bo to nie należy do tematu. Muszę jednak stwierdzić, że w tej sprawie, jak we wszystkich innych, moim skromnym zdaniem, rozwiązanie powinno iść po linii środkowej, powinno się pamiętać nie tylko o straszliwie zabójczym dla Państwa przeludnieniu rolniczym części środkowych i zachodnich Polski, ale przede wszystkim również powinno się pamiętać o potrzebach i sprawach ludności osiadłej od wieków na miejscu. Usunięcie jej zupełnie od ziemi byłoby rzeczą, która by na pewno nie odbyła się bez zatargów, doprowadzających do czynów dla Polski zabójczych.

Całe te trzy ustawy, które Wysoki Rząd przedkłada dziś Sejmowi, które powstały z dorady i przy współpracy Komisji Czterech, przesiąknięte są jedną ideą zasadniczą, ideą takiego współżycia narodowości w Państwie Polskim, przy którym nikt nie czułby się pokrzywdzonym, nikt nie czułby się niewolnikiem ani pasierbem, lecz każdy czułby się równouprawnionym obywatelem. Jeszcze raz stwierdzam, że te ustawy niewątpliwie nie dają całokształtu zagadnienia i nie pozwalają nikomu dzisiaj stwierdzić, że musi być z tego stanu rzeczy zadowolony. Ale też te ustawy nie wymagają żadnego z niczyjej strony pokwitowania. Jeżeli Państwo Polskie, jeżeli Sejm i Rząd polski występują z pewnymi ustawami i chcą je wprowadzić w życie, to nie pod czyimkolwiek naciskiem, nie dla zadowolenia czyichkolwiek poglądów, nie dlatego, że taki a nie inny jest pogląd Ligi Narodów czy Towarzystwa Przyjaciół Ligi Narodów, lecz tylko dlatego, że taki jest interes Państwa Polskiego.

Panowie twierdzą [zwracając się do mniejszości narodowych], tak twierdzili przynajmniej Panowie na komisji i w prasie, że pośpiech, z jakim ustawy są tu uchwalane, świadczy, iż są one uchwalane na eksport, dla zagranicy. Śmiem zaznaczyć, że to, czego żąda od nas w tej sprawie zagranica, to, czego żąda od nas pakt dodatkowy do Traktatu Wersalskiego, daje znacznie mniej niż te skromne trzy ustawy, te trzy kompromisowe ustawy, które dziś przedkładamy Sejmowi. I dlatego gdyby ktoś chciał tylko zadowolić Ligę Narodów, to mógłby się powstrzymać nawet w tej krótkiej drodze znacznie bliżej. Wobec tego wydaje mi się, że wszelkie posądzenia narodu polskiego o to, że ustawy te są wyłącznie dla zagranicy robione, są jedynie dowodem głębokiego zadrażnienia stosunków pomiędzy nami, pewnej podejrzliwości, która w tym wypadku na niczym nie jest oparta. Traktat o mniejszościach leżał u nas wprawdzie na stole, nie mieliśmy jednak potrzeby ani obowiązku do niego zaglądać, sprawdziliśmy tylko w pewnym momencie, czy istotnie wykonaliśmy to, czego od nas wymagał, i stwierdziliśmy z zadowoleniem, że dajemy znacznie więcej niż to jest naszym obowiązkiem prawnym, jeżeli już na tym punkcie stać mamy.

Czy ustawy te będą wykonane? Zaprzecza się temu. Sądzę, że i tu daje się może zbyt wielki posłuch swojej pobudliwości, swojej nieufności, może nieraz uzasadnionej praktyką życiową, ale zwracam uwagę, niezbyt pożytecznej. Nie wiem, jak i kiedy te ustawy będą wykonane, wiem natomiast, że zanim jakiekolwiek prawo będzie wykonane, trzeba mieć przede wszystkim zasadę, trzeba mieć to, o co się walczy, trzeba mieć owo prawo, prawo materialne, które by służyło za punkt wyjścia do wykonania.

Komisja Czterech, a także mniemam i Wysoki Rząd, zdają sobie najzupełniej sprawę, że od uchwalenia tego prawa do wprowadzenia go w życie będzie droga czasem dość daleka i czasem bardzo kamienista. Dlatego już w ostatniej chwili na Komisji Konstytucyjnej za zgodą wspólną wszystkich klubów polskich termin wprowadzenia tych ustaw w życie został nieco przesunięty. Pierwiastkowy tekst brzmiał: w miesiąc po uchwaleniu; myśmy przesunęli go na później, na 1 października, nie dlatego, żeby komuś zrobić przykrość, tylko dlatego, żeby zapewnić lepsze przygotowanie się do wprowadzenia w życie tych ustaw. Nie zaprzeczam jednak wcale, że tu i ówdzie, być może w bardzo wielu nawet wypadkach, znajdzie się urzędnik czy środowisko jakieś, które z tych ustaw będzie niezadowolone, które będzie je uważało za szkodliwe dla polskości i które je będzie wykonywało niedbale, albo wcale nie będzie chciało ich wykonywać. Wysoki Sejm w tej sprawie, jak w każdej innej, ma prawo kontroli nad działalnością Rządu, bądź przez zgłaszanie interpelacji, bądź przez utworzenie specjalnej komisji, która powinna czuwać nad tym, żeby to, co było wolą Sejmu, było też wolą władzy wykonawczej w całej rozciągłości, poczynając od jej przewodnika w Warszawie, a kończąc na najdrobniejszym urzędniczku w starostwie. Te wypadki łamania ustaw, nie tylko ustaw dotyczących mniejszości, ale jakichkolwiek ustaw, które się nie podobają temu czy innemu panu w starostwie czy komendzie policji, te wypadki nieuznawania prawa dlatego, że ono nie odpowiada czyimś poglądom, zachodzą istotnie dość często i, jak myślę, cały Sejm polski, niezależnie od przynależności partyjnej i narodowej, powinien z równym wysiłkiem i wytężeniem zajmować się tymi nadużyciami, w interesie nie tej czy innej mniejszości, tylko w interesie wspólnym całego Państwa.

Sądziliśmy zresztą, jako Komisja Czterech, że będzie rzeczą pożyteczną doradzić Rządowi, by utworzył jakiś organ, który by stale zajmował się kontrolowaniem i uzgadnianiem w rozmaitych resortach zamierzeń i poglądów Rządu, zwłaszcza jeżeli one będą już wykonaniem zamierzeń i poglądów Sejmu. Zdaje mi się tedy, że zanim dojdziemy do tego bardzo gorzkiego przekonania, że ustawy te nie będą wykonane, trzeba przecież dać pewien czas Rządowi i życiu, trzeba przekonać się i przyjść z faktami istotnymi, w przeciwnym bowiem wypadku narażają się Panowie na posądzenie, że stawiają zarzuty całkiem gołosłownie. I tutaj żadna praktyka dotychczasowa nie zmieni postaci rzeczy. To, że dotychczas działo się źle, nie jest precedensem, żeby i nadal do nieskończoności miało się w Polsce źle dziać. Jeżeli Panowie walczycie o poprawę złego, to wierzcie, że i my walczymy, a jeżeli te rzeczy nie mogą się stać w ciągu paru lat, to może dlatego, że są zbyt trudne dla społeczeństwa i narodu, który dopiero od kilku lat rządzi się sam.

Zdaje mi się zresztą, że wartość tych ustaw będzie nie tylko praktyczna, ale że polega ona także na pewnych teoretycznych ustaleniach i uzgodnieniach co do niektórych rzeczy. Gdybyśmy raz na zawsze zgodzili się, że w tej Polsce należy żyć na zasadzie uszanowania swoich kultur, swoich języków, na zasadzie przyzwyczajania się do siebie, skoro już wspólnie w tym państwie mieszkać musimy, to uczynilibyśmy niewątpliwie bardzo duży krok naprzód.

Państwo Polskie jest – Polską; miałem zaszczyt z tej trybuny kilkakrotnie to stwierdzić, że opiera się ono na tradycji historycznej polskiej i że uwzględnić musimy ten fakt realny, iż 2/3 ludności należy w tym państwie do narodu polskiego. To jednak nie wyklucza wcale jak największego poszanowania dla każdej innej kultury, dla każdego innego języka, i nie wyklucza także opieki, jaką Rząd Polski winien staraniom mniejszości narodowych w utworzeniu własnej kultury. Nie wyklucza to zresztą z drugiej strony również zasady współzawodnictwa w tym państwie. Zdaje mi się, że takie postawienie rzeczy, jakie kilkakrotnie w tym Sejmie było proponowane, że Polskę należy podzielić na pewne zamknięte terytoria, na pewne folwarki, które należą do tej czy innej narodowości, nie jest do przyjęcia dla nikogo. Ziemia Państwa Polskiego należy wspólnie do nas wszystkich i na tej ziemi, jak wszędzie niewątpliwie, musi być uznana zasada pokojowego współzawodnictwa różnych kultur, różnych języków, różnych tradycji i to współzawodnictwo, byleby tylko rozgrywało się w szrankach legalności, uszanowania innego człowieka i innego narodu, nie przyniesie nie tylko nikomu szkody, ale musi też przynieść wspólny pożytek, niewątpliwie bowiem współzawodnictwo czy jeśli inaczej chce kto nazwać, lojalna i legalna walka jest podstawą wszelkiego współżycia.

I oto dlatego sądzę, że Sejm Polski te trzy ustawy, które dzisiaj przedkładamy, uchwalić powinien. Sądzę, że powinien wejść na drogę wielkich i świetnych tradycji Państwa Polskiego, kiedy siłą naszą był nie tylko pancerz i miecz, ale kiedy był nią także rozum stanu, patrzący poprzez stulecia, zdolność przyciągania i przywiązywania do siebie innych narodów, zdolność rozwiązywania zagadnień narodowościowych na najwyższej płaszczyźnie człowieczeństwa. Ja myślę, że może z pewnymi wahaniami, może z pewnymi trudnościami, których wytłumaczenie aż nadto znajduje się w 120 latach naszej niewoli, na tę wielką drogę wkroczymy i tam znajdziemy tę moc i ten rozkwit Państwa, jakiego sobie wszyscy życzymy.

***

Na zakończenie dyskusji:

Wysoki Sejmie. Ze zgłoszonych i przeczytanych przed chwilą poprawek mogę tylko poprzeć poprawkę, uzgodnioną ze wszystkimi polskimi klubami, aby we wszystkich trzech ustawach tam, gdzie się spotyka słowo „ruski” w nawiasach dodać „rusiński”. Oprócz tego popieram rezolucję przyjętą przez Komisję Konstytucyjną, mianowicie wzywającą Rząd, aby wydał rozporządzenie normujące użycie języka żydowskiego na zgromadzeniach publicznych. Będzie ona głosowana przy trzecim czytaniu.

Zresztą oświadczam się przeciw wszystkim zgłoszonym poprawkom nie dlatego, ażebym niektórych osobiście nie uważał za słuszne, ale dlatego, że kompromis polega na tym, że się często głosuje przeciw temu, co się uważa za słuszne.

Korzystając ze sposobności, pozwolę sobie odpowiedzieć poprzednim mówcom w paru słowach. W przemówieniach Panów brzmiała nuta nieufności, czy ta ustawa będzie wykonana. Muszę raz jeszcze oświadczyć, jako Polak i członek Sejmu polskiego, że ja muszę mieć wiarę w to, że Państwo Polskie to wykona; gdybym tej wiary nie miał, nie mógłbym nie tylko pracować nad budową tego Państwa, ale nawet nie mógłbym żyć w tym Państwie. A poza tym Wasze ukochanie swoich praw, swojej kultury i swojej ściślejszej ojczyzny idzie tak daleko, że wyraźnie zieje nienawiścią do wszystkiego, co polskie. W tej sprawie, tak jak wzywałem Was do cierpliwości, tak samo nagiąć muszę i siebie samego żelazną ręką do cierpliwości, aby przetrwać tę nienawiść i zbudować to, co uważamy za potrzebne dla wszystkich.

Stanisław Thugutt

Powyższy tekst jest zapisem przemówienia na posiedzeniu Sejmu w dniu 9 lipca 1924 r. Przedruk za: Stanisław Thugutt – „Wybór pism i autobiografia”, Książnica Polska, Glasgow 1943.

Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach

Tadeusz Hołówko

[...] Obecną [...] granicę, ustanowioną traktatem ryskim, należy traktować jako zjawisko trwałe. Stąd jasny wniosek, że musimy skończyć z prowizorium na Kresach, przestać je traktować jakby tereny okupowane, musimy wypracować program naszej polityki na Kresach.

Założeniem tego programu powinno być dążenie, żeby Kresy te na zawsze związać z państwowością polską, uczynić z nich integralną część.

Uczynić to można tylko na tej drodze, że ludność Kresów dobrowolnie duchowo zespoli się z państwowością polską, poczuje się obywatelami polskimi z własnej woli i przekonania.

Innej drogi nie ma, każda inna droga prowadzi do tego stanu rzeczy, którego jesteśmy obecnie świadkami. Aby tak się stało, trzeba mieć na myśli następujące dwa postulaty: 1) aby ludność Kresów nie ciążyła do Rosji ani sowieckiej, ani żadnej innej; 2) aby powstanie w przyszłości państwa ukraińskiego i białoruskiego na ziemiach dziś podbitych przez Rosję, a co może odbyć się tylko w drodze rewolucyjnej, a więc strasznego wstrząsu państwowością rosyjską, nie wywołało eo ipso wstrząsu i na Kresach w Polsce. Innymi słowy, aby tak radosny i pożądany dla Polski fakt powstania niepodległej Ukrainy i Białorusi nie spowodował wewnętrznego załamania się w życiu państwa polskiego w momencie wymagającym od niego wielkiej czujności, a kto wie, czy i nie wydatnej pomocy powstającym do nowego życia narodom. Trzeba, aby polityka nasza na Kresach uczyniła z tej prowincji dla nas w tym momencie punkt oparcia w naszej czynnej polityce na wschodzie Europy, nie zaś kulę u nogi, która nas obezwładni i uczyni z nas w najlepszym wypadku bezsilnego, biernego widza rozgrywających się wypadków w Kijowie, Charkowie i Mińsku.

Jaki więc program winniśmy stosować, aby tego dopiąć?

Najprostszym, zdawałoby się, sposobem byłoby spolonizowanie Kresów pod względem narodowym. Tą drogą chciała iść Narodowa Demokracja i niemądra, będąca pod jej zgubnymi wpływami, biurokracja polska. Rezultaty dziś wszyscy widzimy.

Zarówno Ukraińcy, jak i Białorusini zamieszkali w Polsce dostatecznie udowodnili, że nie są już tym biernym materiałem etnicznym, z którym każdy może robić, co chce.

Trzeba więc iść drogą zaspokojenia potrzeb mniejszości narodowych w Polsce.

Otóż polskie stronnictwa lewicowe mają wyraźny program w stosunku do Kresów, to znaczy dążą do nadania im szerokiej autonomii terytorialnej.

Program ten z jednej strony zaspokaja potrzeby kulturalne i narodowe mniejszości narodowych, daje im to samo maksimum, które może dać Rosja, a więc na tej drodze da się szybko usunąć ciążenie ku temu państwu. Z drugiej strony trzeba liczyć się z tym, że na istotną politykę autonomii będzie Rosji znacznie trudniej zdecydować się aniżeli Polsce, bo tam ta autonomia wobec wzajemnego ustosunkowania sił łatwo przekształci się w federację, w której Rosji trudno będzie utrzymać przodujące stanowisko. Dlatego też należy liczyć się z tym, że nadanie autonomii Kresom uczyni z nich punkt oparcia dla tych wszystkich patriotów ukraińskich i białoruskich, którzy będą dążyć do niepodległości swych krajów. W ten sposób Kresy mogą stać się złotym mostem zgody i braterskiego współżycia narodów polskiego, ukraińskiego i białoruskiego.

Musimy przyjąć jako aksjomat, że Ukraina i Białoruś będą ciążyć ku Polsce, jak pomimo wszystko ciążą ku niej państwa bałtyckie.

To są te ogólne postulaty, którymi winniśmy kierować się przy rozpatrywaniu zagadnienia Kresów. [...] W stosunku do zagadnienia wschodniej Galicji demokracji polskiej stawiane są dwa pytania: po pierwsze, dlaczego nie zgadzamy się na żądanie ukraińskich nacjonalistów, tj. na niepodległość wschodniej Małopolski, pomimo że istotnie Ukraińcy mają absolutną większość w tym kraju; po drugie, dlaczego nie zgadzamy się na to, by ze wschodniej Małopolski i Wołynia uczynić jedną prowincję autonomiczną.

Na te dwie kwestie trzeba dać zdecydowaną odpowiedź.

Otóż wschodnia Małopolska bez wątpienia co do swego terytorium, liczby ludności, życia ekonomicznego, bogactw naturalnych, położenia między Rosją, Polską, Czechosłowacją i Rumunią ma obiektywnie wszystkie dane, aby być małym samodzielnym państewkiem.

Jeśli jednak wypowiadamy się przeciwko niepodległości wschodniej Małopolski, to ze względu na jej wewnętrzne stosunki narodowościowe.

Kraj ten od 600 lat związany jest z Polską, tamtejsza ludność polska z pełnym prawem uważa siebie za współgospodarza, gdyż jest ludnością, która dała tej ziemi jej kulturę i bogactwa ekonomiczne, stanowiąc przodujący czynnik w każdej dziedzinie życia.

Otóż ta mniejszość, stanowiąca blisko 40% ogółu ludności, jest o tyle silna nie tylko liczbą, ale swoją kulturą i pozycją ekonomiczną, że wbrew niej rządzić tym krajem nie można. Każda próba oderwania tej ziemi od Polski spotka się ze zbrojnym powstaniem miejscowej ludności, co siłą rzeczy pociągnie za sobą materialną i moralną pomoc ze strony całego narodu polskiego, który nie może pozostawać obojętny na los swych współbraci.

Najlepszym tego przykładem – tragiczne bratobójcze walki o Lwów w 1918 roku. Jeśli dodamy do tego, że Żydzi, z którymi Polacy stanowią we wschodniej Małopolsce blisko 50%, są z wielu względów za jednością tego kraju z Polską – czego dowodem chociażby posłowie żydowscy z tamtejszych kręgów, którzy w Kole Żydowskim stanowią najbardziej państwowo myślący element i bynajmniej nie występują jako zastępcy ludności ukraińskiej – to widzimy, że połowa prawie ludności wschodniej Galicji, i to silniejsza swoją kulturą i siłą ekonomiczną, przeciwna jest wyraźnie jakiejkolwiek niepodległości wschodniej Małopolski. Otóż wbrew połowie ludności danego kraju, która ma poza tym „plecy” w reszcie ludności państwa, uzyskać, a tym bardziej utrzymać niepodległość nie sposób.

Z tych samych względów nie można łączyć wschodniej Małopolski z Wołyniem, gdyż ogólną swoją fizjonomią, poziomem swej kultury, interesami ekonomicznymi, wreszcie historyczną przeszłością wschodnia Małopolska bliższa jest reszcie obecnej Polski aniżeli Wołyniowi.

I dlatego dziś nie ma innego wyjścia jak szeroka autonomia wschodniej Małopolski z własnym sejmem i rządem.

Poziom kulturalny, uświadomienie narodowe, wyrobienie polityczne ludności ukraińskiej we wschodniej Małopolsce jest dostatecznie wysokie, by autonomia mogła i powinna być tam niezwłocznie wprowadzona w życie. [...]

Na dziś więc zadaniem rządu winno być działanie w tym kierunku, aby przyczyniać się swoją mądrą tolerancyjną polityką do coraz to większego uspokojenia kraju. Rząd musi zmienić administrację, musi pousuwać różnych kacyków, zaprzestać represji i szykan. Ludność ukraińska musi jako minimum mieć te same prawa i przywileje w dziedzinie szkolnictwa, administracji i sądownictwa, jakie miała za czasów austriackich. Muszą poza tym możliwie szybko odbyć się na podstawie demokratycznej ordynacji wybory do gmin, sejmików i rad miejskich, które wciągną ludność ukraińską do spokojnej pracy samorządowej, której jest ona dziś pozbawiona zarówno z powodu przestarzałej, arcyniedemokratycznej ordynacji wyborów, jak i z tej racji, że wybory nie odbywały się tam już 15 lat. Samorządy ze sprawiedliwą ordynacją wyborczą będą tym pierwszym etapem nowej wspólnej pracy obu powaśnionych narodów.

Nieuniknione tarcia niech tu przede wszystkim wyładują się, bo praca samorządowa to ma do siebie, że powoli różnice polityczne narodowe będą ustępować miejsca wspólnym interesom ekonomicznym całej ludności, które przede wszystkim stanowią zakres działalności ciał samorządowych. Nieuzasadniony jest strach przed majoryzacją w samorządach mniejszości polskiej przez większość ukraińską, gdyż należyte i konsekwentne przeprowadzenie zasady proporcjonalności przy wyborach do wszystkich ciał samorządowych i kwalifikowanej większości przy ważniejszych uchwałach zabezpieczy tej mniejszości należyty udział w pracy. [...]

Druga sprawa, która walnie przyczyni się do pacyfikacji umysłów tamtejszej ludności ukraińskiej, to uniwersytet ukraiński.

Nigdzie, w żadnej dziedzinie pomoc dana narodowi tak się nie opłaca, jak w dziedzinie nauki. Wzbudza ona bowiem pomimo wszystko uczucie wdzięczności wśród najlepszej części każdego narodu, to znaczy tych, którzy uczą i uczą się. Sprawa uniwersytetu ukraińskiego to sprawa honoru naszego państwa. Daliśmy przyrzeczenie całej Europie i musimy dotrzymać. Tym bardziej, że Ukraińcom całkowicie i słusznie uniwersytet ten się należy. Sekretem poliszynela jest tajny uniwersytet ukraiński we Lwowie. I to, że Ukraińcy na taki uniwersytet zdobyli się, i to, że państwo polskie musi ten uniwersytet de facto tolerować, świadczy, jak czujemy, że słuszność w tej sprawie jest nie po stronie państwa polskiego. Nie załatwiamy tej sprawy tylko dlatego, że mamy krzykliwą a głupią Narodową Demokrację. [...]

Przeprowadzenie tego programu minimum dziś we wschodniej Małopolsce oczyści atmosferę, wniesie uspokojenie, które pozwoli autonomię przeprowadzić nie w drodze gwałtów i namiętnych walk politycznych, ale w drodze mądrej ugody, której będą błogosławić cienie twórców unii w Horodle i Lublinie. [...]

Sytuacja na Kresach jest zgoła inna aniżeli we wschodniej Małopolsce, bo to kraj mało rozwinięty pod względem ekonomicznym, z ludnością nie tylko zupełnie niewyrobioną politycznie, ale w ogóle mało kulturalną, w ogromnej większości złożoną z analfabetów, często nie uświadomioną narodowo.

W takich warunkach mówić o natychmiastowym wprowadzeniu autonomii to rzucać pusty frazes.

Wcześniej czy później przyjdzie potrzeba autonomii – i pod tym kątem widzenia trzeba tam prowadzić pracę – ale trzeba pod nią przygotować grunt. Bo w stosunku do Kresów mamy dwie drogi: albo trzymać je nadal w ciemnocie i upośledzeniu, oddając rządy w ręce niedołężnych i tępych starostów i policjantów – a wówczas ten kraj stanie się rajem dla bandytów i agitatorów bolszewickich – albo pójść drogą zrozumienia i wypełniania narodowych interesów ludności, co w konsekwencji doprowadzi do autonomii.

Do bandytyzmu, obrabowywania wojewodów już doszliśmy. Widzimy, dokąd ta droga prowadzi. Więc wkraczamy nieśmiało na inną. [...]

Pierwszym krokiem w tym kierunku są tzw. ustawy językowe w administracji, samorządzie, sądownictwie i szkolnictwie.

Otóż jeśli chodzi o te ustawy, to poza ustawą o szkolnictwie są one na ogół ustawami dobrymi.

Wprowadzone uczciwie w życie, stanowić będą fundament należytego wychowania ludności Kresów na lojalnych wobec państwa a świadomych swej narodowości, swych praw i obowiązków obywateli.

Jak wiadomo, ustawa o języku w administracji i samorządach przewiduje prawo obywatela zwracania się w języku ukraińskim i białoruskim do każdego urzędu I i II instancji wschodnich województw i w tym języku żądania odpowiedzi.

Język ukraiński lub białoruski może być językiem obrad i korespondencji w ciałach samorządowych, gdzie ta ludność stanowi większość.

Tak samo w sądach, u sędziów śledczych strony, świadkowie i adwokaci mogą przemawiać po ukraińsku i białorusku, składać podania i skargi, żądać aktu oskarżenia, wyroków i uchwał sądów w tych językach. Notariaty obowiązane są sporządzać akty prawne w języku macierzystym stron.

Jak widzimy, na zasadzie tych ustaw języki ukraiński i białoruski zyskują równouprawnienie z językiem polskim.

Nie trzeba dowodzić, jak fakt ten z jednej strony wzmocni zaufanie ludności ukraińskiej i białoruskiej do sądów i urzędów, jak z drugiej strony podniesie poczucie godności wśród tej ludności, a wreszcie zmusi administrację naszą do traktowania z większym szacunkiem tę ludność i jej mowę.

Ustawa o szkolnictwie przez przyjęcie zasady utrakwistycznej [dwujęzyczności] daje szerokie pole do nadużyć w kierunku gnębienia szkolnictwa ukraińskiego i białoruskiego i może w rezultacie doprowadzić do zwinięcia już istniejących szkół na rzecz dwujęzycznych, które wątpliwą jest rzeczą, czy spełnią należycie swoje zadanie.

Z drugiej strony szkolnictwo dla Ukraińców i Białorusinów to nie tylko szkoły, ale i ogniska szerzenia i pogłębienia własnej kultury. Otóż tego nie da nauczyciel Polak dobrze władający językiem ukraińskim i dobrze uczący dzieci tego języka.

Trzeba tu było iść inną drogą. Tak jak do szkół ukraińskich i białoruskich wprowadzona jest obowiązkowa nauka języka polskiego, tak do szkół polskich trzeba było wprowadzić naukę języka ukraińskiego albo białoruskiego w szkołach wyższego typu, dążąc do tego, aby nauczycielami tych języków i ich literatury byli Ukraińcy, względnie Białorusini.

Tak czy inaczej ustawa ta jest eksperymentem, którego rezultaty szybko będą widoczne.

Ale oto przychodzi etap drugi – realizowania tych ustaw. [...] Jakaż [jest] istotna droga realizacji? Oto przede wszystkim kategoryczny i bezwzględny nakaz, aby wszyscy urzędnicy I i II instancji na terenach objętych tymi ustawami nauczyli się, przypuśćmy, w ciągu roku, języka ukraińskiego, względnie białoruskiego.

Są to języki tak pokrewne polskiemu, że nauka ta będzie wymagać nie tyle pracy, ile dobrej woli. A jej, zdaje się, najmniej ma nasza administracja na Kresach w stosunku do miejscowej ludności. Sam fakt wydania takiego rozporządzenia wywoła dodatnie i silne wrażenie wśród zainteresowanej ludności.

Po drugie, musimy powoli i stopniowo przyjmować do administracji i do innych urzędów państwowych inteligencję ukraińską i białoruską.

Trzeba dobierać takich ludzi, którzy, raz złożywszy przysięgę na wierność Rzeczypospolitej, istotnie będą jej lojalnymi urzędnikami, a udział tych ludzi w administracji ogromnie wzmocni do niej zaufanie miejscowej ludności.

I na pewno będą oni lepsi, aniżeli ci wszyscy policjanci i urzędnicy wysyłani tam z Polski w drodze kary dyscyplinarnej, bo niestety nie ideowi urzędnicy, z własnej woli idący na Kresy, lecz ci wysyłani tam za karę lub wręcz wypędzeni z urzędów wewnątrz kraju, stanowią większość polskiej administracji na Kresach.

Po trzecie, musimy na Kresach możliwie szybko wprowadzić istotny uczciwy samorząd bez żadnych mianowań burmistrzów i wójtów, dobierania sejmików według widzimisię starostów.

Samorząd musi tam być oparty na tych samych zasadach wyborczych, co i w reszcie Polski, a więc bez żadnych kurii i sztucznych ograniczeń ludności miejscowej i z tym samym zakresem działania.

Nie ulega wątpliwości, że demokratyczna i sprawiedliwa ordynacja wyborcza odda samorząd na Kresach w ręce ludności niepolskiej. Nie ma co tego bać się. Będzie to najlepszym polem ujścia dla energii miejscowej inteligencji białoruskiej i ukraińskiej. Wszędzie w Polsce, a specjalnie na Kresach, samorządy będą miały olbrzymie pole do roboty.

Samorządy będą tą szkołą dla Kresów, w której jej ludność wykaże, jak szybko będzie mogła otrzymać autonomię.

Zapewne nie można zgodzić się z tym, aby samorządy zrobiły się terenem antypaństwowej politycznej działalności agentów sowieckich. Dlatego na Kresach winny być zastrzeżone administracji szerokie prawa kontroli, aż do zatwierdzania burmistrzów i zawieszania uchwał magistratów i rad, sprzecznych z interesami państwa.

Lepsza dla obu stron życzliwa kontrola nad istotnym samorządem aniżeli wypaczony samorząd, ale za to rzekomo niezależny od administracji. Natomiast samorząd wojewódzki winien mieć szersze i większe kompetencje aniżeli samorząd wojewódzki w etnograficznej Polsce.

Takie minimum reform musi być dokonane w dziedzinie administracji, sądownictwa i samorządu.

Przychodzi sprawa szkolnictwa.

Przede wszystkim winna być zwrócona uwaga na seminaria nauczycielskie. Tu przede wszystkim winien być dokonany eksperyment utrakwistyczny. Ale takie dwujęzyczne seminarium (tzn. z językiem wykładowym polskim i ukraińskim, względnie polskim i białoruskim), zasadniczo pożądane, może dać dodatni rezultat tylko wówczas, gdy faktyczne jego kierownictwo będzie oddane w ręce elementów ukraińskich, względnie białoruskich.

Tylko w takim seminarium uczniowie Polacy przejmą się zrozumieniem i sympatią dla ruchu ukraińskiego, względnie białoruskiego.

Natomiast z otwieraniem utrakwistycznych szkół, a tym bardziej z przekształceniem już istniejących ukraińskich, względnie białoruskich, na dwujęzyczne, należy zaczekać, aż nie wyjdą nauczyciele z utrakwistycznych seminariów.

Tymczasem trzeba istniejące szkoły prywatne ukraińskie i białoruskie upaństwowić i iść na spotkanie ludności białoruskiej i ukraińskiej w zakładaniu ich własnych szkół, utrakwistyczne zaś wprowadzać tylko tam, gdzie obie strony tego pragną, co może częścią zdarzać się w powiatach białoruskich.

Należy iść na spotkanie w zakładaniu państwowych średnich szkół białoruskich i ukraińskich, które państwo winno otoczyć specjalną troską i życzliwością, aby panowała w tych szkołach atmosfera przychylna dla Polski.

Wreszcie muszą być uznane matury prywatnych szkół średnich białoruskich i ukraińskich, uczniom tych szkół winny być szeroko otwarte drzwi do wszystkich wyższych zakładów w Polsce.

Aby jednak zamknąć koło potrzeb szkolnictwa białoruskiego i ukraińskiego, to należy na uniwersytecie w Wilnie utworzyć katedry języka, szkolnictwa i kultury białoruskiej z językiem białoruskim jako wykładowym, poza tym w tym samym Wilnie białoruski instytut pedagogiczny o szerokim zakresie naukowym, gdzie mogłaby odbywać się praca w tej najważniejszej obecnie dziedzinie życia narodu białoruskiego.

Na Wołyniu zaś, w Łucku lub Krzemieńcu, należy założyć wyższą akademię rolniczo-handlową ze specjalnym uwzględnieniem ruchu spółdzielczego we wszystkich jego formach, tak silnego na ogół na Wołyniu. Akademia ta mogłaby nosić charakter utrakwistyczny, to znaczy, że profesorami i uczniami byliby Ukraińcy i Polacy i wykłady byłyby prowadzone w obu językach, zależnie od narodowości danego profesora. Akademia tak pojęta odegrałaby ogromną rolę w podniesieniu ekonomicznym i kulturalnym Wołynia, a z drugiej strony dałaby zastępy inteligencji zarówno ukraińskiej, jak i polskiej, związanej węzłami przyjaźni.

Wykonanie tych postulatów na długie lata zaspokoiłoby potrzeby w dziedzinie szkolnictwa ludności białoruskiej i ukraińskiej. Pozostaje jeszcze jedna dziedzina życia duchowego tych narodów – mianowicie religie.

To dziedzina najtrudniejsza i najbardziej niebezpieczna. Musimy Cerkiew prawosławną w Polsce upaństwowić, musimy oderwać ją od faktycznej zależności od Rosji. Zależność ta jest dziś kanoniczna, bo uznaje patriarchę w Moskwie i faktycznie przez to, że ogromna większość duchowieństwa to Rosjanie i to w stylu czarnosecinnym.

Otóż Cerkiew prawosławną w Polsce uczynimy państwową polską, jeśli konsekwentnie przeprowadzimy na Wołyniu jej rutenizację, na Białorusi – białorutenizację. A możemy to uczynić tylko w tej drodze, że założymy większą ilość prawosławnych seminariów duchownych, prowadzonych nie tylko w języku, ale i w duchu ukraińskim, względnie białoruskim.

Te młode zastępy duchowieństwa, wychowane w innych warunkach, w seminariach o wysokim poziomie naukowym, zapoznane z językiem, literaturą i kulturą polską, będą stanowić coraz to silniejszą przeciwwagę staremu duchowieństwu. Z tych względów z uznaniem trzeba powitać projekt założenia wydziału teologicznego przy Uniwersytecie Warszawskim.

Z drugiej strony duchowieństwo prawosławne musi być dobrze uposażone, należycie respektowane przez władze państwowe i wręcz bronione przed gwałtami zachłannego i nieprzytomnego w swym fanatyzmie kleru katolickiego.

To jest program minimum w dziedzinie kulturalno-narodowej w stosunku do mniejszości ukraińskiej i białoruskiej w Polsce.

Ale cały ten program najskrupulatniej nawet wykonany na nic, jeśli nie będzie wykonany program minimum w dziedzinie ekonomicznej.

Kresy są gospodarczo zaniedbane. [...] jeśli chcemy Kresy naprawdę jednoczyć z Polską, to musimy przez długie lata wielkie robić tam wkłady inwestycyjne. Musimy budować drogi, szosy, koleje, kolejki, szpitale, szkoły, urzędy gminne, suszyć błota, regulować rzeki, budować kanały itd. – wówczas dopiero ten kraj zacznie podnosić się gospodarczo, a co za tym idzie i dobrobyt ludności, a tym samym i przywiązanie jej do państwa będzie w miarę postępów tej pracy wzrastać. To na dłuższą metę. Ale głupi ten gospodarz, który otrzymawszy zdewastowany majątek, bez żadnych wkładów chce mieć z niego od razu złotą żyłę.

To jedno. Ale jest drugie zadanie ekonomiczne, które musi być niezwłocznie dokonane, to przeprowadzenie reformy rolnej na Kresach. Jeśli we wschodniej Galicji trzeba do tej sprawy podejść ostrożnie, aby nie wywołać na nowo odruchu nienawiści wśród ludności wiejskiej polskiej i ukraińskiej, to na Kresach reforma rolna musi niezwłocznie i radykalnie być przeprowadzona. [...]

Rzecz naturalna, że reforma rolna przede wszystkim winna zaspokoić interes miejscowej ludności, a dopiero pozostała ziemia może iść na potrzeby ludności z Polski, zwłaszcza ta, którą rząd przez odpowiednie melioracje uczyni zdatną do uprawy.

Powtarzam, reforma rolna na Kresach to początek i nieodwołalny warunek istotnego ich zespolenia z resztą Polski.

Zapewne to operacja bolesna dla polskich ziemian na Kresach. Ale trudno i darmo – państwo musi wybierać między niezadowoleniem kilku milionów ludności, a względnym zadowoleniem (bo czy urodził się taki polski ziemianin, który byłby zadowolony z polskich rządów?) kilku tysięcy polskich ziemian.

Bez natychmiastowej reformy rolnej na Kresach wszystko inne to bieganie do Łucka i Nowogródka z dziecinną konewką po wodę, aby gasić pożar, coraz większe zataczający tam rozmiary.

***

Taki jest, według mnie, program minimum, który winien być niezwłocznie wykonany z całą energią i stanowczością.

Zapewne nie zadowoli on ukraińskich i białoruskich nacjonalistów, a wściekłość wywoła wśród polskich.

Ale każdy, kto trzeźwo patrzy na rzeczywistość, kto chce naprawdę budować państwo, kto chce, aby mniejszość białoruska i ukraińska w Polsce zaczęła żyć wolnym i pełnym życiem – ten musi przyznać, że ten program, który naszkicowałem, winien wszystkich pogodzić, gdyż każdy rząd polski bez wywoływania głębszych różnic w społeczeństwie polskim może go wykonywać, a każdy działacz ukraiński i białoruski, nic nie roniąc ze swych zasadniczych postulatów i nie wchodząc w żaden kompromis ze swoją godnością narodową może go przyjąć jako program na dziś.

A o to tylko mi chodziło.

Tadeusz Hołówko

Powyższy tekst to fragmenty obszernego artykułu zamieszczonego pierwotnie w piśmie „Droga” w październiku 1924 r. Przedruk za: Tadeusz Hołówko – „O demokracji, polityce i moralności życia publicznego”, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999; zaznaczono poczynione skróty.

Żydzi i Polacy bez nacjonalizmów

Leon Wasilewski

Żydzi nie posiadają własnego terytorium, gdyż – nie mówiąc już o krajach zachodnich – nawet tam, gdzie siedzą w zwartej masie, stanowią mniejszości rozproszone na obszarze rdzennej ludności danych krajów. Nie ma też obecnie jednego ogólnożydowskiego języka. Żydzi zachodnioeuropejscy posługują się językami miejscowymi. Żydzi na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej – o ile chodzi o masy – mówią żargonem niemieckim [tj. jidysz – przyp. red. „Obywatela”], na Bałkanach Żydzi miejscowi mówią żargonem hiszpańskim, w Azji i Afryce rozmaitymi miejscowymi narzeczami. Nawet tam, gdzie masy używają żargonu, klasy wykształcone posługują się językiem większości krajowej. I sam żargon przy zetknięciu się z językiem niemieckim upodabnia doń się bardzo szybko. Co się zaś tyczy języka hebrajskiego, to nie jest on już dzisiaj mową żywą, tylko tym samym, co łacina – językiem martwym, językiem ksiąg liturgicznych, kleru, nauki judaistycznej i w nieznacznej stosunkowo mierze językiem narodowym, pomijając już to, że znany jest prawie wyłącznie mężczyznom.

Brak terytorium i w znacznej mierze języka uszczuplił zakres funkcji narodowych żydostwa, umiejscawiając je w sferze religijnej. Nie ma polskiej, niemieckiej, francuskiej, angielskiej religii – i Polak, Niemiec, Francuz, Anglik, może zmieniać wyznanie zupełnie dowolnie, nie zatracając narodowości, gdy u Żydów zmiana wyznania niemal zawsze oznacza zupełne zerwanie z żydostwem. Najwymowniejszy to dowód, że Żydzi są grupą wyznaniową i że pozbawieni podstawowych cech narodowości – terytorium i języka – tworzą odrębną całość tylko dzięki przynależności do wspólnego wyznania.

Skutkiem zasadniczej odrębności wyznania żydowskiego, Żydzi znajdują się w tym zupełnie wyjątkowym położeniu, że nie mogą nikogo zasymilować, nawet tam, gdzie stanowią większość. Natomiast asymilacja Żydów z ich otoczeniem, pomimo najróżnorodniejszych przeszkód, tak wewnętrznych, jak i zewnętrznych, rozwijać się musi z tej prostej przyczyny, że Żydzi stanowią mniejszość – i to coraz mniejszą – z jednej strony skutkiem emigracji, z drugiej zaś z powodu wzrostu warstw chrześcijańskich tych kategorii, do których należą Żydzi.

Asymiluje się tylko mniejszość i tylko z większością należącą do tej samej klasy społecznej [...]. Chłopi zlewają się z otaczającą ich masą chłopską odmiennej narodowości, większość robotnicza pochłania obconarodową mniejszość robotniczą, ogół ziemiaństwa albo burżuazji pochłania i przetrawia dostające się do jego sfery jednostki i całe grupy ziemiańskie i burżuazyjne. Asymilacja Żydów postępuje tą samą drogą. Asymiluje się burżuazja, inteligencja i klasa robotnicza.

Największą przeszkodą asymilowania się Żydów jest – zwłaszcza tam, gdzie mieszkają w zwartych masach – to, co stanowi w gruncie rzeczy istotę Żydów: ich wyznanie. Natomiast inne cechy żydostwa – ekonomiczne i psychiczne – ułatwiają jego asymilację.

U każdego narodu normalnego obok szowinistycznego nacjonalizmu może istnieć i patriotyzm – uczucie zupełnie normalne, szlachetne, wyrastające z całokształtu stosunków danego kraju w jego przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. U Żydów patriotyzm jest niemożliwy, o ile chodzi o patriotyzm żydowski. Ludzie pochodzenia żydowskiego mogą być płomiennymi patriotami francuskimi, niemieckimi, polskimi, węgierskimi, tylko Żyd-patriota żydowski jest najzupełniejszą anomalią. Brak mu bowiem tego pierwotnego podłoża patriotyzmu – owej patrii, ojczyzny, gdyż jego ojczyzną faktyczną od szeregu pokoleń nie jest ziemia żydowska.

Utraciwszy własną żydowską ojczyznę w Palestynie, Żyd był tułaczem dopóki nie począł się asymilować z mieszkańcami tych ziem, na których osiadł na stałe. Żyd niezasymilowany może w dalszym ciągu być tułaczem, dla którego obojętne są losy kraju jego czasowego pobytu. Ale w miarę asymilowania się, bodaj najpowierzchowniejszego, najbardziej niezupełnego, poczyna zrastać się z ojczyzną przybraną, nie tylko z jej teraźniejszością, ale i przyszłością i przeszłością.

Sztuczne hamowanie tego procesu, przeciwstawianie patriotyzmowi miejscowemu, patriotyzmowi większości mieszkańców kraju – jakiegoś innego patriotyzmu, nie wyrastającego naturalnie z podłoża całokształtu warunków krajowych, jest dążnością nie tylko reakcyjną, ale najzupełniej jałową.

Taką jałową dążnością jest chęć zastąpienia realnej, terytorialnej ojczyzny, jaką posiada każdy naród, przez fikcję autonomii eksterytorialnej, łączącej wszystkie grupy i jednostki żydowskie w rozproszeniu za pomocą eksterytorialnych, ogólnopaństwowych (jeśli już nie międzypaństwowych) instytucji narodowo-żydowskich.

Ażeby owa eksterytorialna autonomia ogarniała całokształt interesów żydowskich, musiałaby się opierać na odrębności Żydów – nie tylko wyznaniowej i po części językowej, ale i ekonomicznej. Tymczasem, o ile życie wyznaniowe Żydów wyodrębnia się jaskrawo ze stosunków otoczenia nieżydowskiego, o tyle ekonomiczne życie żydowskie jest organiczną częścią ogólnokrajowej gospodarki społecznej, życia ekonomicznego większości mieszkańców kraju.

Ekonomika tak ściśle związana jest z terytorium, że nie da się odeń oderwać w żaden sposób i czynność ekonomiczna poszczególnych odłamów żydostwa zahacza o życie chrześcijańskiej większości kraju co chwila.

Rozwój stosunków nowoczesnych w dobie kapitalizmu rozbija coraz bardziej żydostwo i sprzęga każdy jego odłam z odpowiednim odłamem większości mieszkańców kraju. Żydowska burżuazja żyje z pracy tej samej masy, co i chrześcijańska. Nie ma bowiem fabryk, których produkcja byłaby obliczona wyłącznie na odbiorców-Żydów. Fabrykant żydowski zatrudnia w olbrzymiej większości wypadków robotników-chrześcijan. Chrześcijanie zaopatrują się w potrzebne dla nich towary u kupców żydowskich. Sklepikarz żydowski liczy na tę samą klientelę, co jego chrześcijański konkurent. Żyd i chrześcijanin korzystają z tych samych [środków] komunikacji – kolei, poczt, telegrafów, telefonów, muszą płacić takież same cła i podatki ogólnopaństwowe czy krajowe, ulegają tym samym koniunkturom handlowym i przemysłowym itd. W takich warunkach nawet ściśle oświatowe sprawy żydostwa nie dadzą się zupełnie wyodrębnić (że wspomnę tu chociażby tylko o wykształceniu zawodowym), nie mówiąc już o wszystkim, co ma jakąkolwiek styczność z życiem gospodarczym. [...]

Nawet sprowadzona do szczupłych granic ściśle kulturalnych, obejmujących sprawy wyznania, szkolnictwa i filantropii, autonomia eksterytorialna nie da się zupełnie konsekwentnie zastosować wobec organicznego uzależnienia życia żydowskiego od warunków danego terytorium i życia większości jego mieszkańców. [...] Wszystko to wskazuje na zupełną jałowość a la longue [na dłuższą metę] dążności żydowsko-nacjonalistycznych, stających w poprzek normalnemu rozwojowi tak samego żydostwa, jak i otaczających je narodów. I na ziemiach dawnej Polski, tak samo jak na Zachodzie, proces asymilacyjny musi się rozwijać i rozwija się z nieubłaganą koniecznością, jakkolwiek tu, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, spotyka się z nadzwyczajnymi trudnościami.

Pierwszą z nich jest ogromna liczebność żywiołu żydowskiego, skutkiem czego zmniejszanie się jego stosunku procentowego do ogółu ludności odbywa się powoli, jakkolwiek nieustannie. Drugą jest skrępowanie polskości i jej wpływów asymilacyjnych skutkiem wtłoczenia jej w formy obcej państwowości. [...] Zakazywanie słowników żydowsko-polskich, podręczników języka polskiego w żargonie przed rokiem 1905, obecnie zaś niedopuszczanie Żydów do nauki polskiego w szkołach – oto środki przeciwdziałania polonizacji ze strony rządu rosyjskiego. Są one jednak drobnostką wobec powodowania przez tenże rząd masowej imigracji Żydów spoza Królestwa – tzw. litwaków – na teren tego ostatniego.

Napływ fali litwackiej do Królestwa pociągnął za sobą skutki nadzwyczaj doniosłe. Przede wszystkim wzmógł on liczebność miejscowej ludności żydowskiej, następnie wpłynął na nią ideowo w kierunku nacjonalistycznym, przy czym ten nacjonalizm żydowski zaszczepiany był w formie rosyjskiej. Wywołało to zjawisko nowe w życiu Żydów Królestwa Polskiego – szerzenie się wpływów centralistyczno-rosyjskich w przebraniu nacjonalistyczno-żydowskim, co naturalnie musiało pogłębiać przepaść między Polakami a Żydami, nawet stojącymi na analogicznym stanowisku klasowym, i do pewnego stopnia wpłynąć hamująco na żywiołowy proces asymilacyjny.

Nacjonalizm żydowski bezwarunkowo przyczynił się do zatamowania asymilacji i zaognienia kwestii wzajemnych stosunków obydwu odłamów ludności Królestwa Polskiego. Polskie żywioły nacjonalistyczne wyzyskały bardzo sprytnie nacjonalizm żydowski dla wzniecenia ruchu skierowanego już nie tylko przeciwko „litwakom”, lecz i przeciwko Żydom w ogóle [...] Bojkot zwrócił się zrazu przeciwko „litwakom” i nacjonalistom żydowskim, ale rozszerzył się szybko na ogół żydowski i dał się przede wszystkim we znaki Żydom zasymilowanym, Żydom-Polakom.

Jakie będą ekonomiczne skutki obecnego bojkotu, dziś powiedzieć nie możemy. Być może, że w pewnej mierze przyspieszy on wzmaganie się polskiego handlu, zwłaszcza na prowincji. Ale nie ulega najmniejszej wątpliwości, że bardzo dużo przedsiębiorstw, wywołanych agitacją bojkotową, nie zaś obiektywnymi potrzebami życia ekonomicznego, nie wytrzyma konkurencji i upadnie. Przedwczesnym byłoby już dziś układać bilans zysków i strat ekonomicznych spowodowanych bojkotem. Natomiast inne, mianowicie polityczne skutki akcji bojkotowej już obecnie dadzą się dokładnie obliczyć.

Pierwszym jest czasowe powstrzymanie normalnego procesu asymilacyjnego, a przynajmniej znaczne jego zahamowanie. Bojkot, zwracający się przeciwko ogółowi żydowskiemu, odpycha od społeczeństwa polskiego żywioły zasymilowane, każe im odczuwać solidarność ogólnożydowską i w ten sposób wzmacnia nacjonalizm żydowski.

Następnie, bojkot wzmocnił siły reakcyjno-ugodowe w społeczeństwie polskim, stawiając na nogi bankrutującą z kretesem Dmowszczyznę i skupiając pod jej kierownictwem całe zastępy, nic z nią wspólnego dotychczas nie mające.

Dalej – utrwalił pozycję rządu rosyjskiego, i to z dwóch stron. Zwolennicy bojkotu uciekają się do pomocy rządowej w swych zakusach antysemickich, jak ograniczenie procentowe Żydów w Towarzystwie Kredytowym Warszawskim, jak wysiedlanie ich ze wsi w Lubelskiem itd. Żydzi, broniąc się przed bojkotem, uciekają się pod obronę policji i władz rządowych, manifestując swoją lojalność.

Heca bojkotowa zaciążyła ogromnie na całym życiu społeczeństwa w zaborze rosyjskim w chwilach tak doniosłych jak doba zaostrzenia się sytuacji międzynarodowej. Szał bojkotowy, wzniecony przez Dmowskiego i jego popleczników po wyborze Jagiełły [Eugeniusz Jagiełło – poseł PPS-Lewica do rosyjskiej IV Dumy, wybrany m.in. dzięki poparciu żydowskich środowisk mieszczańskich jako konkurent kandydata endeckiego – przyp. red. „Obywatela”], odwrócił uwagę społeczeństwa od wszystkich najbardziej palących zagadnień politycznych i skierował ją na jeden punkt – zwalczanie Żydów. Wszystko to dostatecznie wskazuje na szkodliwość bojkotu ze stanowiska polskiego i zwalnia nas od gromadzenia dalszych zarzutów przeciwko niemu – jako zgoła zbytecznych. [...]

Bojkot oznacza wtargnięcie pierwiastka sztucznej agitacji do żywiołowego procesu ekonomiczno-społecznego. Wskutek swej sztuczności zamąca on bieg normalny tego procesu, powoduje jego zboczenie i w rezultacie hamuje go, wypacza i zabagnia, szerząc dezorientację w społeczeństwie, narzucając mu metody postępowania wypływające z zupełnie fałszywych przesłanek.

Oto np. wysuwa się bojkot jako rodzaj samoobrony przemysłu i handlu chrześcijańskiego, skazanego niemal na zagładę w razie nieistnienia bojkotu. W rzeczywistości jednak hasło bojkotu, szerzone w Królestwie, nie jest wynikiem słabości przemysłu i handlu chrześcijańskiego, ale raczej jego siły. Bojkot jest jednym ze środków walki rosnącego w potęgę konkurenta, który dąży do bezwzględnej przewagi i pognębienia przeciwnika, grając na pewnych instynktach ogółu.

Niestety, nie posiadamy statystyki wyznaniowej przemysłowców i kupców w Królestwie, ale, wnosząc z głosów zwolenników bojkotu, można by przypuszczać, że przedsiębiorczość żydowska niemal zmonopolizowała tam wszystkie gałęzie wytwórczości i wymiany i że chrześcijanie stawiają na polu handlu i przemysłu dopiero pierwsze kroki, pod ustawiczną groźbą całkowitego wyparcia przez Żydów.

Tymczasem obraz wzajemnego ustosunkowania się przemysłu i handlu chrześcijańskiego z jednej, a żydowskiego z drugiej strony, zestawiony niedawno przez „Tygodnik Ilustrowany” na podstawie „dość biegłej znajomości stosunków” i „brzmienia nazwisk właścicieli firm”, pokazuje nam zgoła co innego. A przecież „Tygodnik Ilustrowany” bynajmniej pismem filosemickim nie jest, co się zaś tyczy opierania się na brzmieniu nazwisk, to – wobec olbrzymiej liczby przemysłowców i kupców chrześcijan o nazwiskach niemieckich – łatwiej zaliczyć chrześcijanina w poczet Żydów niż popaść w błąd przeciwny. Jakżeż się przedstawia wynik badań „Tygodnika Ilustrowanego”?

Oto w dziedzinie przemysłu Królestwa przewagę liczebną posiadają nie Żydzi, lecz chrześcijanie. Żydów-właścicieli przedsiębiorstw jest 4210, chrześcijan 6775, czyli, innymi słowy, Żydzi posiadają w swych rękach tylko 39% ogólnej liczby przedsiębiorstw przemysłowych.

Jeśli przyjrzymy się poszczególnym gałęziom wytwórczości przemysłowej, to zobaczymy, że tylko w trzech działach – przemysłu zwierzęcego (garbarnie, sortownie szczeciny, fabryki szczotek), papierniczo-graficznego (papiernie, fabryki celulozy, introligatornie, fabryki tutek, drukarnie, litografie itp.) i konfekcyjnego – właściciele-Żydzi przeważają. W pierwszym właścicieli-chrześcijan jest 96, Żydów 185; w drugim – chrześcijan 309, Żydów 359, w trzecim chrześcijan 999, Żydów 1045. Jak widzimy, i tu mowy nie ma ani o „monopolu” żydowskim, ani o rozpaczliwym położeniu chrześcijan. Nawet w tych najbardziej „żydowskich” gałęziach przemysłu liczba przedsiębiorstw chrześcijańskich waha się między 1/3 a 1/2, zbliżając się raczej do tej ostatniej.

Należy jednak wziąć i to pod uwagę, że fabryki w tych właśnie działach nie należą do większych. Natomiast jeśli przejdziemy do tych gałęzi przemysłu, które odznaczają się wielkimi rozmiarami fabryk, to zobaczymy, że rola w nich Żydów jest dość skromna.

Tylko w przemyśle włókienniczym właściciele-Żydzi prawie dorównują właścicielom-chrześcijanom (640 wobec 645), ale dość przypomnieć, że taki kolos, jak zakłady żyrardowskie, że takie olbrzymie przedsiębiorstwa jak fabryki Scheiblerowskie w Łodzi, Peltzerów w Częstochowie, Schönów, Dietlów itp. w Zagłębiu są fabrykami „chrześcijańskimi”, aby zrozumieć, że i tu przygniatająca przewaga jest po stronie chrześcijan.

Weźmy teraz górnictwo i hutnictwo: właścicieli-chrześcijan 300, Żydów – 51, a więc sześć razy mniej. Przemysł metalowy: chrześcijan 1216, Żydów 339 – prawie cztery razy mniej. Przemysł mineralny (cement, gips, wapno, cegielnie itd.): chrześcijan 367, Żydów 156, tj. przeszło dwa razy mniej. Nawet w takich gałęziach przemysłu, jak drzewny lub spożywczy, przewaga chrześcijan jest ogromna. W dziedzinie przedsiębiorstw i biur technicznych zakładów chrześcijańskich jest osiem razy więcej niż żydowskich.

Zwróćmy się teraz do handlu. Tu należałoby się spodziewać bezwzględnej przewagi Żydów na każdym polu. Tymczasem i tu łatwowiernych wrogów „monopolu żydowskiego” musi spotkać szereg niespodzianek. Przede wszystkim nie ma zgoła żadnych zmonopolizowanych przez Żydów gałęzi handlu. Nawet w dziale przedsiębiorstw transportowych i ekspedycyjnych obok 123 żydowskich istnieje już 29 chrześcijańskich. Wśród domów agenturowych i handlowych – żydowskich jest 199, chrześcijańskich 52. Na 180 handlów papierniczych i księgarskich – żydowskich jest 103, chrześcijańskich 77. W dziale tak „żydowskim” jak manufaktura i galanteria (odzież, futra, bielizna, kapelusze, czapki, obuwie, przybory podróżne, galanteria skórzana) obok 2797 firm żydowskich widzimy 1613 chrześcijańskich. W dziale artykułów do użytku przemysłu i gospodarstwa, firm chrześcijańskich jest 696, żydowskich 857. Ale na tym dziale już się kończy przewaga żydowska. Artykułami chemiczno-kosmetycznymi handluje 519 chrześcijan obok 220 Żydów, artykułami spożywczymi 1071 chrześcijan wobec 917 Żydów. Z przedsiębiorstw finansowych 503 należy do chrześcijan, 140 do Żydów.

Cyfry te wskazują na coś zupełnie przeciwnego temu, co głoszą propagatorzy bojkotu, posługujący się z reguły argumentami albo demagogicznymi, albo z gruntu fałszywymi.

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych fałszów jest zdawkowe tłumaczenie gwałtownego ubytku ludności żydowskiej w Poznańskiem akcją bojkotową społeczeństwa polskiego. Nie bojkot ludności polskiej usuwa Żydów z Poznańskiego (jak zresztą z całego zaboru pruskiego), ale możność znalezienia łatwiejszego i wyższego zarobku w takich wielkich centrach handlowo-przemysłowych, jak Berlin, Frankfurt, Wrocław itd. Wypieranie, jeślibyśmy nawet użyli tego terminu, Żydów zaboru pruskiego w kierunku zachodnim odbywało się zupełnie bezboleśnie w drodze takiegoż samego procesu żywiołowego, jak emigracja z tegoż Poznańskiego i z tych samych Prus Zachodnich Niemców – na stałe, i Polaków – przeważnie na czas pewien. Proces ten nie miał nic wspólnego z akcją bojkotową, był bowiem wynikiem naturalnego rozwoju ekonomicznego kraju, takiego samego rozwoju, jaki odbywa się żywiołowo i w Królestwie, powodując rosnącą emigrację Żydów, tendencyjnie ukrywaną przez antysemitów dla tym większego powodzenia agitacji za pomocą straszaka „zżydzenia” kraju. [...]

Czy bojkot trwać będzie, czy też upadnie, emigracja żydowska z Królestwa musi wzrastać, tak samo jak rośnie we wszystkich innych dzielnicach dawnej Rzeczypospolitej skutkiem „przesycenia” kraju żywiołem żydowskim. Położenie mas żydowskich u nas jest analogiczne do położenia proletariatu rolnego. Obydwa te żywioły muszą szukać ratunku przed śmiercią głodową na emigracji, ponieważ w kraju dostatecznego zarobku znaleźć nie mogą. Skutkiem ruchu emigracyjnego – na razie na zachód, głównie do Ameryki, z czasem zaś i na wschód – stale będzie się obniżał stosunek procentowy ludności żydowskiej do ogółu mieszkańców Królestwa, aby kiedyś dojść do normy zachodniogalicyjskiej, później zaś i poznańskiej. [...] Im zaś liczniejszą jest emigracja ludności żydowskiej, tym bardziej zmniejsza się zwartość żywiołu żydowskiego pozostającego w kraju, tym słabszym staje się jego opór na żywiołowe oddziaływanie otoczenia – na asymilację.

Oczywiście, w warunkach niewoli politycznej i niedorozwoju ekonomicznego asymilacja spotyka się z przeszkodami, o których już mówiliśmy, i może być ogromnie powolna. W warunkach normalnych jest ona natomiast daleko szybsza. Ponieważ zaś osiągnięcie normalnych warunków politycznego, ekonomicznego i kulturalnego rozwoju każdego kraju musi być celem i zadaniem jego ludności bez różnicy pochodzenia, przeto, walcząc o zdobycie tych warunków normalnych w postaci niepodległości na zewnątrz a wszechstronnego wzmocnienia zasobów ekonomicznych i kulturalnych wewnątrz kraju, żywioły niepodległościowe torują drogę asymilacji tej części Żydów, która na stałe pozostaje w kraju.

Uznawszy asymilację za jedyne wyjście dla Żydów, musimy zwalczać antysemityzm jako objaw tę asymilację utrudniający, wzmacniający natomiast nacjonalizm żydowski.

Heca antysemicka nigdy jeszcze nie przyczyniła się do usunięcia kwestii żydowskiej. Przeciwnie, zaogniała ona stosunki wzajemne, pogłębiała antagonizmy, utrwalała odrębność Żydów, wzmacniała ich spoistość wewnętrzną i w ten sposób hamowała rozwój żywiołowej asymilacji, stawała w poprzek temu naturalnemu procesowi.

Żadna heca antysemicka nie zapobiegła wzrostowi żydostwa tam, gdzie było to uwarunkowane stosunkami naturalnymi. Przecież nigdzie chyba (mam na myśli Europę) antysemityzm nie osiągnął takiego rozwoju, jak w swoim czasie w Wiedniu. A jednak, pomimo zupełnego triumfu antysemityzmu w stolicy Austrii, pomimo że partia antysemicka opanowała ją w zupełności, napływ Żydów do Wiednia rósł i rośnie – i nic temu nie jest w stanie zapobiec, jak nie jest w stanie zapobiec szybkiej asymilacji żydowskich przybyszów z Galicji z Niemcami wiedeńskimi.

Zwalczając antysemityzm, musimy jednak zdawać sobie dokładnie sprawę, kiedy mamy do czynienia z antysemityzmem właściwym, kiedy zaś ze zjawiskami ogłaszanymi za objawy antysemityzmu przez nacjonalistów żydowskich. Nie uznamy tedy za zjawisko szkodliwe kooperatywy [spółdzielni], chociażby ta zrujnowała dziesiątki sklepikarzy żydowskich, tak samo jak nie zaprzestaniemy tworzyć kooperatyw tam, gdzie są one ciosem dla sklepikarzy-chrześcijan. Bo uznajemy kooperatyzm za zjawisko dodatnie i pożądane ze stanowiska interesów całego kraju i ogółu ludności. Nie będziemy traktowali wrogo powstawania sklepów i handlów prowadzonych przez chrześcijan dlatego, że konkurencja ich może zaszkodzić handlowi żydowskiemu. Nie będziemy uważali za zbrodniarzy tych przemysłowców-chrześcijan, którzy pragną wtargnąć w dziedziny stanowiące do pewnego stopnia monopol handlu żydowskiego. Bo są to objawy żywiołowych procesów ekonomicznych, nie dających się ani rozpętać, ani zahamować przez jakieś sympatie albo antypatie.

Te kooperatywy i sklepy chrześcijańskie, które powstają nie z potrzeb naturalnych ludności i kraju, lecz ze sztucznej agitacji, nie dadzą się utrzymać i poupadają. Te zaś przedsiębiorstwa, które mogą mieć zdrowe podstawy, i bez agitacji bojkotowej zjawiłyby się wcześniej czy później, bo są wynikiem potrzeb naturalnych.

Żadna, najbardziej namiętna agitacja bojkotowa nie potrafiła la longue zmuszać konsumenta do płacenia drożej za gorszy towar, jeśli może on otrzymać lepszy taniej. Gdzie rozwijający się handel chrześcijański nie dorówna żydowskiemu jakościowo, skazany jest na zagładę pomimo rozpaczy antysemitów. Gdzie zaś zdoła mu dorównać i przewyższyć go swymi cechami dodatnimi, tam żadne skargi nacjonalistów żydowskich nie pomogą.

***

Reasumując wszystko, cośmy dotychczas powiedzieli, dochodzimy do następujących wniosków:

1. Swoistość i odrębność kwestii żydowskiej na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej spowodowana została zahamowaniem przez carat rosyjski normalnego rozwoju politycznego, ekonomicznego i narodowego tych dzielnic.

2. Pomimo uniemożliwienia przez carat swobodnego rozpraszania się żywiołu żydowskiego po olbrzymich przestworach europejskiego wschodu i po ośrodkach azjatyckich Rosji, oraz pomimo zatamowania przez najazd rozwoju narodowego ludności krajów, w których mieszkają Żydzi polsko-litewsko-białorusko-ukraińscy, asymilacja tych Żydów jest procesem odbywającym się żywiołowo i nie dającym się cofnąć.

3. Utrudniają ten proces: zacofanie ustroju politycznego Rosji, reakcyjny antysemityzm społeczeństwa i nacjonalizm żydowski, będący wypływem niezdrowych stosunków panujących pod caratem.

Z tego wypływa praktyczne zadanie, polegające na walce z całokształtem warunków nadających kwestii żydowskiej u nas cechy swoiste, a z caratem przede wszystkim. Wyjarzmienie wszystkich uciskanych przez carat ludów i krajów i zapewnienie im normalnych warunków rozwoju przyniesie w rezultacie i ziemiom dawnej Rzeczypospolitej rozwiązanie kwestii żydowskiej według tych zasad, które w czyn wcieliła Europa Zachodnia.

Leon Wasilewski

Powyższy tekst to fragmenty trzech ostatnich rozdziałów broszury Leona Wasilewskiego „Kwestia żydowska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej”, opublikowanej nakładem „Zjednoczenia” – „pisma poświęconego szerzeniu myśli polskiej wśród młodzieży żydowskiej”, Lwów 1913. Zaznaczono skróty, poprawiono pisownię wedle obecnych reguł, tytuł pochodzi od redakcji „Nowego Obywatela”.

Spójne społeczeństwo. Proporcjonalizm i federalizm Feliksa Młynarskiego

Rafał Łętocha

Leszek Gawor nazwał go jednym z najwybitniejszych Polaków ubiegłego stulecia^1. Nawet jeśli trochę w tym przesady, to nie ulega wątpliwości, że Młynarski był postacią nietuzinkową. Socjolog, filozof, działacz polityczny i gospodarczy, współtwórca reformy walutowej z 1924 r., światowej klasy ekspert w sprawach finansowych. W dodatku był ekonomistą-samoukiem, co jeszcze lepiej pokazuje format tej postaci.

***

Urodził się 20 listopada 1884 r. w Gniewczynie k. Przeworska^2. Już w gimnazjum w Jarosławiu zetknął się z ruchem narodowym w organizacji Czerwona Róża, kierowanej przez Związek Młodzieży Polskiej (tzw. Zet). Jako organizator nielegalnych obchodów rocznicy Konstytucji 3 Maja, w ostatniej klasie zmuszony został do przerwania nauki, ostatecznie maturę eksternistyczną pozwolono mu zdawać w Sanoku. Następnie studiował na Wydziale Filozoficznym UJ, gdzie kontynuował działalność patriotyczną. W 1903 r. wszedł do „Zetu”, trzy lata później został jego sekretarzem i równocześnie członkiem tajnej Ligi Narodowej.

Od 1907 r. jego drogi z obozem narodowym zaczynają się jednak rozchodzić. Stawał się coraz bardziej krytyczny wobec prorosyjskiej orientacji endeków. W 1908 r. ukończył pracę „Socjologia wobec teorii poznania”, na podstawie której uzyskał stopień doktora filozofii (ówczesne magisterium). W 1909 r. był współorganizatorem i jednym z liderów Związku Niepodległości, grupującego rozłamowców z obozu narodowego. Blisko współpracował również z Organizacją Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”, która powstała w 1909 r. we Lwowie wskutek podziału w tamtejszym „Zecie”. Rok później zaowocowało to powołaniem akademickiej organizacji Legia Niepodległości, utworzonej z połączenia obu grup rozłamowych.

Wydał wówczas, pod pseudonimem Jan Brzoza, pracę „Zagadnienie polityki niepodległości”. Książka stanowiła głos w sporze między narodową demokracją a nurtem niepodległościowym Piłsudskiego. Autor wyszedł od konstatacji o istnieniu dwóch zasadniczych postaw wobec kwestii niepodległości. Obóz narodowy traktuje ją jako swoistą ideę moralną, niepodległościowy zaś jako bezpośredni cel polityczny. Obie postawy są błędne, bowiem brakuje w nich dążeń państwowotwórczych. Naczelną ideą Młynarskiego była zatem potrzeba myślenia w kategoriach państwowości, i to nie tylko przyszłej, ale również realizowanej już w warunkach niewoli. Postulował rozbudowę struktur konspiracyjnego państwa, uważając, że ich wykreowanie musi poprzedzić odzyskanie suwerenności. Nawoływał więc do stworzenia tajnej Konstytucji, Sejmu, rządu z aparatem skarbowym, armii. Ich autorytet należało umacniać tak, aby wszelki partykularyzm był postrzegany jako naganny, żeby ten nadrzędny cel skupiał osoby rozmaitych orientacji ideowych oraz integrował społeczeństwo rozrywane różnymi waśniami. Problem Państwa Polskiego – jak pisał – to problem zwycięskiej wojny o wolność. Problem polskiej państwowości to zagadnienie organizacyjne, rzucone na tło naszego życia narodowego^3.

W tamtym czasie uczestniczył w formowaniu Polskich Drużyn Strzeleckich – paramilitarnej organizacji powołanej przez „Zarzewie”, której w latach 1913-1914 był prezesem. Jako reprezentant Związku Niepodległości brał udział w naradach zmierzających do powołania Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, której celem była koordynacja działań niepodległościowych w oparciu o Austro-Węgry; w 1912 r. wszedł w skład jej władz.

Po wybuchu I wojny światowej PDS zostały podporządkowane Józefowi Piłsudskiemu, a Młynarski jako szeregowiec wstąpił do Legionów, skąd oddelegowano go do Departamentu Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. Z ramienia NKN został wysłany wraz z socjalistą Arturem Hausnerem do USA, aby informować Polonię o celach Legionów oraz zabiegać o pomoc materialną i poparcie.

Po powrocie do Polski podjął pracę jako kierownik Wydziału Spółdzielczości w Ministerstwie Pracy w Królestwie Polskim. Opracował wtedy szkic reformy społecznej, opartej na systemie spółdzielczym, do którego zapałał sympatią jeszcze przed wojną za sprawą Edwarda Abramowskiego^4. W kwietniu 1923 r. minister skarbu Władysław Grabski powołał Młynarskiego na stanowisko wicedyrektora w Departamencie Kredytowym. Stał się on wówczas współautorem reformy walutowej oraz statutu Banku Polskiego. W sierpniu 1924 r. objął stanowisko wiceprezesa tej instytucji.

W 1929 r. po wygaśnięciu kadencji odszedł z Banku i został członkiem Komitetu Finansowego Ligi Narodów w Genewie. Z jego ramienia pojechał w 1933 r. do Grecji jako ekspert – za doradztwo w czasie tej misji otrzymał od rządu greckiego order Feniksa I klasy. W tym samym roku został wybrany na dwa lata przewodniczącym Komitetu. Międzynarodowa kariera była m.in. pokłosiem pracy „Złoto i banki biletowe” (1928), która przetłumaczona na angielski i japoński przyniosła mu uznanie w środowisku ekonomicznym. W 1937 r., po zmianie Konstytucji Komitetu Finansowego, Młynarski wraz z resztą członków podał się do dymisji, rozpoczął natomiast działalność w Międzynarodowej Izbie Handlowej w Paryżu oraz w Komitecie Złota LN. Pod koniec lat 30. ponownie włączył się w krajowe życie polityczne, zbliżając się do Frontu Morges.

W czasie II wojny światowej Niemcy zaproponowali mu objęcie prezydentury Banku Emisyjnego z siedzibą w Krakowie. Wyraził zgodę dopiero po licznych konsultacjach z polskimi sferami gospodarczymi i społecznymi, uznając, że pomimo okupacji życie gospodarcze powinno zachować ciągłość zapewniającą minimalną stabilizację. Od jego nazwiska pieniądze emitowane przez Bank popularnie nazywane były „młynarkami”. Urząd piastował do końca wojny, lawirując pomiędzy niemieckimi naciskami a polskimi interesami – jego działalność pozytywnie oceniał m.in. Delegat Rządu na Kraj, Cyryl Ratajski. Po wojnie postawiono mu zarzut kolaboracji, jednak dochodzenie zostało szybko umorzone. W lipcu 1945 r. wybrano go czynnym członkiem Wydziału Historyczno-Filozoficznego PAU, objął też wykłady w Krakowskiej Akademii Handlowej i na Wydziale Prawa UJ. W 1951 r. został dyrektorem biblioteki Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Krakowie (powołanej w miejsce KAH) i pozostał na tym stanowisku aż do emerytury w 1961 r.

Po wojnie nadal pisał. Obok problematyki ekonomicznej, w coraz większym stopniu zaczęła interesować go filozofia. Główna praca z tej dziedziny, „Filozofia śmierci”, nie doczekała się jednak druku. Na łamach paryskiej „Kultury” ukazał się natomiast w częściach na przełomie lat 1963 i 1964 jeden z jego ostatnich artykułów, „Szkice literacko-filozoficzne”. Konstatował w nim pogłębiający się kryzys duchowy współczesnego świata, tzw. retrogresję totalistyczną. Polegać miała na nasileniu się form przymusu i powstaniu nowych rodzajów ucisku. Wyrażał też zaniepokojenie zakłócaniem przez człowieka równowagi w świecie przyrody^5. Zmarł 13 kwietnia 1972 r. w Krakowie, pochowany został na Cmentarzu Salwatorskim.

***

Przemyślenia dotyczące spraw społeczno-politycznych i gospodarczych przedstawił w trzech pracach z lat 30.: „Człowiek w dziejach”, „Proporcjonalizm ekonomiczny” i „Totalizm czy demokracja w Polsce”. Jak podkreślał w przedmowie do tej ostatniej: Wszystkie trzy prace stanowią jedną całość i celem ich jest dać społeczeństwu systemat myślenia politycznego, zgodny z tradycją i charakterem umysłowości polskiej^6.

Młynarski wyróżnił w dziejach Europy trzy zasadnicze etapy: starożytność, która kończy się w 313 r. edyktem mediolańskim; średniowiecze zamykające się rewolucją francuską z 1789 r.; czasy nowożytne, trwające do I wojny światowej, która rozpoczyna nową epokę. Na jakiej podstawie dokonał tej niestandardowej periodyzacji?

Punktem wyjścia są relacje między uniwersalizmem a indywidualizmem – pochód dziejowy to dowartościowywanie jednostki jako podmiotu dziejów. Dla nikogo nie jest rzeczą wątpliwą, [...] że człowiek był, jest i będzie zarówno podmiotem, jak i przedmiotem dziejów. Co jednak jest zjawiskiem podstawowym: czy człowiek jako twórczy podmiot, czy społeczeństwo, ogarniające go jako jeden z licznych swoich przedmiotów? Przyjęcie pierwszego stanowiska wyzwala indywidualistyczny pogląd na świat. Przyjęcie drugiego rodzi pogląd na świat uniwersalistyczny^7.

Okres starożytny stanowił dla Młynarskiego czas dominacji uniwersalizmu, polegającego na podporządkowaniu jednostki społeczeństwu zorganizowanemu w związek państwowy. [...] Człowiek jest czymś znikomym, przejściowym, mizernym punktem na ekranie dziejów^8. Uniwersalizm ten szukał uzasadnienia w religii, sankcjonującej autorytet władców. Konsekwencją była sakralizacja państwa i władzy. Młynarski stwierdza, że to, co w czasach współczesnych określa się mianem totalizmu, to skrajna forma uniwersalizmu antycznego.

Zaczął być on stopniowo przezwyciężany wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa. Emancypuje ono jednostkę, wprowadzając zasadę powszechnej równości ludzi wobec Boga, oraz doprowadza do desakralizacji państwa. Obowiązujący monizm religijno-polityczny zastąpiono dualizmem ewangelicznej zasady „cesarzowi, co cesarskie, a Bogu, co boskie”. Dzięki chrześcijaństwu Niebo zaczęło przede wszystkim opromieniać człowieka jako człowieka, spychając państwo w cień, jako rzecz wtórną, przemijającą, mizerną w obliczu wieczności. Państwo w ten sposób zostało zdegradowane do rzędu instytucji świeckiej^9.

Średniowiecze to dla Młynarskiego okres, gdy starożytny system gospodarczy, oparty na niewolnictwie, został zastąpiony przez feudalizm, wprowadzający znaczną decentralizację władzy. Omnipotencja państwa odchodzi w przeszłość, poszerza się sfera indywidualnych uprawnień. Właśnie w okresie feudalizmu należy szukać prapoczątków indywidualizmu. Równie wielką wagę przywiązuje do sporu o uniwersalia. Miał on rewolucyjne konsekwencje praktyczne. Delegacja [...] pojęć ogólnych podniosła znaczenie jednostki jako jedynego bytu realnego, czy to w przyrodzie, czy w społeczeństwie. Rzeczą główną, istotną, stało się indywiduum. [...] Podobnie w zagadnieniach politycznych, wstrząsających ówczesnym światem, nominaliści podtrzymują autorytet jednostki ludzkiej i przez to osłabiają autorytety wielkich utworów społecznych, jak Kościół i cesarstwo^10.

Proces kształtowania się indywidualizmu znajduje ukoronowanie w idei równości wobec prawa. Recydywa antycznego totalizmu, jaką był absolutyzm oświecony, nie potrafiła już zatrzymać tego procesu. Rewolucja francuska proklamuje deklarację podstawowych praw człowieka i w tym momencie dopiero, zdaniem Młynarskiego, możemy mówić o końcu średniowiecza.

Czasy nowożytne pozostają pod znakiem dalszego rozwoju indywidualizmu, którego przejawy stanowią kapitalizm i liberalizm. Efektem jest bezprzykładny rozwój gospodarczy i postęp w różnych dziedzinach życia. Jednak rozwój ten nie jest nieprzerwany i bezproblemowy. Już pod koniec XIX w. zasada indywidualizmu zaczęła być podważana. Z jednej strony winowajcą jest wedle Młynarskiego demokracja parlamentarna, która z obywatelskiego systemu reprezentatywnego przeistoczyła się w system działający w imię państwa. Z drugiej zaś kapitalizm, który zaczął zaprzeczać zasadom, na jakich się opierał. Świat kapitalistyczny wychodził teoretycznie z równości szans, ale doprowadzał w praktyce do nierówności tych szans. Pozycja silniejszych stawała się bowiem z natury rzeczy coraz silniejsza i coraz trudniej było wydobywać się na wierzch nowym elementom^11.

Kapitalizm nie zdołał też rozwiązać najistotniejszego problemu współczesności, jakim jest realizacja zasady równości praw do udziału w dochodzie społecznym. Próby takie podejmują totalitaryzmy, ale stanowią lekarstwo gorsze od choroby i nie mają szans powodzenia. Dochód narodowy winien być dzielony proporcjonalnie między wszystkie grupy społeczne, bo w przeciwnym razie równowaga zostanie szybko zachwiana na skutek tego, iż jedni będą zyskiwać kosztem drugich.

Jak istotna jest kwestia proporcjonalizmu w podziale nadwyżki, widać na przykładzie USA: Ameryka cieszyła się przed październikiem 1929 r. stabilizacją poziomu cen i równoczesnym szybkim przyrostem dochodu narodowego. Repartycja odbywała się jednak wadliwie. Praca jako producent usług nie korzystała proporcjonalnie z postępu gospodarczego, ponieważ skala płac i pensji pozostawała w tyle. Natomiast przemysł gromadził tym większe zyski. Pociągnęło to nadpłynność przemysłu, nadmierną zwyżkę kursów akcyz i ogólną grę spekulacyjną. Walcząc z destabilizacją cen akcji i obligacji władze bankowe musiały zastosować środki deflacyjne pomimo względnej stałości poziomu cen towarowych. Skończyło się ogólnym załamaniem równowagi. [...] błędna repartycja nadwyżek dochodu społecznego przy stabilizacji poziomu cen stała się w Ameryce jedną z ważniejszych przyczyn ogólnego kryzysu^12.

Proporcjonalizm nie ogranicza się do kwestii redystrybucji dochodu. Stabilizacja bowiem poziomu cen zakłada postulat stałej opłacalności wytwarzania. Ów postulat zakłada z kolei stałość relacji poszczególnych cen. Nie można osiągnąć i utrzymać takiej stałości, jeżeli produkcja dóbr i usług nie rozwija się proporcjonalnie, a więc w tempie równomiernym. Punkt ciężkości leży więc w proporcjonalizmie produkcji i wymiany. Jest to nowa zasada polityki ekonomicznej^13. Proporcjonalizm wymaga ciągłości postępu, czyli stałych nadwyżek w dochodzie społecznym, w miarę równomiernie dystrybuowanych między świat pracy a kapitał. Dlatego niedopuszczalne jest pozostawienie podziału dochodu dobrej woli czy prywatnej inicjatywie. Konieczna staje się normatywna interwencja państwa, a więc siłą rzeczy propocjonalizm nie jest w stanie współistnieć z „liberalną formą ustroju kapitalistycznego”14.

Młynarski doszedł do wniosku, że ani wielkość przedsiębiorstw, ani rola obiegu pieniężnego czy instytucja prywatnej własności środków produkcji nie mogą być uznane za cechy charakterystyczne kapitalizmu, ponieważ są to właściwości wspólne z niektórymi formami z przeszłości. Cechę naprawdę odróżniającą kapitalizm od niewolnictwa czy poddaństwa stanowi dopiero system salariatu: umowa najmu pomiędzy cywilnie równymi przedsiębiorcą i pracownikiem. Jej konsekwencją jest współdziałanie „kapitału żywego” (siły roboczej) oraz „martwego”, czyli środków produkcji, będących w posiadaniu przedsiębiorcy. Proces produkcji ma więc charakter społeczny, jednak jego efekt – już nie.

Kapitał martwy i ukryty za jego plecami przedsiębiorca mają stanowisko uprzywilejowane, ponieważ do nich należy całość owoców produkcji – a robotnik może być skwitowany przy pomocy płacy zarobkowej, której wysokość reguluje się według cen żywności i potrzeb elementarnych robotnika, a nie według tego, jaką wartość zamienną osiągnie suma wytworzonych towarów na rynku. Pozycja prawna robotnika nie różni się zasadniczo od pozycji wydzierżawionej na jakiś czas maszyny, której praca nie stwarza tytułu do udziału w owocach produkcji. Istota kapitalizmu wyraża się w najemnictwie. Istota najemnictwa polega na nierówności praw do owoców produkcji^15.

Cena, a tym samym zysk, stanowią kategorię społeczną, będąc wypadkową gry podaży i popytu, stanu waluty, warunków politycznych. Natomiast podział zysku jest już czymś prywatnym. Młynarski wskazuje na to zjawisko jako jedną ze sprzeczności kapitalizmu. Antynomie, które nawarstwiły się w ustroju kapitalistycznym, są możliwe do rozwiązania jedynie poprzez działania prowadzące do zmiany roli państwa, zależności pomiędzy klasami czy przekształcenia produkcji dla rynku w produkcję służącą zaspokojeniu potrzeb poprzez zmianę organizacji spożycia. Wówczas dopiero może nastąpić współmierność produkcji i spożycia, współmierność ilości dóbr materialnych i potrzeb – a tym samym nastąpi względna stabilizacja wartości zamiennej dóbr i usług w gospodarstwie społecznym^16.

Jak stwierdza Młynarski, w dążeniu do organizacji spożycia zarysowały się dwa zasadnicze kierunki. Pierwszy to socjalizm, widzący rozwiązanie w upaństwowieniu środków wytwarzania. Drugim jest solidaryzm, pragnący osiągnąć ów cel przez dobrowolną akcję od dołu – akcję wyrażającą się w tworzeniu spółdzielni spożywczych^17. Pierwsza z metod zostaje przezeń odrzucona jako nieefektywna i szkodliwa. Takich wad i braków nie ma natomiast spółdzielczość spożywcza jako forma uspołecznienia produkcji i spożycia. Jest to forma przedziwnie mądra i prosta w swej konstrukcji teoretycznej, a egzamin życiowy zdała świetnie. Biorąc udział w spółdzielni spożywczej, jednostka ma możność oszczędzać przez wydatkowanie, stwarzać własną produkcję przez organizację spożycia, wreszcie łączyć najemnictwo i prawodawstwo w jednym ręku^18.

Kreśląc proponowane rozwiązania, Młynarski jawi się też jako zwolennik korporacjonizmu. Jego główną zaletę stanowić miały autonomia, rozwijanie twórczej inicjatywy człowieka, odrzucenie omnipotencji państwa, współodpowiedzialność robotnika i przedsiębiorcy za losy produkcji, stępienie antagonizmów klasowych. Korporacje miałyby konsolidować odrębne grupy społeczne, Młynarski przewidywał istnienie odrębnych związków zawodowych dla pracobiorców oraz dla pracodawców, a obok tego korporacji skupiających wszystkich przedstawicieli danej branży, niezależnie od ich pozycji na rynku pracy. Korporacja posiadałaby autonomię ustawodawczą i być może nawet sądową. Do jej zadań należałoby ustalanie regulaminu fabrycznego, czasu pracy, wypełnianie zadań sądów pracy, planowanie rozmiarów produkcji, wysokości cen, przygotowywanie projektów ustawodawstwa dotyczącego ogólnej polityki gospodarczej, celnej i podatkowej itp.

Zauważał jednak, że korporacjonizm, atakując pewne elementy kapitalizmu, zapomina o najważniejszym: umowie najmu separującej robotnika od efektów wspólnej pracy. Jeśli w tej sferze nie nastąpią radykalne zmiany, to powstanie jedynie lepsza forma kapitalizmu. Koniecznym jest zatem zagwarantowanie udziału robotnika w zyskach przedsiębiorstwa. W takich warunkach umowa najmu nie będzie już tylko środkiem prawnym, który umożliwia dzierżawę siły roboczej, ale tytułem prawnym do udziału w owocach wspólnego procesu wytwarzania – do udziału w zyskach wynikających z koniunktury rynkowej. W miejsce najemnictwa, przy którym istnieje separacja pracy i kapitału przy podziale owoców wspólnej produkcji – powstanie „koalicja pracy i kapitału”19.

Udział w zyskach nie musi przy tym polegać na dzieleniu ich pomiędzy poszczególnych robotników – kwoty takie byłyby stosunkowo niewielkie. Właściwsze byłoby odprowadzanie zysku przeznaczonego dla robotników do kasy znajdującej się w rękach organizacji robotniczo-społecznej, która będzie mogła go spożytkować wyłącznie na cele przewidziane odpowiednimi przepisami. Z takiego funduszu można byłoby wykupywać zamykane czy bankrutujące przedsiębiorstwa prywatne. Zakładając działanie powyższego urządzenia nie tylko unikamy dewastacji substancji i zabezpieczamy daną okolicę przed wzrostem bezrobocia – ale zarazem zakładamy podwaliny dla tworzenia się nowej formy własności. Będzie to własność wybitnie społeczna…20.

Jeśli chodzi o administrowanie tego rodzaju funduszem, najwłaściwsze byłyby spółdzielnie spożywców, mające na tym polu doświadczenie. Z teoretycznego punktu widzenia rozwiązanie takie jest idealne, bowiem poprzez obowiązkowy udział w zyskach atakujemy klasową umowę najmu – zaś przez ruch spółdzielczo-spożywczy atakujemy ryzyko rynkowe, które obok umowy najmu stanowi drugą cechę ustroju kapitalistycznego^21. W związku z tym należałoby wprowadzić obowiązek przynależności robotników do spółdzielni spożywców. Młynarski wysuwa tutaj analogię z obligatoryjnymi ubezpieczeniami, które w pewnym momencie wprowadziły wszystkie państwa –powszechna spółdzielczość to swoiste ubezpieczenie od wyzysku handlowego i strat na rynku.

Spółdzielnie zachowałyby autonomię gwarantującą ich rozwój, lecz byłyby kontrolowane przez państwo pod kątem ksiąg i praworządności wewnętrznej. Cel ostateczny stanowiłoby, jak to ujął, powstanie Rzeczpospolitej Spółdzielców. Robotnik przestanie być najmitą – zdobędzie bowiem równość prawa do udziału w owocach wspólnej produkcji, dokona się jego wyzwolenie, ponieważ osiągnie równouprawnienie społeczne, obok już dzisiaj posiadanego równouprawnienia pod względem cywilnym i politycznym^22.

Dzięki temu społeczeństwo klasowe przekształci się w federację społeczną, stąd Młynarski określił swój projekt mianem federalizmu społecznego. Zalety takiego ustroju są jego zdaniem wielostronne: redystrybucja dochodu społecznego wreszcie będzie miała charakter racjonalny i sprawiedliwy, zmaleje też niebezpieczeństwo kryzysów i wahań koniunktury.

Zasadniczą wartość stanowi pogodzenie dwóch zasad politycznych, pozostających w konflikcie: prywatnej inicjatywy oraz etatystycznej interwencji. Dopiero proporcjonalizm sprzymierzony z federalizmem społecznym sprowadza obie zasady do właściwych im zakresów. Obok bowiem własności i przedsiębiorczości społecznej może żyć i rozwijać się własność i przedsiębiorczość prywatna. Zamiast zaś etatyzacji unicestwiającej przedsiębiorczość prywatną, rola państwa ograniczy się do planowania normatywnego, stwarzającego ramy dla równoległych wysiłków obu form własności, zarówno prywatnej, jak społecznej^23.

Tak pomyślany system gospodarczy urzeczywistniony miał zostać w państwie nacjokratycznym, zachowującym odpowiednie relacje pomiędzy aparatem państwowym (reprezentującym zasadę uniwersalistyczną) a narodem (wyrazicielem zasady indywidualistycznej). W takim ustroju rola państwa miała zostać zminimalizowana, naród bowiem zajmowałby pozycję nadrzędną, państwo zaś miało stanowić jedynie organ wykonawczy jego woli.

Drugą charakterystyczną cechę stanowić miało pierwszeństwo jednostki nad narodem, jednak mające charakter relatywny, albowiem naród jednocześnie ma nad jednostką prymat moralny. Naród budzi się do życia – pisał Młynarski – jako forma pojęciowa uświadomienia jednostek i sprzęga się jednocześnie z samowiedzą etyczną, z poczuciem obowiązku służenia dobru wspólnemu. I jedno, i drugie jest sprawą duchową, sprawą twórczą osobowości ludzkiej, sprawą indywidualną. Wobec tego zaś również pierwszeństwo interesu narodowego przed interesem jednostki musi wywodzić się z aktu wolnej woli człowieka, z jego decyzji i wyboru, a nie jest czymś danym przez naturę, jako rzecz gotowa, z góry przychodząca i ogarniająca człowieka^24.

Ujęcie takie wydaje się bardzo bliskie personalizmowi chrześcijańskiemu, eksponującemu prymat jednostki wobec społeczeństwa i jednocześnie obowiązki na niej ciążące. Tak rozumiany nacjokratyzm musi zostać dopełniony przez homokrację, zgodnie z którą nie przywilej, majątek lub przynależność do partii czy elity rządzącej powinny stanowić tytuł do większego wpływu na organizowanie, względnie reorganizowanie spraw państwowych – lecz uzdolnienie, kompetencja, polot twórczy, męstwo przekonań i w ogóle charakter człowieka^25.

Rafał Łętocha

(ur. 1973) – politolog i religioznawca. Doktor habilitowany nauk humanistycznych, zastępca Dyrektora w Instytucie Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor w Instytucie Politologii Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Oświęcimiu. Autor książek „Katolicyzm a idea narodowa. Miejsce religii w myśli obozu narodowego lat okupacji” (Lublin 2002), „Oportet vos nasci denuo. Myśl społeczno-polityczna Jerzego Brauna” (Kraków 2006) i „O dobro wspólne. Szkice z katolicyzmu społecznego” (2010). Publikował m.in. we „Frondzie”, „Glaukopisie”, „Nomosie”, „Nowej Myśli Polskiej”, „Państwie i Społeczeństwie”, „Pro Fide Rege et Lege”, „Studiach Judaica”, „Templum Novum”. Od urodzenia mieszka w Myślenicach i bardzo jest z tego zadowolony. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Przypisy:

1 L. Gawor, Feliksa Młynarskiego filozofia dziejów [w:] Tenże, Polska myśl historiozoficzna I połowy XX wieku. Analiza wybranych poglądów, Rzeszów 2005, s. 118.

2 Na temat Młynarskiego zob. Z. Landau, Feliks Młynarski, Polski Słownik Biograficzny, t. XXI/1, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, ss. 443-446.

3 Jan Brzoza (wł. F. Młynarski), Zagadnienie polityki niepodległości, Kraków 1911, s. 97.

4 F. Młynarski, Wspomnienia, Warszawa 1971, s. 153.

5 Idem, Szkice literacko-filozoficzne, „Kultura” (Paryż) 1963 nr 12, 1964 nr 1.

6 Idem, Totalizm czy demokracja w Polsce, http://www.polskietradycje.pl/article.php?artykul=328

7 Idem, Człowiek w dziejach. Jednostka – państwo – naród, Warszawa [1937] (wyd. II), s. 31.

8 Ibid., s. 33.

9 Ibid., s. 54.

10 Ibid., s. 74.

11 Ibid., s. 111.

12 Idem, Proporcjonalizm ekonomiczny. Zagadnienie nowego kierunku, Warszawa 1937, s. 23.

13 Ibid., s. 24.

14 Ibid., s. 105.

15 Ibid., ss. 126-127.

16 Ibid., s. 134.

17 Loc. cit.

18 Ibid., s. 136.

19 Ibid., ss. 143-144.

20 Ibid., s. 149.

21 Ibid., s. 151.

22 F. Młynarski, Proporcjonalizm…, s. 160.

23 Ibid., s. 179.

24 Idem, Człowiek…, s. 160.

25 Ibid., s. 168.

Kobiety do spółdzielni. Liga Kooperatystek w Polsce 1935-1944

prof. dr hab. Zofia Chyra-Rolicz

Tworzenie spółdzielczej polskiej organizacji kobiecej było procesem długotrwałym, ze względu na warunki polityczne kraju pozbawionego suwerenności, powolny i nierównomierny rozwój ruchu kooperatywnego oraz niewielkie wyrobienie społeczne kobiet wkraczających w sferę publicznej działalności gospodarczej.

***

Przykładem do naśladowania dla polskiej Ligi Kooperatystek (i innych lig narodowych) była organizacja angielskich entuzjastek spółdzielczości. Utworzyło ją w 1883 r. kilka pań z klasy średniej, zainteresowanych zminimalizowaniem kosztów prowadzenia gospodarstwa domowego. Do tego celu znakomicie nadawała się spółdzielczość spożywców, w owym czasie szybko się rozwijająca w większych miastach Wielkiej Brytanii. Tutaj dygresja: brytyjska inicjatywa była jedną z pierwszych organizacji skupiających kobiety do walki o pełnię praw obywatelskich. Otwarty charakter ruchu spółdzielczego, programowo odrzucającego wszelkie formy dyskryminacji, sprawił, że kobiety nie musiały tu dokonywać wyłomu w tradycyjnie ukształtowanych strukturach.

Zaczęto od ogłoszenia w „Co-operatives News”. Gazeta spółdzielcza umożliwiła siedmiu współzałożycielkom Angielskiej Ligi Kooperatystek szerszy rozwój tej organizacji. Na pierwszych jej zebraniach – pisała w 1910 r. przyszła znana pisarka, wówczas stypendystka Warszawskiego Związku Stowarzyszeń Spożywczych, Maria Dąbrowska – przedmiotu do dyskusji dostarczały ceny towarów zbyt wygórowane w niektórych spółkach. Liga wpłynęła na ich obniżenie. Zapanowało ogólne ożywienie wśród kobiet. Jęły teraz uczęszczać i na zebrania własnych towarzystw spółdzielczych. Poszczególne filie zakładają od razu tzw. w Anglii „kluby” odzieży, węgla, zapomóg, wycieczek, organizują wykłady dla dzieci, zebrania z praktycznymi odczytami o sztuce gotowania, pielęgnowania chorych itd. [...] Jednocześnie podnoszą się głosy za uczestnictwem kobiet w zarządach spółek^1. Chociaż organizacja nie podnosiła haseł emancypacyjnych, dzięki konkretnej, efektywnej pracy dostrzeżono zmysł praktyczny kobiet i dojrzałość do szerszej działalności społecznej.

Schemat organizacyjny był bardzo prosty. Filie Ligi, pozostając w ścisłym związku ze spółdzielniami spożywczymi, liczyły od 10 do 70 członkiń. Składały się one na 34 okręgi oraz 5 większych grup, czyli sekcji. Po dwóch dekadach istnienia Angielska Liga Kooperatystek liczyła w 1904 r. 18,6 tys. członkiń i 363 filie. W 1911 r. zrzeszała już ponad 26 tys. kobiet i 521 filii. Podobne organizacje powstały również w Szkocji i Irlandii^2. Corocznie odbywał się wspólny zjazd organizacji angielskiej, szkockiej i irlandzkiej. Najwyższą władzę brytyjskich lig sprawował Kongres zbierający się także corocznie, oraz Komitet Centralny, złożony z 7 członkiń wybieranych na 3-letnią kadencję. Wewnętrzna organizacja Ligi zasadza się na najszerszej stosowanym samorządzie lokalnym, łącznie z obowiązkiem solidarności względnie spraw poruszanych przez centralę. Stosunek między członkami jest najszerzej demokratyczny, w atmosferze czuć swobodę i humor. Przez sprawiedliwe równouprawnienie kobiety, związek spółdzielczy w Anglii pozyskał dla swych interesów olbrzymią siłę. Liga przysparza mu wytrwale członków, otwiera w miastach w dzielnicach upośledzonych i zaniedbanych spółki dla najuboższej ludności, wszelkimi siłami ułatwiając wstęp do nich i wpłatę udziału^3.

Kooperatystki, wspierając ruch zawodowy, zyskiwały akceptację społeczną i uznanie dla swej działalności. Przyczyniły się do skrócenia dnia pracy we wszystkich niemal placówkach spółdzielczych. Warunki pracy i wynagrodzenia w fabrykach spółdzielczych uważano wówczas w Anglii za wzorowe.

Formy życia społecznego wewnątrz organizacji były bogate: cotygodniowe zebrania w każdej filii, częste odczyty i wykłady, wycieczki służące poszerzaniu horyzontów umysłowych zrzeszonych. Tworzono biblioteki i czytelnie, organizowano kursy dla dorosłych i dzieci, zakładano przytułki dla sierot. Poszczególne sekcje zajmowały się zbieraniem składek dla zaspokojenia miejscowych potrzeb. Obszar wzajemnej pomocy rozszerzano także na instytucje zapomogowo-pożyczkowe, organizując tzw. banki groszowe dla kobiet, młodzieży i ubogich. Kooperatystki próbowały objąć opieką również wychowanie młodzieży, a nawet budownictwo spółdzielcze.

Liga nie zasklepiła się w interesach samej kooperacji, przeciwnie podjęła ogólny sztandar interesów klas pracujących – pisała Dąbrowska. Agituje niezmordowanie przy wyborach do parlamentu, kiedy chodzi o posła przychylnego zefirom ustawodawczym w kierunku ograniczenia godzin pracy, przymusowego wynagrodzenia w razie wypadków, emerytur, ograniczenia lat wyrostków przyjmowanych do fabryki itp. Bojkotuje towary zakładów przemysłowych, gdzie warunki pracy uważa za złe i nieodpowiednie potrzebom robotników. Dalej bojkotuje przedsiębiorców gotowych ubrań i bielizny za powszechnie znany wyzysk szwaczek^4.

Liga stała się doskonałą szkołą obywatelską, terenem solidnej pracy społecznej, wiodącej do faktycznej emancypacji kobiet. Omawiając historię angielskich kooperatystek, sekretarz generalna ALK, Llewelyn Davies, stwierdziła w 1904 r.: Nie tylko uświadomiona przez Ligę jednostka z poczuciem zewnętrznej siły, lecz wprost nowy element pojawia się w życiu publicznym. Pracujące kobiety tworzą największą grupę społeczną. Obecnie cztery miliony kobiet i dziewczyn są wytwórcami bogactwa. [...] Wszelako liczniejszym jest zastęp pracownic domowych: mężatek, których robota nie wynagradzana przyczynia się równie bezpośrednio, jak tamtych zarobkujących, do utrzymania rodzin przy życiu. Otóż ta klasa kobiet za pomocą organizacji przychodzi dziś do głosu, wyraża swoje potrzeby i bierze udział w trudach administracji ze stanowiska kobiety i obywatelki^5.

Angielska Liga inspirowała kobiety w innych krajach. W Szwecji w latach 1902-1907 powstało 29 kół kooperatystek przy spółdzielniach i dała się odczuć potrzeba organizacji centralnej, m.in. by umożliwić współpracę z krajowym związkiem spółdzielczym. Kongres założycielski szwedzkiej Ligi odbył się w 1907 r. w atmosferze wielkiego entuzjazmu^6. Naśladowano wzory pracy spółdzielczyń angielskich. Niewątpliwym sukcesem było zwerbowanie wielu nowych członków do spółdzielni i znaczne powiększenie ich kapitału udziałowego. Z innych prac Ligi – odnotowała Maria Orsetti – wymienić należy budzenie zrozumienia konieczności współpracy pomiędzy spółdzielniami spożywców i rolników, zakładanie szkół gospodarstwa domowego, utworzenie funduszu pomocy dla chorych spółdzielców. Również wiele wysiłków poświęciła Liga zaznajomieniu gospodyń z racjonalnym nowoczesnym sposobem prowadzenia prac w gospodarstwie domowym^7. Podobnie było w Norwegii i w monarchii Habsburgów.

***

Pomimo żywego zainteresowania ruchem spółdzielczym na ziemiach polskich, pozostawał on przez długi czas domeną mężczyzn. Dawało się jednak dostrzec zaangażowanie kobiet w spółdzielcze inicjatywy, by wspomnieć w Galicji Zofię Daszyńską-Golińską, Zofię Moraczewską, Henrykę z Habichtów Starzewską i Władysławę Habichtównę, w Wielkopolsce siostry Tułodzieckie, a w Królestwie – Marię Dąbrowską, Marię Orsetti i Wandę Papiewską.

Entuzjastki idei spółdzielczej z uwagą śledziły rozwój ruchu na świecie i wypracowane tam wzory działania. Po I wojnie światowej grono działaczek z różnych krajów nawiązało zerwane kontakty i podczas kongresu Międzynarodowego Związku Spółdzielczego w Bazylei w 1921 r. utworzyły Międzynarodową Ligę Kooperatystek. Polskę na Zjeździe reprezentowała Maria Orsetti jako delegatka Związku Spółdzielni Spożywców RP.

W następnych latach żywo zaangażowała się ona w tworzenie organizacji kobiecej, wspomagającej rozwój spółdzielczości w Polsce. Po doświadczeniach pracy oświatowej i społeczno-wychowawczej w Lubelskiej Spółdzielni Spożywców, w 1917 r. przeniosła się do Warszawy, stwarzającej większe możliwości działalności społecznej. W okresie międzywojennym uczestniczyła w kolejnych konferencjach Międzynarodowej Ligi Kooperatystek, wyróżniono ją funkcją członka Komitetu Wykonawczego tej organizacji.

Niedostatkom kobiecej działalności spółdzielczej poświęciła kilka artykułów. W licznych wystąpieniach na zjazdach organizacji spółdzielczych wypowiadała się zdecydowanie w sprawie pełnego równouprawnienia kobiet. Na pracę domową, zawodową i działalność kobiet patrzyła przez pryzmat ich udziału w życiu gospodarczo-społecznym jak na „organizatorki spożycia rodzinnego”. Chciała je widzieć w pełni świadome swych zadań i możliwości ich realizacji. Dlatego też chętnie przywoływała przykłady sukcesów zagranicznych kobiecych organizacji spółdzielczych.

Zjednanie kobiet dla spółdzielczości było jednym z zasadniczych problemów rozwoju tego ruchu w Polsce. Poza szczególnie wyrobionymi jednostkami, rozumiejącymi korzyści płynące z kooperatywy, kobiety nie garnęły się do spółdzielni. Dużą rolę odgrywał fakt, że to na ogół mężczyzna reprezentował rodzinę na zewnątrz domu i podejmował czynności prawne, jak wstąpienie do spółdzielni czy wpłacanie udziałów. Kobiety pozostawały formalnie poza spółdzielniami, choć dokonywały w nich zakupów. Problem ów gnębił wówczas także spółdzielczynie w większości krajów zachodnioeuropejskich.

Szerzenie propagandy spółdzielczości i starania Orsetti wokół stworzenia w niej organizacji kobiecej wspomagał od początku lat 20. Związek Spółdzielni Spożywców RP, udostępniając łamy pisma „Społem”, publikując odpowiednie broszury i udzielając wsparcia organizacyjnego. W wyniku tej współpracy powstało kilka kół kobiecych przy spółdzielniach w Zagłębiu Dąbrowskim (Milowice, Piaski, Sosnowiec) oraz w Łodzi i Pabianicach. W tych środowiskach praca społeczna kobiet miała już pewne tradycje, sięgające czasów żywiołowego rozwoju robotniczej spółdzielczości spożywców w latach I wojny światowej. Zdarzało się nawet, że przedstawicielki tych kół brały udział w zebraniach rad okręgowych ZSS RP.

Okazją do wzmożenia starań o stworzenie organizacji polskich spółdzielczyń stała się podróż sekretarz Międzynarodowej Ligi Kooperatystek, Alice Honory Enfield, do krajów Europy Wschodniej w 1928 r. Miała ona na celu zbadanie możliwości utworzenia w tej części kontynentu kooperatywnych stowarzyszeń kobiecych oraz nawiązanie kontaktów handlowych. Enfield odwiedziła wówczas stolicę Polski, gdzie spotkała się z Marią Orsetti, zamieszkałą w osiedlu Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. W tym środowisku, skupiającym inteligencję o demokratycznych i lewicowych przekonaniach, zawiązała się kobieca inicjatywa propagująca działania spółdzielcze.

Początki Koła Czynnych Kooperatystek sięgały 1929 r. Duszą inicjatywy była Orsetti, która skupiła początkowo kilka pań i opracowała wzorcowy statut^8. Było to niewielkie, lokalne przedsięwzięcie, realizowane w oparciu o miejscową „Gospodę Spółdzielczą” (kierowaną przez męskie grono) w celu poprawy jej gospodarki. Panie utworzyły komitet sklepowy przy spółdzielni, organizowały konkursy lojalności w zakupach, propagowały zasady racjonalnego gospodarowania i oszczędzania, uczyły rachunkowości domowej. Żoliborskie kooperatystki nawiązały współpracę z Klubem Kobiet Stowarzyszenia Lokatorów WSM „Szklane Domy”, Towarzystwem Kooperacji Pracy i Towarzystwem Reformy Mieszkaniowej. Rozwijano pracę oświatowo-wychowawczą, organizowano pogadanki, dyskusje, pokazy i kursy. W tym środowisku powstała Pierwsza Pralnia Spółdzielcza zorganizowana w formie spółdzielni pracy, utworzono także spółdzielnię pracy służby domowej i biuro pośrednictwa pracy. Podejmowane działania miały bardzo praktyczne cele, zorientowane na pomoc w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Adaptowano do miejscowych warunków wzory działania wypracowane znacznie wcześniej przez angielskie kooperatystki.

Wielki kryzys gospodarczy przełomu lat 20. i 30. zwrócił uwagę szerokich warstw społeczeństwa na różnorodne możliwości oferowane przez spółdzielczość. Poszukiwano sposobów tańszego zaspokajania codziennych potrzeb konsumpcyjnych czy zdobycia mieszkania. Kolejny więc raz entuzjastki idei kooperatywnej zabrały się do dzieła. Jesienią 1930 r. w gorącej atmosferze dyskusji o możliwościach ruchu spółdzielczego i wzmożonej propagandy spółdzielczej, sformułowano program działania zmierzający ku stworzeniu własnej organizacji.

Zalecał on łączyć doświadczone, świadome swej misji kooperatystki w koła samodzielnej organizacji kobiecej lub też w wydziałach społeczno-wychowawczych przy spółdzielniach. Kobiety nie znające jeszcze ideologii spółdzielczej należało agitować i wciągać do spółdzielni w charakterze członkiń i nabywczyń. Pracę społeczno-wychowawczą i kulturalno-oświatową radzono prowadzić tak, aby całokształt zainteresowań i potrzeb gospodarczych oraz kulturalnych kobiety był w możliwie najwyższym stopniu zaspokojony, a przy tym pogłębiona została świadomość spółdzielcza. W istniejących organizacjach spółdzielczych postulowano umożliwienie kobietom widocznego awansu poprzez zwiększanie ich udziału w walnych zgromadzeniach i powoływanie do władz spółdzielni. Nie byłyby to już tylko gospodynie-nabywczynie, utrzymujące swoją lojalnością istnienie spółdzielni, lecz pełnoprawne partnerki, współdecydujące o istotnych sprawach. Przeciwko argumentowi o małym wyrobieniu organizacyjnym i gospodarczym kobiet, wysuwano inny – nie do podważenia – iż są one doświadczonymi gospodyniami, najlepiej zorientowanymi w zakresie i sposobach zaspokajania codziennych potrzeb rodzin. Podkreślano, że niechętne politykierstwu, będą one współdecydować o sprawach spółdzielni kierując się ich dobrem, a nie programem czy taktyką tej czy innej partii.

Najpełniej wykład zadań kobiet w ruchu spółdzielczym zawarła Maria Orsetti w broszurze „Kobieta, której na imię miliony” (1933). Pisała w niej: Aby siły gospodarcze opanować, aby zaprząc je do służby pomyślności ogółu, jednostki wybitne, a nawet genialne, szerokie plany Rooseveltów i trusty mózgowców, same niewiele poradzą, jeśli nie pociągną mas. [...] Tym bardziej dotyczy to milionowych rzesz kobiet, które organizują spożycie domowe, a więc rynek wewnętrzny kraju. Zanim wszakże to wielkie poczucie odpowiedzialności społecznej nie dotrze do świadomości milionów kobiet, trzeba, aby początek robiły dziesiątki, setki i tysiące pionierek, szerząc słowem i przykładem idee współdziałania, idee braterstwa w dziedzinie gospodarczej, jako nieodzownego warunku rozwoju pełnego człowieczeństwa^9.

Pomimo nasilonej propagandy i niewątpliwych w skali lokalnej sukcesów żoliborskich kooperatystek, tworzenie organizacji kobiecej o szerszym zasięgu okazywało się zbyt trudnym zadaniem. Wprawdzie żoliborskie KCK skupiało w 1933 r. już 96 członkiń, lecz w następnym roku doliczono się w kraju zaledwie 9 podobnych kół (oprócz Warszawy w Łodzi, Nowym Sączu, Sławkowie, Rudzie Pabianickiej, Bolesławcu, Drohobyczu, Siemiatyczach i Milowicach; w sumie 291 członkiń) oraz pewnej ilości grup nieformalnych przy spółdzielniach spożywców. Niezbędne było wsparcie organizacyjne i materialne solidnego mecenasa, jakim był ZSS RP. Kierownictwo Związku, deklarującego neutralność polityczną, obawiało się wówczas rozwoju ruchu łączącego postulaty równouprawnienia kobiet z trudnymi do zaspokojenia potrzebami społecznymi, a zwłaszcza z radykalizmem niektórych działaczek o lewicowych zapatrywaniach.

Czynne kooperatystki (szczególnie Orsetti, Janina Święcicka, Olena Hauboldowa) wytrwale przekonywały władze Związku do swoich racji i ostatecznie o wsparciu kobiecej inicjatywy zadecydowały względy praktyczne, czyli chęć zwiększenia szeregów spółdzielców, których liczba topniała w czasie kryzysu gospodarczego. Święcicka tak wspominała: Związek Spółdzielni Spożywców zmuszony był szukać jak najszerszego oparcia w masach członkowskich. Masy te widział wśród kobiet. Postanowił przeto dopomóc kobietom w powołaniu krajowej organizacji, która połączyłaby samorzutnie powstające koła i pomagałaby w powstaniu nowych. W 1934 r. przeprowadził ze mną rozmowę Józef Dominko [...] proponując ze strony Związku pomoc moralną i materialną w zorganizowaniu Ligi Kooperatystek^10.

Obie strony starannie przygotowywały się do nowego zadania. Podczas III Konferencji Przewodników Rad Okręgowych Spółdzielni Spożywców „Społem”, 24 marca 1935 r. żywo dyskutowano nad zwiększeniem udziału kobiet wśród spółdzielców i w organach zarządzających. Kooperatystki rozesłały ankietę do terenowych środowisk spółdzielczych z zapytaniem o celowość tworzenia odrębnej organizacji kobiecej. Aby zapewnić jej grono wyrobionych społecznie aktywistek, zorganizowały latem 1935 r. w Drohobyczu kurs przygotowawczy do działalności spółdzielczej dla kobiet.

***

W zjeździe organizacyjnym Ligi Kooperatystek w Polsce, obradującym 24 listopada 1935 r. w sali Towarzystwa Kooperatystów, uczestniczyły 123 delegatki terenowych kół kooperatystek i sekcji kobiecych przy spółdzielniach spożywców z całego kraju. Obrady zaszczycili obecnością przedstawiciele administracji państwowej oraz organizacji wspomagających i współpracujących, jak Związek „Społem” i Bank „Społem”, Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych, Towarzystwo Popierania Kooperacji Pracy.

Maria Orsetti wygłosiła referat programowy, nawołując do szybkiego tworzenia oddziałów nowej organizacji w całym kraju i w różnych dziedzinach spółdzielczości, nie tylko spożywców, lecz również rolniczo-handlowej, mieszkaniowej, wytwórczej. Została ona przewodniczącą tymczasowej Rady nowej organizacji. Funkcję wiceprzewodniczącej powierzono Zofii Bednarczykowej (przedstawicielce Centralnej Organizacji Kół Gospodyń Wiejskich), a sekretarza – Olenie Hauboldowej (nauczycielce Szkoły Spółdzielczej w Warszawie). Ponadto w skład Rady weszły zasłużone w krzewieniu kooperacji: Helena Augsburgowa (przewodnicząca Koła Kooperatystek PPS w Katowicach), Cecylia Bieńkowska (przewodnicząca koła w Lidzie na Wileńszczyźnie), Jadwiga Golińska (przewodnicząca koła w Nowym Sączu), Natalia Lubowiecka (przewodnicząca koła w Łodzi), Wanda Wawrzyńska (przewodnicząca koła w Warszawie), Maria Zalewska (przewodnicząca koła w Radomiu). Pierwszy Zarząd przedstawiał się następująco: Maria Rapacka (żona prezesa ZSS RP) – przewodnicząca, Wanda Radziejowska – zastępczyni, Janina Święcicka (żoliborskie KCK) – sekretarz, Stanisława Perkowska (KCK) i Wanda Pospieszyńska – obie skarbniczki.

Statut LKwP stanowił, iż jej członkiem może być każda kobieta mająca ukończone 18 lat i bezpośrednio lub przez osoby swojej rodziny należąca do jakiejkolwiek spółdzielni. Choć była to organizacja wyłącznie kobieca, wykraczała poza ramy feminizmu, będąc otwarta na współpracę z wieloma innymi środowiskami gospodarczo-społecznymi, a nawet politycznymi. LKwP zamierzała skupić swe starania na krzewieniu kooperacji, przede wszystkim spółdzielczości spożywców, jako użytecznej dla niemal wszystkich gospodarstw domowych. Orsetti od początku nadała organizacji rozmach działania i wprowadziła w międzynarodowe grono kooperatystek. W lutym 1936 r. uczestniczyła w posiedzeniu egzekutywy MLK już jako oficjalna przedstawicielka polskiej Ligi.

Pierwsze lata to okres szybkiego rozwoju kół terenowych oraz współpracy z wieloma organizacjami i stowarzyszeniami o różnym charakterze, zorientowanymi na krzewienie postępu cywilizacyjnego w różnych środowiskach. Liczba kół wzrosła z 80 w 1937 r. do 122 w 1939 r. Odpowiednio zwiększyła się liczebność organizacji – z 2,3 tys. do ok. 3,5 tys. członkiń przed wybuchem wojny. Akcja propagandowo-szkoleniowa miała coraz szerszy zasięg, organizowano setki kursów, odczytów i pokazów, w których uczestniczyło łącznie prawie 30 tys. kobiet. Liga nawiązała wkrótce kontakty aż z 22 organizacjami o różnej klienteli. Oprócz związków spółdzielni różnych branż, wymienić należy tu zwłaszcza prorządowy Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet i Stowarzyszenie Samopomoc Społeczna Kobiet, zainteresowane rozwijaniem przedsiębiorczości kobiecej, a także Związek Pań Domu, Towarzystwo Klubów Kobiet Pracujących, Stowarzyszenie „Rodzina Wojskowa”. Podjęto także współpracę z Centralnym Towarzystwem Organizacji Kółek Rolniczych oraz z organizacjami młodzieżowymi ruchu ludowego (Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej, Związek Młodzieży Wiejskiej RP). Liga angażowała się także w propagowanie nauki oszczędzania, walkę z plagą pijaństwa oraz poprawę na drodze spółdzielczej warunków mieszkaniowych ludzi gorzej sytuowanych.

Powiązana ściśle z ZSS „Społem”, podzielała jego stanowisko ideowe, programowo wyłączając sprawy polityczne ze swej działalności. Jednocześnie, praca oświatowa organizacji miała na celu poszerzanie horyzontów umysłowych członkiń także o znajomość aktualnych problemów życia społecznego. Sposobu pewnej, choć powolnej poprawy bytu szerokich kręgów społeczeństwa upatrywała Liga w ewolucyjnych przekształceniach gospodarki w kierunku jej uspołecznienia poprzez uspółdzielczenie. Miała więc charakter antykapitalistyczny i – w opinii ówczesnych – uchodziła za bardzo postępową, lewicową organizację społeczną. W jej szeregach znalazło się wiele działaczek socjalistycznych. Lewicowe sympatie członkiń Ligi przejawiały się w szukaniu ścisłego kontaktu z ruchem robotniczym i organizacjami robotnic.

Wysiłki działaczek Ligi wiele uczyniły dla propagowania spółdzielczości wśród kobiet. Kooperatystki często pisały na tematy spółdzielcze na łamach „Społem” oraz pism kobiecych i innych, zwłaszcza „Prostej Drogi”, „Pracy Obywatelskiej”, „Pani Domu” i „Kobiety Współczesnej”. W sposób przystępny starały się tłumaczyć korzyści płynące z kooperacji i zachęcały do wstępowania do spółdzielni i tworzenia nowych. Dla kobiet bezskutecznie poszukujących pracy i zwalnianych w pierwszej kolejności, duże znaczenie miało popularyzowanie wzorów spółdzielni pracy i wytwórczych różnych grup zawodowych. Szeroką akcję podjął w tym kierunku Jan Wolski i Towarzystwo Popierania Kooperacji Pracy. Na łamach „Spólnoty”, „Spółdzielczości Pracy” oraz pism kobiecych ukazywały się reportaże ze spółdzielni wytwórczych i usługowych, budzące wiarę we własne możliwości, zachęcające do tworzenia kobiecych spółdzielni. Propaganda spółdzielcza docierała również na wieś, zarówno do ziemiaństwa, jak i kobiet chłopskich. Gościła na łamach „Ziemianki Polskiej”, czasopism ruchu ludowego oraz literatury przeznaczonej dla gospodyń wiejskich.

Wydawano comiesięczny biuletyn wewnętrzny, zamierzano rozwijać działalność wydawniczą, edytując miesięcznik „Spółdzielczyni” przeznaczony dla szerokich kręgów czytelniczek; ostatecznie ukazał się tylko jeden numer – w czerwcu 1939 r., pod redakcją Marii Kleindienstowej (Klonowskiej).

Gdy realna stała się groźba nowej wojny, Liga włączyła się w pacyfistyczne akcje podejmowane przez międzynarodowe kobiece środowisko spółdzielcze. W latach 1938-1939 uczestniczyła w szeroko zakrojonej akcji przygotowywania kobiet do obrony kraju. Obradujący w czerwcu 1939 r. III zjazd organizacji poświęcony był przygotowaniu moralnemu i gospodarczemu kobiet do wojny. Zamierzano rozpocząć szkolenia w gospodarowaniu w warunkach wojennych, zakładano przeszkolenie ok. 5 tys. kobiet traktowanych jako rezerwa kadrowa na wypadek powołania mężczyzn-spółdzielców pod broń. Propagowano tworzenie zapasów żywności w gospodarstwach domowych oraz w spółdzielniach spożywców i rolniczych. Na przeszkodzie szerszej realizacji tych planów stanął wybuch wojny.

***

Władze Generalnego Gubernatorstwa włączyły funkcjonowanie spółdzielczości w swoją gospodarkę wojenną, pozbawiając ją samorządności i bardzo poważnie ograniczając prace oświatowo-kulturalne. Organizacje społeczne z wyjątkiem Rady Głównej Opiekuńczej zostały rozwiązane, nie pozwalano na zakładanie nowych. Niemożliwe więc okazało się wznowienie działalności LKwP jako samodzielnej jednostki.

Znalazła ona oparcie w strukturach „Społem”. W ciągu lat 1940-41 w ramach Wydziału Lustracyjnego utworzono tam autonomiczną Sekcję Kobiecą, która skupiła się na szkoleniu instruktorek do pracy w terenie. W styczniu 1941 r. Wydział zalecił, by w każdym okręgu organizacji, przy radach okręgowych, ustanowiono funkcję instruktorki społecznej dla prowadzenia pracy wśród kobiet. W warunkach wojennych Sekcja Kobieca, kierowana przez Wandę Bogdanowiczową, rozwinęła szeroką akcję szkolenia gospodarczego kobiet, wykraczając daleko poza ramy dozwolone przez okupanta. Pod koniec 1941 r. zorganizowano w Bukowinie Tatrzańskiej pierwszy kurs dla kandydatek na instruktorki. W 1942 r. zorganizowano ogółem 245 różnych kursów dla 6256 uczestniczek, w następnym roku liczba kursów i uczestniczek wzrosła ok. dwukrotnie. Za tą fasadą nierzadko wspierano tajne nauczanie, zbrojny ruch oporu (Bataliony Chłopskie, Armia Krajowa) i prace charytatywne. Przy spółdzielniach zakładano biblioteczki, w 1942 r. aż 197 – pomimo dużych trudności organizacyjnych Instruktorki korzystały z pomocy łączniczek ze spółdzielniami, ich grono tylko w pierwszym półroczu wzrosło z 396 do 1177 osób. W organizowaniu kursów pomagały 372 spółdzielnie. Działalność kobiet wspomagała planowy rozwój sieci spółdzielni spożywców. Wkrótce, w maju 1944 r. okupant zakazał prowadzenia kursów gospodarstwa domowego. Stołeczna centrala zakonspirowanej Ligi funkcjonowała aż do powstania warszawskiego.

***

W okresie powojennym nie udało się rozwinąć działalności LKwP jako samodzielnej organizacji, pomimo próby rejestracji w 1947 r. Kooperatystki odsunięto na dalszy plan. W 1946 r. schorowana Orsetti zrezygnowała z członkostwa w Komitecie Wykonawczym MLK. Wkrótce, w latach 1947-1948 Związek „Społem” (na którym opierała się Liga) został poddany ostrej krytyce politycznej. W spółdzielczości naśladownictwo modelu angielskiego zastąpiło narzucanie wzorów z ZSRR i postępujący centralizm działalności społeczno-gospodarczej.

prof. dr hab. Zofia Chyra-Rolicz

(ur. 1948) – prof. dr hab., historyk i działacz spółdzielczości. Prowadzi badania z zakresu historii społecznej i gospodarczej Polski XVIII-XX w., historii polskiego ruchu spółdzielczego, kultury polskiej i europejskiej. W latach 1974-1997 pracowała w Spółdzielczym Instytucie Badawczym, kierowała Zakładem Historii Ruchu Spółdzielczego. Aktualnie zatrudniona na Uniwersytecie Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach, kieruje Ośrodkiem Studiów Europejskich oraz Katedrą Studiów Interdyscyplinarnych Europy Środkowo-Wschodniej. Członek Komisji Historii Kobiet Komitetu Nauk Historycznych PAN, KNH PAN oraz Rady Konsultacyjno-Programowej Krajowej Rady Spółdzielczej. Współpracuje z International Co-operative Alliance oraz prasą spółdzielczą. Wiceprezes ogólnopolskiego Towarzystwa Spółdzielców. Ważniejsze publikacje: „Pod spółdzielczym sztandarem. Historia polskiej spółdzielczości do 1982 r.” (1985), „Burzymy – tworząc. Spółdzielczość robotnicza na ziemiach polskich przed 1939 r.” (1991), „Z tradycji polskiej spółdzielczości w II Rzeczypospolitej (Idee – Fakty – Dokonania)” (1992), „Związki ruchu emancypacji kobiet ze spółdzielczością na ziemiach polskich przed 1939 r.” (1993), „Przeobrażenia polskiej spółdzielczości w latach 1989-1994” (1995), „Stanisław Staszic – prekursor spółdzielczości rolniczej” (2004), „Pomoc czy przeszkoda? Rola tradycji w odbudowie polskiej spółdzielczości” (red., 2004).

Przypisy:

1 M. Dąbrowska, Znaczenie kobiety w ruchu spółdzielczym, cz. II Angielska Liga Kooperatystek, „Społem” 1910, nr 17.

2 M. Dąbrowska, Kobieta a czyn polski, „Tygodnik Polski” 1913, nr 12.

3 Tamże.

4 M. Dąbrowska, Znaczenie kobiety…, op. cit.

5 Tamże.

6 M. Orsetti, Liga Kooperatystek w krajach skandynawskich, „Społem” 1937, nr 17.

7 Tamże.

8 J. Święcicka, O pracy spółdzielczej wśród kobiet w latach 1928-1939, [w:] Wspomnienia działaczy spółdzielczych, t. I, Warszawa 1965.

9 M. Orsetti, Kobieta, której na imię miliony. Rzecz o zadaniach kobiet w ruchu spółdzielczym, Kraków 1933. Broszura ta jest w całości dostępna na portalu Lewicowo.pl, pod adresem: http://lewicowo.pl/varia/viewpub/tid/2/pid/363

10 J. Święcicka, O pracy spółdzielczej…, op. cit.

Logika wiary, płomień idei

Krzysztof Wołodźko

Wydawać by się mogło, że nie ma większego sensu publikacja w Polsce takiej książki, jak „Będziemy sądzeni z miłości”. Nic w niej bowiem nie pasuje do rodzimych wzorców katolicyzmu konserwatywno-liberalnego oraz bogoojczyźnianego. Ale jeśli chcecie poczuć ogień życia, koniecznie po nią sięgnijcie.

Opowieść Jima Foresta o życiu Dorothy Day nie jest suchym sprawozdaniem ani biografią o charakterze naukowym. Nie jest też sentymentalną opowiastką „ku pokrzepieniu serc”. Nie jest to wreszcie opowieść hagiograficzna, choć z całą pewnością pisana z wielką empatią i szacunkiem wobec bohaterki. To raczej biografia pełna literackich odniesień, subtelna w oddziaływaniu na uczucia i wyobraźnię czytelnika. Równocześnie, przez pryzmat życia założycielki pisma „The Catholic Worker” (Katolicki Robotnik) poznajemy te bardziej wstydliwe, a miejscami haniebne realia Stanów Zjednoczonych.

Książka pozwala też poznać kobietę, która przeszła na katolicyzm i w pełni poddała się wynikającym z tego rygorom, a równocześnie do końca życia sympatyzowała z mniej lub bardziej radykalną lewicą. Z całą świadomością żyła w ciągłym napięciu będącym konsekwencją tego faktu. A żyła tak zachowując zgodę z własnym sumieniem, traktując jako oczywiste i prawdziwe to, co wielu innym musiało wydawać się kuriozalne.

Przyszła na świat 8 listopada 1897 r., zmarła 29 listopada 1980 r. Zmienne koleje losów jej rodziny spowodowały, że już jako dziecko doświadczyła zarówno względnego dobrobytu, jak i upokorzenia wynikającego z niedostatku. Równocześnie, jak wspominała po latach, wynikająca z biedy konieczność intensywnej pracy fizycznej spowodowała, że nasiąkła filozofią pracy, ciesząc się z jej twórczych aspektów, ale również czerpiąc satysfakcję z ciężkiej i niezbędnej, dobrze wykonanej roboty.

Jej zrozumienie i empatia wobec ludzkiej biedy zaczęły objawiać się stosunkowo wcześnie i miały wymiar zarówno intelektualny, jak i uczuciowy, a ugruntowane były w doświadczeniach życiowych. Zaczęła czytać eseje Jacka Londona poświęcone walce klas, wielkie wrażenie zrobiła na niej powieść Uptona Sinclaira „Grzęzawisko”, zaczęła chodzić na długie wędrówki w kierunku przygnębiającej dzielnicy West Side. Dowiedziała się o istnieniu partii socjalistycznej Eugene Debsa i radykalnego związku zawodowego Industrial Workers of the World.

Doświadczenia te miały wymiar namysłu duchowego: Ludzie religijni uśmiechali się i przymilali do bogatych. [...] Nigdy nie widziałam, by ktoś zdjął płaszcz i oddał go ubogiemu. Nie zauważyłam, by ktoś zaprosił na przyjęcie chromych, kalekich lub ślepych. Ta dziecięca przecież konstatacja będzie przez całe życie leżała u fundamentów jej postaw.

Mając szesnaście lat, Dorothy skończyła Waller High School. Dzięki znajomości łaciny i greki znalazła się w trójce uczniów, którzy otrzymali stypendium, co umożliwiło jej podjęcie nauki na uniwersytecie. Studiowała (krótko) na Uniwersytecie Illinois w Urbana, zdecydowała przy tym, że jej źródłem utrzymania będzie praca fizyczna: wiele razy zdzierałam skórę na plecach.

Z całą świadomością wybrała ubóstwo jako wyraz protestu wobec tego, co widziała wokół siebie: Ludzie niepełnosprawni, bez rąk czy nóg, niewidomi, osoby wyniszczone, z których całe człowieczeństwo zostało wyssane przez przemysł; rolnicy zastraszeni, okradzeni i pozostawieni z długami; przygnębione matki, z dziećmi trzymającymi się spódnic, noszonymi na rękach lub w łonach; ludzie schorowani i zniszczeni – wzywała mnie cała ta długa procesja osób potrzebujących. Gdzie się podziali wszyscy święci, którzy chcieliby spróbować zmienić porządek społeczny – nie tylko przewodzić niewolnikom, ale zwalczać niewolnictwo?

Z czasem rosło jej zaangażowanie w życie społeczne i polityczne. Day krótko działała w Partii Socjalistycznej. Jej przyjaciółką była m.in. Rayna Simons, późniejsza studentka moskiewskiego Instytutu Lenina, „szkoły dla rewolucjonistów”. Jednak Dorothy w swoim długim życiu zdecydowanie odżegnywała się od modelu sowieckiego.

W 1916 r. zamieszkała w Nowym Jorku. Każdy etap jej życia wiązał się z poznaniem nowych wymiarów ludzkiej nędzy. Wspaniałe miasto objawiło ciemne oblicze z całą mocą: Bezdomni i bezrobotni włóczyli się po ulicach. Głośny stukot pociągów i metra szarpał nerwy. Z gnijących ruder unosił się „taki smród, jak nigdzie indziej na świecie, i nie można było do niego przywyknąć. [...] Nie był to zapach życia, lecz odór grobów”.

Znalazła odpowiednią dla siebie pracę, w redakcji gazety nowojorskich socjalistów, „The Call”. Z całą mocą wybuchła jej pasja reportażystki, a skromne życie niosło w sobie radość i żar, które przelewała na papier. Oddała niemal wszystkie posiadane pieniądze, poruszona opowieściami Elizabeth Gurley Flynn (późniejszej przewodniczącej amerykańskiej Partii Komunistycznej) o przemocy wobec górników strajkujących w Minnesocie. 21 marca 1917 r. z tysiącami Amerykanów na Madison Square Garden śpiewała „Międzynarodówkę”. Pisała: To było święto nadziei. Niebo zstępowało na ziemię.

W roku 1917 Dorothy Day po raz pierwszy trafiła do więzienia, za uczestnictwo w pikiecie sufrażystek przed Białym Domem. Kobiety podjęły strajk głodowy. Trzydziestodniowe doświadczenie więzienia, do którego trafiła niejako na własne życzenie, głęboko zapisało się w jej pamięci i stało częścią tożsamości. Z charakterystyczną dla siebie emfazą pisała: Wiedziałam, że nigdy już nie będę wolna, nie odzyskam wolności, mając świadomość, że na całym świecie za kratami są kobiety i mężczyźni, dziewczęta i chłopcy, zniewoleni, karani, odizolowani i cierpiący za zbrodnie, których wszyscy jesteśmy winni. [...] Ludzie sprzedawali się za pracę, za czeki, a jeśli uzyskiwali wystarczająco wysoką pensję, cieszyli się szacunkiem. Jeśli ich oszustwa, kradzież, kłamstwo urastały do kolosalnych rozmiarów i odnieśli sukces, spotykała ich chwała, a nie potępienie.

Równocześnie jej dziecięce pragnienia religijne zyskiwały nowy wymiar. Jim Forest pisze: Tęsknota Dorothy Day za Bogiem często prowadziła ją do kościoła św. Józefa [...], w którym czuła się jak w domu i doznawała pocieszenia. Choć niewiele wiedziała o wierze katolickiej, to jednak było jej dobrze w tym miejscu przeznaczonym do modlitwy. W 1919 r. zaczęła pracę w szpitalu Kings County na Brooklynie: Są chorzy, a w szpitalu nie mają dość pielęgniarek, które mogłyby się nimi zająć. [...] Ubodzy cierpią. Muszę się nimi zająć. W Kings County poznała swoją pierwszą miłość, pielęgniarza Lionela Moise. Była dziewicą, dotąd panowała nad swoimi seksualnymi pragnieniami. Gdy stała się brzemienną, Moise doradził jej, by usunęła ciążę. Tak zrobiła.

Krótkie małżeństwo „spowodowane odrzuceniem” (cierpiała z powodu Lionela Moise), praca w City News Bureau w Chicago, przeprowadzka do Nowego Orleanu, gdzie została reporterem „The New Orleans Item”, katolicki kościół św. Ludwika – to kolejne, szybko po sobie następujące etapy życia. W Nowym Orleanie współlokatorka, komunistka, w dowód szacunku dla jej przekonań podarowała jej różaniec. Dziwne to było życie, dziwni ludzie otaczali młodą kobietę. Tancerki z nocnych lokali Dzielnicy Francuskiej podbiły jej oko. Doskonały temat na kolejny tekst! Opublikowała pierwszą książkę („The Eleventh Virgin”), klepała biedę, zadawała się z artystyczną bohemą. Poznała następną wielką miłość swego życia, Forstera Batterhama.

Modliła się, przesuwając paciorki różańca podarowanego przez komunistkę. Pisała: Modlę się, ponieważ jestem szczęśliwa, a nie nieszczęśliwa. Zwróciłam się ku Bogu nie w smutku, żalu czy rozpaczy, by uzyskać pocieszenie, by coś otrzymać. 4 marca 1926 r. przyszła na świat jej córka, Theresa. Batterham był przeciw jej rodzicielstwu, ale tym razem Dorothy nie uległa mężczyźnie. Pisała: Żadna istota ludzka nie może otrzymać i zachować w sobie tak wielkiej fali miłości i radości, jaką często czułam po narodzinach mojej córki.

W dramatycznych okolicznościach zdecydowała się rozstać z Batterhamem. 28 grudnia 1927 r. została ochrzczona w Kościele katolickim, powodowana głębokim przekonaniem, którego nie podzielał bodaj nikt z jej radykalnego środowiska. Wspominała: Korzenie [Kościoła katolickiego] sięgały czasów św. Piotra i zamiast chylić się ku upadkowi, cieszył się oddaniem wspólnot w każdym mieście, w którym mieszkałam. […] Jakże wielką siłą napędową jest radość! W przeszłości, kiedy czułam się nieszczęśliwa lub skruszona, zwracałam się ku Bogu, lecz to właśnie radość z urodzenia dziecka sprawiła, że dokonałam ostatecznego wyboru.

Równocześnie głęboko odczuwała, że w życiu społecznym Kościół jako instytucja niejednokrotnie sprzeniewierza się Ewangelii. Cierpiała, że ludzie Kościoła nie bronili dwóch włoskich emigrantów-anarchistów, Nicoli Sacco i Bartolomea Vanzettiego, oskarżonych o rabunek i morderstwo i w wyniku „pomyłki” sądowej skazanych na śmierć. Z goryczą odnotowywała: Oto przeszłam na stronę opozycji, ponieważ Kościół był identyfikowany z własnością, bogactwem, z kapitalizmem, z wszystkimi tymi siłami reakcji. [...] tak bardzo pragnęłam połączyć ciało z duchem, ten świat z przyszłym.

Następnie był Wielki Kryzys, Marsz Głodujących na Waszyngton (30 listopada – 8 grudnia 1932 r.), oraz nowa ważna postać w jej życiu, Peter Maurin. Jego marzeniem był chrześcijański, agrarny anarchizm, porządek społeczny w którym łatwiej byłoby ludziom być dobrymi.

1 maja 1933 r. blisko 50 tys. osób odśpiewało na nowojorskim Union Square znienawidzone przez wielu strofy: Wyklęty powstań ludu ziemi… Trzydziestopięcioletnia Dorothy Day stała w tłumie i rozdawała pierwszy numer „Katolickiego Robotnika”. Pisma dla ludzi, którzy tłoczą się w schroniskach, by nie moknąć na deszczu, którzy pukają do wszystkich drzwi w daremnym poszukiwaniu pracy, którzy uważają, że nie ma nadziei na lepszą przyszłość i że ich los jest wszystkim obojętny. Peter Maurin: Chrystus wyrzucił kupców ze świątyni. / Lecz dziś nikt nie śmie / wyrzucić lichwiarzy / ze świątyni. / A nikt nie śmie / wyrzucić lichwiarzy / ze świątyni, / gdyż zaciągnęli oni kredyt / w świątyni… A może i świątynia zaciągnęła kredyty u kupców tego świata?

Jesienią 1933 r. było już oczywiste – stwierdza Forest – że „The Catholic Worker” odpowiadał rzeczywistym potrzebom czytelników. Niewiele tytułów odnotowało tak duży rozwój w pierwszym roku swojego istnienia [...]. W ciągu kilku miesięcy liczba egzemplarzy jednego numeru wzrosła z 2500 do 75 000. Czytelnicy mieli poczucie, że są dla redaktorów kimś ważnym, że nie piszą do i dla nich doktrynerzy, ale przyjaciele, znający ich strapienia i nadzieje.

Day z początkiem zimy tamtego roku pisała do czytelników: Ludzie przychodzą do nas, pytają o zimowe ubrania i proszą o pomoc w znalezieniu mieszkań, których właściciele akceptują kwity pomocy społecznej. Smutny koniec 1933 r.: produkcja przemysłowa zmniejszyła się o połowę w porównaniu z rokiem 1929. Ponad trzynaście milionów ludzi straciło pracę. Większość amerykańskich banków upadła, te zaś, które przetrwały, zajmowały się odbieraniem domów, sklepów i gospodarstw tym, którzy nie byli w stanie spłacić kredytów hipotecznych. Jak grzyby po deszczu w całym kraju na każdym wolnym skrawku ziemi wyrastały [...] dzielnice nędzy, w których budowano schroniska z puszek, kartonów i kawałków drewna. Nie istniał żaden system opieki społecznej.

Narodziny córki, przejście na katolicyzm, założenie „Katolickiego Robotnika” – to kamienie węgielne w życiu Dorothy. Gazeta stała się zaczynem kolejnych inicjatyw, bardziej praktycznych i wymagających. Zaczęły powstawać domy gościnne; w roku 1936 istniało ich już trzydzieści trzy. Przybywało obowiązków, ludzi, odpowiedzialności i trosk.

Day nie była typem „człowieka dobroczynności”, z takich czy innych względów „uprawiającego miłosierdzie”. Jej podejście do drugiej osoby bywało wręcz szaleńcze. Otrzymała w darze pierścionek z brylantem, który następnie ofiarowała samotnej kobiecie. Któryś z wolontariuszy zaprotestował, że lepiej byłoby sprzedać ten pierścionek i zapłacić za mieszkanie tej kobiety za cały rok. Dorothy odparła, że ta kobieta ma swoją godność i może zrobić z tym pierścionkiem, co będzie chciała. Może go sprzedać i zapłacić czynsz lub wyjechać na wakacje na Wyspy Bahama. Może też cieszyć się noszeniem go na palcu, tak jak kobieta, która przyniosła go do wspólnoty. „Czy wydaje ci się”, spytała Dorothy, „że Bóg stworzył brylanty jedynie dla bogatych?”.

Jednym z największych wyzwań, jakiemu przez lata musiała stawiać czoła Dorothy Day i jej środowisko, było zagadnienie pacyfizmu i nieodpowiadania złem na zło. Wojna domowa w Hiszpanii, II wojna światowa, konflikty zimnowojenne – były czasem próby. Amerykanie nie podzielali, a często nawet nie rozumieli pacyfistycznych przekonań Day: Publikujemy słowa Chrystusa, który jest zawsze z nami, do końca świata. „Miłujcie waszych nieprzyjaciół i módlcie się za tych, którzy was prześladują” [...]. Nadal jesteśmy pacyfistami. Naszym manifestem jest »Kazanie na Górze«, co oznacza, że będziemy się starali wprowadzać pokój. Odpowiadając naszym zagorzałym przeciwnikom, nie będziemy brali udziału w zbrojnych konfliktach ani w produkcji broni, nie będziemy kupowali rządowych opasek popierających udział w wojnie ani nie będziemy namawiać innych, by to robili. [...] Namawiam naszych przyjaciół i braci, by otaczali opieką chorych i rannych, by uprawiali ziemię i karmili głodnych, aby kontynuowali dzieło miłosierdzia.

Kontrowersyjny pogląd w tej fundamentalnej kwestii niejednokrotnie powodował spadek prenumeraty pisma i wywoływał konflikty z hierarchami Kościoła. Co ważne, Day nigdy nie dążyła do eskalacji konfliktów ze swymi pasterzami, w sytuacjach krytycznych umiała ustąpić. Tylko raz odmówiła posłuszeństwa, gdy w marcu 1951 r. nakazano zmianę nazwy pisma. Przedstawiła obszerną argumentację, w wyniku której urzędnicy kościelni uchylili polecenie.

Lata 50. to w Ameryce czas walki o prawa czarnoskórych. Dorothy Day włączyła się w nią, w 1956 r. postanowiła spędzić Wielki Post w chrześcijańskiej wspólnocie Koinonia w Americus (stan Georgia) w której czarnoskórzy i biali spokojnie żyli razem od 1942 roku, zajmując się pracą na roli i hodowlą zwierząt. Wspólnota ta z początkiem roku zaczęła spotykać się z różnorakimi szykanami, od bojkotu produktów i usług, przez strzały w kierunku jej budynków i domostw, aż po wysadzenie w powietrze sklepiku Koinonii. Ku Klux Klan na jej ziemiach palił krzyże. Reakcje na przybycie Day do Americus były złowrogie: okrzyki „kochanki czarnuchów”, „wstrętne komunistyczne dziwki”, aż po ostrzelanie jej samochodu przy stacji Drogi Krzyżowej…

Druga połowa życia Day to także czas podróży. Z pewnością ważne były dla niej wizyty w Rzymie, m.in. audiencja u Jana XXIII, na którą przybyła jako jedna z pięćdziesięciu „Matek Pokoju”. W 1965 r. przywiozła tam kilkaset egzemplarzy „Katolickiego Robotnika”, specjalnego numeru zatytułowanego „Sobór i bomba”: Właśnie miała zostać otwarta trzecia i ostatnia sesja soboru [watykańskiego drugiego]. Jej plan uwzględniał pracę nad tekstem, którego fragmenty wywołały silny sprzeciw amerykańskiego establishmentu wojskowego. Ostatecznie opublikowano go pod tytułem Gaudium et spes (Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym).

W tym samym 1965 r. Wietnam stał się „ziemią palonych dzieci” (Daniel Berrigan SJ). Dorothy Day doznawała głębokiego poruszenia na myśl, że gdy jednych wojna unicestwiała lub okaleczała, inni żyli bezpiecznie i bogacili się na działaniach wojennych. Ruch Katolickiego Robotnika znów opowiedział się przeciw wojnie, ponownie wzbudzając gniew wielu Amerykanów. Odpowiedź Day była klarowna: Każdy rodzaj pracy, budowa, zwiększanie produkcji żywności, prowadzenie kasy pożyczkowej, praca w fabryce produkującej przedmioty, które zaspakajają ludzkie potrzeby, praca w rzemiośle – wszystko to może być dziełem miłosierdzia, w przeciwieństwie do działań wojennych. Po zakończeniu wojny wietnamskiej wyszło na jaw, że zarówno Day, jak i całym ruchem Katolicki Robotnik skrupulatnie interesuje się FBI. I to już od 1940 r.

Kolejne lata niosły nowe wyzwania, jak wielki strajk, który przyniósł powstanie Krajowego Związku Robotników Rolnych i dał choć na chwilę wielu pracownikom wytchnienie od hegemonii obszarników. Jeszcze jeden pobyt Dorothy w więzieniu. W 1971 r. Day odwiedziła Europę Wschodnią: Polskę, Bułgarię, Węgry, ZSRR. Dla niej, kobiety lewicy i katoliczki, Związek Radziecki był szczególnym wyzwaniem. Opowiadała: życie duchowe trwa nadal, mimo niewyobrażalnego cierpienia. Wizytę w mauzoleum Lenina wspominała następująco: zatrzymałam się, by zrobić znak krzyża i pomodlić się za tego człowieka, który spowodował takie przemiany na świecie.

W swoich ostatnich latach sporo chorowała, przeszła kilka zawałów. Robiła rozrachunek z życiem. Była dla wielu niemal świętą, ale napominała samą siebie: Powinnam się cieszyć, że jestem jedynie starą kobietą, jak dawno temu powiedział pewien mały chłopiec przy obiedzie w domu gościnnym w Rochester. Powiedział on wówczas: „Cały dzień opowiadali, że przyjeżdża Dorothy Day, no i przyjechała – i jest tylko starą kobietą!”.

Wierząca katoliczka może być kobietą lewicy. Logika wiary i logika miłosierdzia, logika idei i najgłębszych pragnień, wierność sumieniu – to znacznie więcej, niż konwenanse obyczajowe i klasowe, takie czy inne lojalności, a nawet uwarunkowania instytucjonalne czy ekonomiczne. Ale ten, kto tego nie pojmuje, powinien szybko odłożyć biografię Dorothy Day na półkę. Niepotrzebnie się zgorszy i niepotrzebnie zasieje w swojej duszy ziarno zwątpienia. Albo rozpali ogień. A to przecież zawsze niebezpieczne.

Jim Forest, Będziemy sądzeni z miłości. Biografia Dorothy Day, Wydawnictwo Znak, Kraków 2010, przekład Dagmara Waszkiewicz.

Krzysztof Wołodźko

(ur. 1977) – wychował się w Szołdrach, pegeerowskiej wsi w Wielkopolsce. Współpracownik platformy hostingowej www.salon24.pl i bloger (consolamentum.salon24.pl), czasem tłumacz, czasem dziennikarz; lubi pisać i mówić o Nowej Hucie. Kontakt: k.wolodzko@iphils.uj.edu.pl. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

______________

W „Obywatelu” nr 44 przeczytać można tekst poświęcony ruchowi Katolicki Robotnik.

Doktryna niemieckiego cudu gospodarczego

Rafał Łętocha

Idee ordoliberalizmu nie są u nas zbyt znane i doceniane, choć powstały za zachodnią granicą. Tym bardziej trudno mówić, aby wskazania i osiągnięcia ordoliberałów znajdowały odzwierciedlenie w polskich rozwiązaniach społeczno-gospodarczych.

Z radością należy więc przywitać każdą publikację, która te zagadnienia porusza, a zwłaszcza taką, która usiłuje przybliżyć je szerszemu gronu czytelników. Tak też czynimy z książką Tymoteusza Juszczaka „Ordoliberalizm. Historia niemieckiego cudu gospodarczego”, dając jej swoisty kredyt zaufania ze względu na tematykę.

Ordoliberalizm to nurt społeczno-ekonomiczny, który wykształcił się w latach 30. i 40. w Niemczech. Jego początki sięgają roku 1932, gdy Walter Eucken, Franz Böhm i Hans Grossman-Dörth założyli ośrodek naukowo-badawczy, znany pod nazwą szkoły fryburskiej. Środowisko to swoje zapatrywania na sferę społeczno-gospodarczą wyrażało na łamach rocznika „ORDO” oraz w serii wydawniczej „Ordnung der Wirtschaft”. W sytuacji ogólnoświatowego kryzysu gospodarczego oraz skrajnej etatyzacji wszystkich sfer życia po przejęciu władzy przez nazistów, ordoliberałowie zaczęli poszukiwać przyczyn tych zjawisk oraz możliwości ich przezwyciężenia.

Doszli do wniosku, iż liberalizm w jego XIX-wiecznym wydaniu nie sprawdził się, a idea laissez faire, laissez passer zawiera w sobie elementy autodestrukcyjne. Wolna gospodarka, oparta na ideach liberalnych, miała zostać zniszczona w wyniku koncentracji władzy politycznej i gospodarczej, za sprawą zastąpienia współzawodnictwa wielu podmiotów przez konkurencję niewielu. Efektem był wielki kryzys gospodarczy, proletaryzacja i pauperyzacja mas, centralizm, zniszczenie rodziny, umasowienie społeczeństwa.

Literatura na ten temat jest w języku polskim ciągle dość uboga. Jednak nie tak skąpa, jak sugeruje autor, gdy wskazuje, iż mamy jedynie dwie całościowe publikacje, mianowicie Ryszarda Skarzyńskiego „Państwo i społeczna gospodarka rynkowa. Główne idee polityczne ordoliberalizmu” oraz Tomasza G. Pszczółkowskiego „Ordoliberalizm. Społeczno-polityczna i gospodarcza doktryna neoliberalizmu w RFN”. Juszczak nie zauważa całego szeregu prac i artykułów w większym lub mniejszym stopniu poruszających problem, o którym mowa. W bibliografii wymienia jeszcze prace Edyty Dworak „Społeczna gospodarka rynkowa w RFN”, Tadeusza Kaczmarka i Piotra Pysza – „Ludwig Erhard i społeczna gospodarka rynkowa” i Urszuli Zagóry-Jonszty „Ordoliberalizm a społeczna gospodarka rynkowa Niemiec. Możliwości jej realizacji w Polsce”. Jednak są one w różnym stopniu przezeń wykorzystane, a w dodatku nie wiedzieć czemu nie zostały zaliczone do omawiających problem w miarę całościowo. Dziwić może też brak książki i artykułów Joanny Czech-Rogosz oraz Piotra Pysza czy licznych artykułów Martina Dahla, Danuty Drabińskiej, Edyty Grabskiej, Jerzego Koperka, Tomasza Przybycińskiego, które ujrzały światło dzienne na łamach pism „Optimum”, „Kwartalnik Historii Polskiej Myśli Ekonomicznej”, „Społeczeństwo i Kościół”, „Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym”. Oczywiście lista ta nie jest pełna, chciałem jedynie wskazać, iż autor pomija nowszą literaturę w języku polskim.

Książka Juszczaka składa się ze Wstępu, trzech rozdziałów oraz Zakończenia, a ponadto z Przedmowy prof. Jacka Bartyzela. W rozdziale pierwszym autor przedstawia genezę ordoliberalizmu, konstatując nie bez słuszności, iż jego zrozumienie nie jest możliwe bez zarysowania historii i specyfiki niemieckiego liberalizmu. Juszczak pisze: Ordoliberalizm ze swoim szczególnym naciskiem na silne państwo jako instrument wprowadzający liberalną politykę gospodarczą jest wyraźnie pod wpływem nurtu konserwatywno-liberalnego. Elementy silnej władzy i silnego państwa znajdują odzwierciedlenie w niemieckiej tradycji narodowego liberalizmu [...]. Następnie przedstawione zostały sylwetki biograficzne najbardziej wpływowych przedstawicieli ordoliberalizmu: Wilhelma Röpkego, Alexandra Rüstowa, Waltera Euckena, Franza Böhma, Alfreda Müllera-Armacka i Ludwiga Erharda.

Autor poddaje analizie problem, czy zasadne jest używanie pojęcia neoliberalizm pod adresem ordoliberalizmu, a z taką praktyka mamy wciąż do czynienia. Niestety Juszczak nie udziela jednoznacznej odpowiedzi, w przeciwieństwie do prof. Bartyzela, który w Przedmowie określa takie praktyki jako kardynalny błąd poznawczy i interpretacyjny.

Juszczak z jednej strony wskazuje na konserwatywne podłoże ordoliberalizmu, krytykę podstawowych liberalnych wartości i sposobu ich interpretacji. Z drugiej stwierdza, że przedstawiciele tego środowiska chcieli odnowić i wzmocnić liberalizm poprzez jego krytykę lub że nie dokonali reinterpretacji kluczowej dla liberalizmu kategorii wolności. Zdając sobie sprawę, iż środowisko ordoliberałów było niejednorodne w zapatrywaniach na te kwestie, uważam, że należałoby jednak poczynić jakieś konkluzje, których autor chyba się boi. Tym bardziej, że w akapicie otwierającym kolejny rozdział cytuje Röpkego, który w pracy „Kryzys społeczny czasów obecnych” pisał, iż: Chodzi tu więc o program, który prowadzi walkę na dwóch frontach: z jednej strony przeciwko kolektywizmowi, z drugiej zaś przeciw liberalizmowi, potrzebującemu gruntownej rewizji.

Można odnieść wrażenie, że autor uwypukla antykolektywistyczne ostrze ordoliberalizmu, zaś mniejszą uwagę poświęca antyleseferystycznemu (które nie jest przecież równoważne z antywolnościowym). W ten sposób czytelnik, który dotychczas nic o ordoliberalizmie nie wiedział, może mieć trudności z uchwyceniem tego, co dla niego specyficzne, oryginalne, fundamentalne. Krytyka kolektywizmu, acz niezwykle ciekawa, nie stanowi o wyjątkowości ordoliberalizmu.

Rozdział drugi poświęcono ordoliberalnej diagnozie kryzysowego stanu ówczesnej Europy. Kompetentnie przedstawione zostały poglądy na temat trawiącej ją duchowej choroby oraz będących jej następstwem zwyrodnień społeczno-politycznych i gospodarczych. Relatywizm, nihilizm, sekularyzacja – to wedle ordoliberałów zło, które dotyka świat Zachodu. We wspomnianym rozdziale omówiono krytykę gospodarki leseferystycznej oraz kolektywistycznej, centralnie sterowanej. Ordoliberałowie w zasadzie odrzucali obydwa te modele. Jak słusznie pisze w Przedmowie prof. Jacek Bartyzel, ordoliberalizm nie jest liberalizmem w sensie filozoficznym, religijnym, politycznym czy moralno-obyczajowym.

Ordoliberałowie co prawda akceptowali podstawowe kategorie liberalizmu gospodarczego, jak konkurencja czy wolność gospodarcza, ale były one przez nich reinterpretowane. Nie ma mowy o absolutyzowaniu któregoś z tych czynników – np. uznano, że konkurencja musi mieć wyraźnie zakreślone granice. Wilhelm Röpke stwierdzał nawet, iż nie jest ona układem stosunków zupełnie bezpiecznym pod względem moralno-socjologicznym, stąd trzeba ją dozorować, aby nie zatruła ciała społecznego. Dlatego pewne sfery muszą pozostać wolne od konkurencji: sfera wspólnoty, drobnych codziennych stosunków, państwa itp. Podobnie granice wolności miały być ściśle określone prawem, w przeciwnym razie efektem będą kolejne kryzysy, monopole i oligopole, korzystające z niczym nieograniczonej swobody, a następnie niczym wirusy chorobotwórcze niszczące rynek i konkurencję.

Centralne planowanie i nadmierny interwencjonizm również nie cieszyły się sympatią ordoliberałów. Uważali oni zresztą, że ich powstanie to w dużej mierze skutek rozkładu leseferyzmu, słabości liberalizmu XIX-wiecznego. Stojąc na gruncie zasady pomocniczości, protestowali przeciw przesadnemu zwiększaniu kompetencji państwa, pochłanianiu przez nie mniejszych wspólnot i ich zadań. Można powiedzieć, iż chcąc silnego państwa, wcale nie kładli głównego nacisku na nie, lecz na społeczeństwo. Ich ideałem nie jest „państwo dobrobytu”, ale raczej „społeczeństwo dobrobytu”.

Niektóre stwierdzenia autora wymagają pewnych doprecyzowań czy szerszych wyjaśnień. Czytamy np.: Ordoliberałowie obwiniali interwencjonizm państwowy, czyli „drogę pośrednią”, za kryzys gospodarki wolnorynkowej. Wszystko w porządku, tylko jacy ordoliberałowie, jakie interwencje – skądinąd przecież wiemy, że byli oni zwolennikami pewnego rodzaju interwencji; co z ich konstatacjami, iż to nieograniczona konkurencja niejako zniszczyła samą siebie? Pamiętamy przecież, że Eucken w „Podstawach polityki gospodarczej” pisał, że: Wolny, naturalny ustrój [...] nie powstaje po prostu w ten sposób, że polityka gospodarcza pozostawia jego ukształtowanie się biegowi wypadków, ale tylko wtedy, gdy ona o ten ustrój zabiega. Autor podsumowuje ten rozdział równie kontrowersyjnym zdaniem, pisząc, iż ordoliberałowie przeciwstawiali się słabemu państwu. Według nich takimi państwami były niektóre demokracje i państwa kolektywistyczne. Największym zagrożeniem dla nich były dwa totalitaryzmy (które panowały za ich życia), a mianowicie nazizm i komunizm, i głownie przeciw nim skierowana była ich krytyka. W innych zaś miejscach czytamy o ich krytycznym podejściu wobec wszechwładzy państwa. Owszem, autor wcześniej wyjaśnia, dlaczego wedle ordoliberałów państwo totalne jest słabe, jednak mamy tutaj do pewnego stopnia do czynienia z semantycznym chaosem, dezorientującym czytelnika. Lepsze byłoby chyba konsekwentne stosowanie nomenklatury Röpkego, który dzielił państwa na „zdrowe” i „chore”.

W ostatnim rozdziale Juszczak przedstawia konkretne propozycje ordoliberałów odnośnie do ustroju społecznego, politycznego i gospodarczego. Zastanawia się też nad relacjami pomiędzy modelem teoretycznym (ordoliberalizm) a praktyczną próbą jego realizacji (społeczna gospodarka rynkowa). Autor sprawnie prezentuje ordoliberalny program w tych kwestiach. Wyłania się z niego dobry obraz tego, co stanowi jądro i specyfikę ordoliberalizmu jako projektu broniącego wolnej konkurencji, swobody działania gospodarczego, odrzucającego jednak absolutyzację sfery gospodarczej, postulującego patrzenie na nią jako ściśle powiązaną z innymi dziedzinami życia. Czyli programu wolnościowego, ale – jak ujmował to chociażby Böhm – antykapitalistycznego, który nie przyjmuje koncepcji „niewidzialnej ręki rynku”, obwiniając ją o niszczenie wolnej konkurencji poprzez tworzenie monopoli, a zatem dopuszczającego na pewnych warunkach i w niektórych dziedzinach ingerencję państwa w sprawy gospodarcze.

Ordoliberałowie krytykowali prymitywny ekonomizm, będąc dalekimi od oceniania wszystkiego przez pryzmat gospodarki i produktywności. Wedle nich, system gospodarczy miał stanowić jedynie środek do realizacji celów ogólnospołecznych. Jak pisał jeden z przedstawicieli tego środowiska, Alexander Rüstow, ważniejsze od ekonomii są rodzina, gmina, państwo itp. Gospodarka nie może być w związku z tym traktowana jako cel sam w sobie.

Pewien niedosyt pozostawia ostatnia część tego rozdziału. Autor nie pokusił się niestety o próbę rozstrzygnięcia, ile ordoliberalizmu jest w społecznej gospodarce rynkowej. Zagadnienie to ciągle stanowi przedmiot różnorakich kontrowersji. Spór to jednak poniekąd jałowy, ponieważ sami twórcy „niemieckiego cudu gospodarczego” uważali się za ordoliberałów, byli z tym środowiskiem związani już przed wojną. Społeczną gospodarkę rynkową wdrażał w Niemczech Ludwig Erhard od końca lat 40. do roku 1966, kiedy to w nowo powstałym koalicyjnym rządzie SPD i CDU ministrem gospodarki został zafascynowany keynesizmem Karl Schiller.

Dwadzieścia lat pracy Erharda, co podkreśla niemiecki badacz Horst-Friedrich Wünsche, to wzrost gospodarczy, jakiego nigdy wcześniej ani później w tym kraju nie notowano, wysoki stopień stabilności cen, stan pełnego zatrudnienia oraz istotne zwiększenie dochodów obywateli. Mimo iż Niemcy otrzymały w ramach Planu Marshalla prawie trzykrotnie mniej pieniędzy niż Wielka Brytania, to już w 1958 r. udało im się ją prześcignąć, jeżeli chodzi o wartość produkcji przemysłowej, a wkrótce także pod względem PKB, którego tempo wzrostu utrzymywało się w latach 50. na poziomie 8%. Równocześnie w dekadzie 1950-1960 płace realne wzrosły o 75%, a okresowo mieliśmy do czynienia z tendencją spadkową cen.

Mimo wspomnianych i innych mankamentów (np. niestaranna redakcja językowa tekstu), polecam książkę Tymoteusza Juszczaka wszystkim, którzy są zainteresowani taką problematyką. Stanowi ona dobrą pozycję popularyzatorską i może ciekawie wprowadzać w zagadnienia ordoliberalizmu i społecznej gospodarki rynkowej. Warto takie pozycje propagować choćby z tego względu, iż nie ma ich wiele na naszym rynku, a większość prac odnoszących się do takich zagadnień to dzieła napisane hermetycznym, naukowym żargonem, który odstręcza większość osób od lektury. Na tym tle książka Juszczaka bez wątpienia pozytywnie się wyróżnia. Nie jest to z pewnością praca stricte naukowa, ale właśnie kompendium popularyzatorskie.

Tymoteusz Juszczak, Ordoliberalizm. Historia niemieckiego cudu gospodarczego, Wydawnictwo PROHIBITA, Warszawa 2010.

Książkę można nabyć wysyłkowo u wydawcy: Wydawnictwo PROHIBITA, ul. Mickiewicza 16/12A, 01-517 Warszawa, tel. /22/ 4243736, e-mail: wydawnictwo@prohibita.pl, księgarnia internetowa na stronie www.prohibita.pl.

dr hab. Rafał Łętocha

(ur. 1973) – politolog i religioznawca. Doktor habilitowany nauk humanistycznych, zastępca Dyrektora w Instytucie Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor w Instytucie Politologii Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Oświęcimiu. Autor książek „Katolicyzm a idea narodowa. Miejsce religii w myśli obozu narodowego lat okupacji” (Lublin 2002), „Oportet vos nasci denuo. Myśl społeczno-polityczna Jerzego Brauna” (Kraków 2006) i „O dobro wspólne. Szkice z katolicyzmu społecznego” (2010). Publikował m.in. we „Frondzie”, „Glaukopisie”, „Nomosie”, „Nowej Myśli Polskiej”, „Państwie i Społeczeństwie”, „Pro Fide Rege et Lege”, „Studiach Judaica”, „Templum Novum”. Od urodzenia mieszka w Myślenicach i bardzo jest z tego zadowolony. Stały współpracownik „Nowego Obywatela”.

Spis treści

Okładka

Nowy Obywatel 2/2011

Manifest

Edytorial

Wspólne sprawy

Artykuły

O pracę i płacę

My-Pyrrusowie, czyli fiasko demokracji lokalnej

Białe plamy i czarne dziury

Podmiotowość kobiet a rynek pracy – szkic do portretu

Kobiety i ubóstwo

Niedoceniana siła

Kraj przyszłości?

Armia i nowy początek historii

Media wczoraj i dziś – upadek i nadzieja

Judymowie (nie)potrzebni od zaraz

Wywiady

Wszyscy potrzebujemy solidarności

Radykalna Matka Polka

Gospodarka Społeczna

Celowy rozstrój gospodarczy

Nowoczesny pracujący – typ idealny

Stwór mityczny? Odpowiedzialny biznes w Polsce

Detronizacja PKB

Kraksa polskiego pochodu gospodarczego

Nasze tradycje

Przemówienie w sprawie ustaw językowych

Minimalny program polityki polskiej we wschodniej Galicji i na tzw. Kresach

Żydzi i Polacy bez nacjonalizmów

Z Polski rodem

Spójne społeczeństwo. Proporcjonalizm i federalizm Feliksa Młynarskiego

Kobiety do spółdzielni. Liga Kooperatystek w Polsce 1935-1944

Recenzje

Logika wiary, płomień idei

Doktryna niemieckiego cudu gospodarczego