Cud Botswany

nr 1/2012 |

Afryka ma rA?A?ne oblicza. BA�A�dne jest przekonanie, A?eA�toA�kontynent drA�czony wyA�A�cznie wojnami, suszA�, gA�odem, cierpieniem iA�chorobami. WspA?A�czesna Afryka skA�ada siA� zA�54 rA?A?nych paA�stw iA�wiA�kszoA�A� zA�nich nie potrzebuje pomocy humanitarnej. SA� teA? przykA�ady krajA?w zA�tej czA�A�ci A�wiata, ktA?re dziA�ki rozsA�dnej, dA�ugofalowej iA�odpowiedzialnej polityce radzA� sobie bardzo dobrze.

Niejedna Afryka

MijajA� juA? 52 lata od czasu, gdy wA�1960A�r. AfrykA� zalaA�a fala ruchA?w wyzwoleA�czych, przynoszA�cych dekolonizacjA� na Czarnym LA�dzie. PoczA�tek 2011A�r. to wybuch arabskiej Wiosny LudA?w, ktA?ry przyciA�gnA�A� uwagA� politykA?w iA�mediA?w na caA�ym A�wiecie, uA�wiadamiajA�c potencjaA� drzemiA�cy wA�tym kontynencie.

Tematy zwiA�zane zA�AfrykA� trafiajA� do polskich mediA?w gA�A?wnie za sprawA� wydarzeA� dramatycznychA�a�� wojen, gA�odu lub epidemii chorA?b. Nawet neutralne, wydawaA�oby siA�, programy podrA?A?nicze mogA� szkodziA� wizerunkowi jej mieszkaA�cA?w. WA�raporcie zA�monitoringu polskich mediA?w pt. a�zAfryka iA�jej mieszkaA�cy wA�polskich mediacha�?, przygotowanym przez FundacjA� a�zAfryka Inaczeja�?, wskazuje siA� przykA�adowe wypowiedzi Wojciecha Cejrowskiego, jak chociaA?by ta: Afrykanie sami dla siebie sA� najwiA�kszym zagroA?eniem. UwaA?am, A?e doskonaA�ym sposobem naprawy tego zA�a byA�oby przywrA?cenie dyktatury biaA�ego czA�owieka na czas jakiA� [a��]. BiaA�y czA�owiek ucywilizowaA� AfrykA�, czarny zniszczyA� to dobro1. To, wA�jaki sposA?b pokazywana jest wA�mediach Afryka, utrwala negatywne stereotypy na temat kontynentu iA�jego mieszkaA�cA?w. ZA�raportu wynika, A?e Polacy najczA�A�ciej kojarzA� AfrykA� ze zA�ymi warunkami A?ycia oraz niebezpiecznA� sytuacjA� politycznA�, aA�przy tym niski stan wiedzy oA�wspA?A�czesnej, zrA?A?nicowanej Afryce powoduje utoA?samianie lokalnych problemA?w zA�caA�ym kontynentem.

Warto zatem przypomnieA� sA�owa, chyba najwiA�kszego polskiego znawcy Afryki, Ryszarda KapuA�ciA�skiego. StwierdzaA� on: Ten kontynent jest zbyt duA?y, aby go opisaA�. To istny ocean, osobna planeta, rA?A?norodny, przebogaty kosmos. Tylko wA�wielkim uproszczeniu, dla wygody, mA?wimyA�a�� Afryka. WA�rzeczywistoA�ci, poza nazwA� geograficznA�, Afryka nie istnieje 2. Warto wiA�c zobaczyA� inne oblicze Afryki iA�dostrzec, A?e nie jest to kontynent samych wojen, suszy, gA�odu iA�AIDS. Trzeba pamiA�taA�, A?e wspA?A�czesna Afryka skA�ada siA� zA�54 niepodlegA�ych paA�stw, natomiast pomoc humanitarna potrzebna jest zaledwie kilku zA�nich.

Nie oznacza to, A?e problemy nie istniejA�. Kraje afrykaA�skie A�A�czy kilka wspA?lnych wyzwaA�. Po pierwszeA�a�� kwestie ludnoA�ciowe. WA�najbliA?szym piA�A�dziesiA�cioleciu Afryka zmagaA� siA� bA�dzie zA�olbrzymim przyrostem ludnoA�ci. Szacuje siA�, A?e do 2050A�r. populacja wzroA�nie oA�ponad 100% iA�bA�dzie wynosiA�a 1937 mln osA?b, czyli ponad 21% ludnoA�ci caA�ego A�wiata3. WA�zwiA�zku zA�tym pojawia siA� kolejny problemA�a�� bA�dzie rosA�o zapotrzebowanie na A?ywnoA�A�, wodA�, infrastrukturA�, odpowiedniA� opiekA� medycznA� iA�edukacjA�. Na razie rozwA?j gospodarczy wciA�A? pozostaje wA�tyle za przyrostem ludnoA�ci, co moA?e budziA� powaA?ne obawy na przyszA�oA�A�. Podniesienie poziomu opieki zdrowotnej iA�rozwA?j systemu edukacyjnego mogA� wyzwoliA� ogromny potencjaA�, ktA?ry kryje siA� wA�krajach Afryki. Wyzwanie zwiA�zane ze wzrostem liczby ludnoA�ci moA?e zatem okazaA� siA� szansA�, aA�nie zagroA?eniem.

Fala dekolonizacji, ktA?ra pozwoliA�a wybiA� siA� na niepodlegA�oA�A� wielu krajom, byA�a przeA�omowym momentem wA�historii wiA�kszoA�ci mieszkaA�cA?w kontynentu. Prawie caA�a Afryka, podzielona jeszcze wA�XIX w., znajdowaA�a siA� pod europejskim panowaniem. WA�latach 60. XX w. dekolonizacja, ktA?ra poczA�tkowo niosA�a radoA�A� iA�nadzieje, przyniosA�a rA?wnieA? napiA�cia iA�konflikty, ktA?re czasami przeradzaA�y siA� wA�wojny domowe, np. wA�Angoli, Erytrei, Etiopii, Nigerii czy Sudanie. Gospodarki narodowe podupadaA�y, miA�dzynarodowe korporacje wykorzystywaA�y sA�abe paA�stwa, aA�czA�A�A� krajA?w znalazA�a siA� wA�rA�kach dyktatorA?w. Proces ten zapewne nie jest zakoA�czony, jednak istniejA� kraje, ktA?re zA�trudnA� transformacjA� poradziA�y sobie dobrze, aA�naleA?y do nich m.in. Botswana.

Jest taki kraj

Botswana leA?y wA�Afryce PoA�udniowej iA�graniczy zA�NamibiA�, Zimbabwe, RPA iA�ZambiA�. Nie ma dostA�pu do morza, wiA�c pod wieloma wzglA�dami jest gospodarczo uzaleA?niona od sA�siadA?w. NiepodlegA�oA�A�, tj. wyzwolenie spod brytyjskiego protektoratu, uzyskaA�a wA�1966A�r. Podczas gdy inne kraje rozwijajA�ce siA� odziedziczyA�y infrastrukturA� czy sieA� usA�ug spoA�ecznych, Botswana musiaA�a oA�rozwA?j zadbaA� zupeA�nie samodzielnie iA�od podstaw. KaA?dy aspekt rozwoju tego kraju zostaA� zaplanowany iA�zrealizowany przez jego mieszkaA�cA?w.

WA�momencie uzyskania niepodlegA�oA�ci Botswana naleA?aA�a do najbiedniejszych iA�najmniej rozwiniA�tych paA�stw na A�wiecie. Kraj byA� caA�kowicie uzaleA?niony od materialnej pomocy zA�Wielkiej Brytanii, ktA?rej wsparcie stanowiA�o poA�owA� paA�stwowego budA?etu4, aA�PKB na osobA� nie przekraczaA� 240 dolarA?w. 96% spoA�eczeA�stwa mieszkaA�o na wsi, analfabetami byA�o ponad 50% populacji. Tylko 22 mieszkaA�cA?w kraju miaA�o ukoA�czone uniwersytety, gA�A?wnie wA�RPA, aA�100A�a�� szkoA�A� A�redniA�. Kraj cierpiaA� gA�A?d, wystA�powaA�y braki wody pitnej, istniaA�a jedynie minimalna infrastruktura zdrowotna. Linie kolejowe tego duA?ego paA�stwa (oA�powierzchni ponad 600 tys. km2) miaA�y dA�ugoA�A� zaledwie 219 km, aA�drogi asfaltowea�� 6 km. IstniaA�y dwie szkoA�y A�rednie iA�A?adnej wyA?szej. GA�A?wnym A?rA?dA�em dochodA?w ludnoA�ci byA�o pasterstwo. Po zaniedbaniach siA�gajA�cych jeszcze czasA?w brytyjskiej dominacji, Botswana miaA�a ponure perspektywy rozwoju.

Pierwszym prezydentem zostaA� Seretse Khama, syn wodza najwiA�kszego szczepu. WysA�ano go do szkoA�y do Johannesburga, aA�potem na studia prawnicze do Wielkiej Brytanii. WA�1948A�r. oA?eniA� siA� zA�BrytyjkA� poznanA� wA�LondynieA�a�� Ruth Williams. MaA�A?eA�stwo to spotkaA�o siA� ze sprzeciwem zarA?wno ze strony brytyjskiej, jak iA�botswaA�skiej. Seretse Khama wrA?ciA� zA�biaA�A� A?onA� do Afryki i, mimo protestA?w, objA�A� obowiA�zki wodza szczepu. To jednak wywoA�aA�o gA�osy krytyczne ze strony rzA�dA?w RPA iA�Rodezji (dziA� Zimbabwe). ObawiajA�c siA� negatywnej reakcji RPA, Wielka Brytania zmusiA�a sir KhamA� do wyjazdu. Dopiero wA�1956A�r. prezydent mA?gA� powrA?ciA� do kraju.

Podczas gdy wiA�kszoA�A� reA?imA?w wA�Afryce po uzyskaniu niepodlegA�oA�ci pozbywaA�o siA� biaA�ych, Seretse Khama dA�A?yA� do harmonii rasowej. WA�rezultacie Botswana wA�duA?ym stopniu korzystaA�a zA�ludzkiego iA�finansowego kapitaA�u spoA�ecznoA�ci biaA�ych, ktA?ra stanowi okoA�o 7% caA�ej populacji. MoA?na wiA�c rzec, A?e maA�A?eA�stwo pierwszego prezydenta Botswany przyczyniA�o siA� do wzrostu tolerancji iA�zgodnego A?ycia wA�rasowej rA?A?norodnoA�ci.

Khama energicznie rozpoczA�A� wdraA?anie programu, ktA?ry miaA� oprzeA� gospodarkA� na eksporcie woA�owiny, miedzi iA�diamentA?w. PrzeA�omowym staA� siA� rok 1967, gdy odkryto zA�oA?e diamentA?w wA�Orapa. ToA�miasto wA�centrum kraju posiada dziA� najwiA�kszA� na A�wiecie kopalniA� diamentA?w. Rocznie produkowanych jest tam A�rednio 16,3 mln karatA?w, czyli 3260 kg diamentu5. WA�sumie na terenie kraju, przy pomocy poA�udniowoafrykaA�skiej kompanii De Beers, zbudowano cztery kopalnie, zA�ktA?rych dochody stanowiA� niemal 35% PKB iA�75% wpA�ywA?w dewizowych6. Botswana staA�a siA� wiA�c najwiA�kszym na A�wiecie producentem oraz eksporterem diamentA?w iA�moA?e uchodziA� za wzA?r efektywnego wykorzystania zA�A?A? naturalnych.

Diamentowa gorA�czka

WA�latach 1966a��1980 gospodarka Botswany byA�a najszybciej rozwijajA�cA� siA� na A�wiecie, wzrost osiA�gaA� A�rednio 14,5% PKB rocznie7. PKB per capita wA�ciA�gu dwudziestu lat wzrA?sA� piA�ciokrotnie. WskaA?nik rozwoju spoA�ecznego (HDI, Human Development Index), ktA?ry uwzglA�dnia takA?e takie czynniki jak dA�ugoA�A� A?ycia, dostA�p do edukacji, opieki zdrowotnej czy poziom scholaryzacji, rA?wnieA? znacznie wzrA?sA�. HDI wyraA?a siA� wA�wartoA�ciach od 0 do 1A�a�� im wyA?sza jego wartoA�A�, tym lepszy rozwA?j spoA�eczny. WA�1980A�r. wynosiA� wA�Botswanie 0,446, aA�wA�2011A�r. juA? 0,6338.

Botswana skorzystaA�a wiA�c na odkryciu diamentA?w, ktA?re cieszA� siA� wzglA�dnie staA�ym popytem na rynku miA�dzynarodowym. Jednak klucz do sukcesu nie tkwi wA�samych zA�oA?achA�a�� wiele krajA?w rozwijajA�cych siA� rA?wnieA? posiada cenne zA�oA?a mineralne czy inne towary, jednak nie byA�y wA�stanie zarzA�dzaA� dochodami zA�nich tak rozwaA?nie. WiA�kszoA�A� korzyA�ci pA�ynA�cych ze sprzedaA?y produktA?w tych paA�stw zostaA�a zniwelowana przez sA�abe polityki krajowe, korupcjA� czy tak zwanA� holenderskA� chorobA�A�a�� regres innych dziaA�A?w gospodarki wA�wyniku pojawienia siA� moA?liwoA�ci zwiA�kszenia produkcji na eksport.

Kluczem do sukcesu wA�przypadku Botswany okazaA�o siA� odpowiednie wykorzystanie zyskA?w ze sprzedaA?y diamentA?w. Seretse Khama podjA�A� liczne, znaczA�ce inwestycje m.in. wA�infrastrukturA�, sA�uA?bA� zdrowia iA�edukacjA�, przyczyniajA�c siA� do dalszego rozwoju kraju. Do sukcesu przyczyniA�o siA� teA? wiele innych czynnikA?w, m.in. zaangaA?owanie wA�rozwA?j demokracji, dobre rzA�dy, walka zA�korupcjA� (ktA?ra jest zmorA� innych paA�stw Afryki), sprzyjajA�ce A�rodowisko handlowe wA�postaci unii celnej paA�stw poA�udniowoafrykaA�skich, prowadzenie takiej polityki monetarnej iA�polityki kursu walutowego, ktA?ra elastycznie reagowaA�a na wstrzA�sy zewnA�trzne, oraz dbaA�oA�A� oA�rozwA?j kapitaA�u spoA�ecznego. Khama wprowadziA� niskie iA�stabilne podatki dla przedsiA�biorstw gA?rniczych, twierdzA�c, A?e niskie stawki podatku dochodowego powstrzymujA� oszustwa podatkowe iA�korupcjA�9.

Za pieniA�dze uzyskane gA�A?wnie dziA�ki handlowi diamentami rozbudowywano infrastrukturA� drogowA� (zA�6 km wA�1966A�r. do dziA� powstaA�o juA? prawie 10 tys. km drA?g asfaltowych), wodociA�gi iA�szpitale. Diamenty majA� byA� drogA� do sukcesu iA�dobrobytu, aA�nie tylko dobrej kondycji finansowej paA�stwa. Jak to bowiem ujA�A� byA�y prezydent, Festus Gontebanye Mogae: Wykorzystujemy nasze diamenty do edukowania naszych ludzi, dostarczania im opieki medycznej, czystej wody pitnej, drA?g iA�mieszkaA�. BotswaA�skie diamenty nie powodujA� konfliktA?w zbrojnych, ktA?re zabijajA� kobiety iA�dzieci 10.

Skala sukcesu Botswany jest imponujA�ca, tym bardziej, A?e kraj otaczajA� paA�stwa pogrA�A?one wA�kryzysach politycznych iA�gospodarczych.

Od zera do lidera

Sukces Botswany, ktA?ry nastA�piA� wA�relatywnie krA?tkim czasie, warto rozA�oA?yA� na czynniki pierwsze.

Jednym zA�najwaA?niejszych byA�a stabilnoA�A� polityczna. WA�Botswanie udaA�o siA� uniknA�A� zamachA?w stanu iA�wojny domowej. Od poczA�tku panowaA�a wolnoA�A� sA�owa iA�wolnoA�A� debaty. Nigdy teA? nie byA�o wA�tym paA�stwie wiA�A?niA?w politycznych, aA�rzA�dy prawa, gdzie szanuje siA� kaA?dego obywatela, sprzyjajA� rozwojowi.

Istotnym elementem polityki pierwszego prezydenta iA�jego nastA�pcA?w, ktA?ra miaA�a utrzymaA� stabilnoA�A� politycznA� iA�ekonomicznA�, byA�a walka zA�korupcjA�. Najnowszy raport Transparency International, dotyczA�cy poziomu korupcji, wykazaA�, A?e Botswana znajduje siA� na 33. pozycji (na 178) wA�rankingu, wA�ktA?rym na pierwszym miejscu znajduje siA� kraj najmniej skorumpowany, czyli Dania. Warto podkreA�liA�, A?e Botswana pod tym wzglA�dem przoduje nie tylko wA�rA?d paA�stw Afryki, ale takA?e wyprzedza wiele krajA?w europejskich, m.in. PolskA� (41. pozycja), WA�gry (40.), Czechy (53.) czy WA�ochy (67.)11.

StabilnoA�ci politycznej Botswany sprzyjaA� takA?e fakt, A?e po odzyskaniu niepodlegA�oA�ci nie usuwano ze stanowisk dawnych, doA�wiadczonych urzA�dnikA?w kolonialnych, jak to siA� dziaA�o wA�innych paA�stwach wA�ramach odwetu za lata ucisku. Utrzymanie siA� uA�wA�adzy iA�wA�administracji wielu urzA�dnikA?w miaA�o ogromne znaczenie dla kraju, ktA?ry wczeA�niej nie mA?gA� wyksztaA�ciA� wA�asnych elit. SprzyjaA�o to takA?e wzmacnianiu rasowej tolerancji, zarA?wno wobec biaA�ych, jak iA�czarnych mieszkaA�cA?w Botswany. Tolerancja dotyczyA�a takA?e imigrantA?w zA�sA�siednich krajA?w, ktA?rych nikt nie traktowaA� jak obywateli drugiej kategorii.

WaA?nym elementem polityki byA�a dbaA�oA�A� oA�liberalizacjA� handlu iA�wolny rynek. Jednak poA?ytki wynikajA�ce zA�wolnego rynku wykorzystywano wA�celu poprawy A?ycia wszystkich obywateli, aA�nie wyA�A�cznie do pomnaA?ania kapitaA�u. A�eby umiejA�tnie wykorzystaA� potencjaA�, ktA?ry drzemaA� wA�zA�oA?ach diamentA?w, naleA?aA�o stworzyA� warunki odpowiednie do wymiany handlowej oraz przedsiA�biorczoA�ci. Botswana jako jeden zA�nielicznych afrykaA�skich krajA?w przez wiA�kszoA�A� lat od uzyskania niepodlegA�oA�ci moA?e siA� pochwaliA� zbilansowanym budA?etem. WedA�ug rankingu CIA World Factbook, naleA?y do najmniej zadA�uA?onych paA�stw A�wiata (na 107. pozycji spoA�rA?d 132 zadA�uA?onych).

WA�ramach liberalizacji handlu zagranicznego Botswana przystA�piA�a do unii celnej (SADCA�a�� Southern African Development Community). Kryzys gospodarczy rA?wnieA? dotknA�A� ten krajA�a�� wA�2010A�r. rezerwy walutowe Botswany zmniejszyA�y siA� oA�0,2 mld USD iA�wzrA?sA� dA�ug publiczny. WA�celu przeciwdziaA�ania efektom kryzysu zwrA?cono siA� do AfrykaA�skiego Banku Rozwoju oraz Banku Aswiatowego oA�poA?yczkA� wA�wysokoA�ci 12 mld pula (ok. 1,5 mld USD), aA�A�rodki te przeznaczono na wsparcie rzA�dowego programu inwestycyjnego, ktA?ry miaA� na celu rozwA?j rolnictwa, transportu, produkcji diamentA?w, ochrony zdrowia, szkolnictwa iA�innowacyjnoA�ci12. WA�adze kraju rozumiejA� bowiem, A?e dla zapewnienia dobrobytu nie wystarczy sam wzrost gospodarczyA�a�� naleA?y rA?wnieA? zwiA�kszaA� zakres usA�ug socjalnych iA�poziom warunkA?w bytowych.

RzA�d stawia takA?e na rozwA?j edukacji. Zapewnia siA� bezpA�atne ksztaA�cenie dzieciom do 13. roku A?ycia oraz opA�aca wiA�kszoA�A� kosztA?w studiA?w wyA?szych. Od 1966A�r. liczba uczniA?w wzrosA�a piA�ciokrotnie, aA�analfabetyzm wA�2000A�r. po raz pierwszy spadA� poniA?ej 10% populacji. WA�Botswanie prawie nie wystA�puje a�zdrenaA? mA?zgA?wa�?A�a�� wiA�kszoA�A� studentA?w uczA�cych siA� zaA�granicA� wraca do kraju, majA� bowiem dobre perspektywy zatrudnienia.

RozsA�dne dysponowanie pieniA�dzmi jest olbrzymim atutem wA�adz Botswany. WA�specjalnie stworzonym Ministerstwie FinansA?w iA�Planowania Rozwoju rozdziela siA� pomoc miA�dzy inne ministerstwa, wybiera projekty iA�tworzy 6-letnie plany rozwoju, ktA?re modyfikowane sA� wA�zaleA?noA�ci od zmieniajA�cej siA� sytuacji wA�kraju iA�na A�wiecie. Mimo iA? decydujA�cy gA�os majA� wA�adze centralne, stosuje siA� konsultacje na poziomie lokalnym.

Bardzo roztropnym postA�powaniem byA�a dywersyfikacja pomocy zA�zewnA�trz. Botswana zawsze wolaA�a negocjowaA� wsparcie indywidualnie, zamiast tworzyA� specjalne bloki negocjacyjne. DziA�ki temu wA�latach 80. A?aden kraj nie dawaA� Botswanie wiA�cej niA? 20% caA�oA�ci wsparcia zagranicznego. PozwoliA�o to wA�pewnej mierze uniezaleA?niA� siA� od innych, bogatych paA�stw. AA�warto podkreA�liA�, A?e choA� niepodlegA�oA�A� polityczna krajA?w Afryki liczy juA? 50 lat, to wciA�A? jeszcze trwa ich wielkie uzaleA?nienie ekonomiczne.

Problemy iA�wyzwania

WA�1992A�r. Botswana awansowaA�a do kategorii paA�stw A�redniozamoA?nych. Jednak mimo stabilnoA�ci politycznej iA�korzystnej sytuacji gospodarczej zmaga siA� zA�wieloma problemami. Do najwiA�kszych zA�nich naleA?y HIV/AIDS.

Botswana boryka siA� zA�jednym zA�najwyA?szych na A�wiecie odsetkA?w osA?b zaraA?onych wirusem HIV. Szacuje siA�, A?e wA�tym niemal dwumilionowym paA�stwie (1,842A�mln osA?b) zaraA?onych wirusem HIV jest okoA�o 300 tys. Stanowi to 24,8% osA?b wA�wieku rozrodczym (15a��49 lat). ZA�tego powodu przeciA�tna dA�ugoA�A� A?ycia spadA�a wA�latach 2000a��2005 poniA?ej 40 lat, czyli wynosiA�a oA�28 lat mniej niA? gdyby nie byA�o AIDS. IloA�A� osA?b zaraA?onych wirusem HIV wynosiA�a wA?wczas okoA�o 40% populacji. PaA�stwo, organizacje pozarzA�dowe iA�miA�dzynarodowe podjA�A�y wiele dziaA�aA�, dziA�ki ktA?rym przeciA�tne trwanie A?ycia wydA�uA?a siA� iA�wA�2011A�r. wyniosA�o juA? 53 lata13.

Strata osA?b dorosA�ych zA�powodu AIDS powodowaA�a powaA?ne problemy, takA?e ekonomiczne. Wiele rodzin popadaA�o wA�ubA?stwo zA�powodu utraty dochodu (chory A?ywiciel rodziny), wydatkA?w na opiekA� medycznA� czy pogrzebA?w. PowodowaA�o to rA?wnieA? powaA?ny problem sieroctwaA�a�� okoA�o 93 tys. dzieci straciA�o oboje rodzicA?w zA�powodu epidemii. Dzieci te, oprA?cz olbrzymich strat emocjonalnych, zA�reguA�y skazane byA�y na A?ycie wA�ubA?stwie, traciA�y teA? czA�sto moA?liwoA�A� edukacji, poniewaA? zmuszone byA�y zajA�A� siA� rodzeA�stwem i/lub przedwczeA�nie pA?jA�A� do pracy.

WA�2003A�r. rzA�d Botswany wypowiedziaA� wojnA� epidemii. Od tego roku zA�pieniA�dzy paA�stwowych finansowane sA� programy walki zA�HIV/AIDS wA�66%, aA�pozostaA�A� czA�A�A� finansujA� zagraniczni darczyA�cy, zA�ktA?rych najwiA�kszym jest Bill Gates. WA�walkA� zA�AIDS zaangaA?owany byA� iA�nadal jest poprzedni prezydent, Festus Mogae, ktA?ry razem zA�innymi prezydentami iA�wpA�ywowymi osobami zA�regionu utworzyA� stowarzyszenie Champions for an HIV-Free Generation, ktA?re zabiega uA�gA�A?w paA�stw oA�wcielanie wA�A?ycie rekomendacji WHO, UNAIDS, UNICEF iA�Global Fund 14.

Programy skA�adajA� siA� zA�kilku czA�A�ci: prewencja, testy iA�kuracja. WA�ramach prewencji prowadzone sA� kampanie spoA�eczne; mA?wi siA� nawet, A?e mieszkaA�cy Botswany sA� wrA�cz bombardowani informacjami na temat moA?liwoA�ci zakaA?enia wirusem. Najbardziej znany jest program ABC, promujA�cy A, czyli Abstinency, wstrzemiA�A?liwoA�A� seksualnA�, BA�a�� Be faithful, wiernoA�A� jednemu partnerowi iA�C, CondomizingA�a�� stosowanie prezerwatyw.

SzczegA?lnie duA?A� wagA� przykA�ada siA� do edukacji mA�odych, ktA?rzy majA� obowiA�zkowe lekcje poA�wiA�cone problematyce HIV/AIDS wA�szkoA�ach A�rednich. Organizuje siA� dla nich takA?e specjalne grupy dyskusyjne, rozprowadza materiaA�y na festiwalach itp. Szkoli siA� takA?e nauczycieli. Program wprowadzony przez Ministerstwo Edukacji wraz zA�UNDP, ktA?rego celem byA�o przygotowanie kadr iA�uA�wiadamianie uczniA?w, otrzymaA� nagrodA� najlepszej praktyki edukacyjnej wA�2009A�r. (Commonwealth Education Best Practice Awards). Efekty wzmoA?onej edukacji seksualnej widaA� juA? teraz. WA�latach 2004a��2008 spadA�a zA�7% do 3,5% iloA�A� osA?b rozpoczynajA�cych wspA?A�A?ycie przed 15. rokiem A?ycia. Znacznie czA�A�ciej mA�odzieA? pamiA�ta oA�uA?ywaniu prezerwatywA�a�� wA�2009A�r. ministerstwo zdrowia rozdaA�o ich niemal 20 mln sztuk. Co waA?neA�a�� temat HIV przestaA� byA� tabu wA�tym kraju, co znacznie pomaga walczyA� zA�epidemiA�.

Drugi element programA?w to darmowe testy. Od 2000A�r. wA�caA�ym kraju tworzy siA� centra badaA� dla osA?b aktywnych seksualnie pomiA�dzy 18. aA�49. rokiem A?ycia. Do 2009A�r. skorzystaA�o zA�nich juA? 650 tys. osA?b15.

IA�wreszcie, trzeci element programuA�a�� leczenie. Osoby zaraA?one wirusem majA� bezpA�atny dostA�p do nowoczesnych lekA?w przeciwretrowirusowych. Ich przyjmowanie, oprA?cz bezpoA�redniego efektu wA�postaci poprawienia rokowaA� leczonych pacjentA?w, ma rA?wnieA? wpA�yw na przenoszenie wirusa. WA�wyniku terapii iloA�A� czA�steczek wirusa we krwi moA?e zmaleA� nawet 2000 razy. Ten fakt sprawia, A?e osoby przyjmujA�ce leki majA� okoA�o 25-krotnie mniejszA� moA?liwoA�A� zakaA?enia innych. Dba siA� takA?e oA�to, by ciA�A?arne zA�wirusem HIV nie zaraA?aA�y swoich przyszA�ych dzieci. Poziom zaraA?eA� wA�rA?d dzieci takich matek wynosi obecnie okoA�o 3%, czyli ksztaA�tuje siA� na podobnym poziomie, co zaraA?enia wirusem wA�rA?d dzieci matek zA�HIV zA�Europy Zachodniej iA�USA.

Diamenty nie sA� wieczne

DziA�ki wydobyciu diamentA?w iA�odpowiedniemu zagospodarowaniu pieniA�dzy Botswana staA�a siA� jednym zA�lepiej rozwiniA�tych paA�stw Afryki PoA�udniowej. WA�adze zapewniajA� A?ywnoA�A� dla najuboA?szych, darmowA� opiekA� zdrowotnA� wszystkim obywatelom, bezpA�atnA� naukA� 12 tys. studentA?w na jedynym wA�kraju Uniwersytecie Botswany iA�7 tys. zaA�granicA�. ZA�paA�stwowych pieniA�dzy finansowana jest takA?e prewencja iA�leczenie osA?b zakaA?onych wirusem HIV.

We wrzeA�niu 2011A�r. rzA�d Botswany zawarA� umowA� zA�diamentowym gigantem De Beers. Pozwoli to Botswanie wA�ciA�gu kilkunastu lat staA� siA� najwiA�kszym miA�dzynarodowym oA�rodkiem wA�przemyA�le diamentowym. DziA�ki podpisanej umowie, firma De Beers przeniesie zA�Londynu do stolicy Botswany, Gaborone, wiele swoich oddziaA�A?w. Botswana bA�dzie teA? mogA�a samodzielnie sprzedawaA� 15% (aA�nie, jak dotA�d, 10%) wydobywanych diamentA?w oraz samemu je przetwarzaA�. Roczna wartoA�A� wydobytych diamentA?w szacowana jest obecnie na 3 mld USD 16.

WA�adze jednak sA� A�wiadome, A?e diamenty nie sA� wieczne iA�nie mogA� byA� jedynym A?rA?dA�em dochodu paA�stwa, aA�gospodarkA� naleA?y zdywersyfikowaA�. ZA�tego powodu wA�strategii a�zVision 2016a�?, gdzie zawarto gA�A?wne cele rozwojowe kraju, kA�adzie siA� nacisk na zrA?wnowaA?ony rozwA?j, wzrost gospodarczy przy zrA?A?nicowaniu dziaA�aA�, niezaleA?noA�A� ekonomicznA�, budowanie kapitaA�u spoA�ecznego oraz sprawiedliwoA�A� spoA�ecznA�17.

WA�rA?d nowych gaA�A�zi gospodarki coraz wiA�kszA� rolA� odgrywa turystyka, ktA?ra wA�2010A�r. odpowiadaA�a juA? za 12% PKB. Lepszy niA? oczekiwano wzrost tego sektora wskazuje, A?e kraj zyskaA� wiA�cej niA? siA� spodziewano na pozytywnym rozgA�osie po ostatnich mistrzostwach A�wiata wA�piA�ce noA?nej wA�RPA. RzA�d chce, aby Botswana staA�a siA� regionalnym centrum transportu iA�wA�tym celu zamierza rozszerzyA� ofertA� usA�ug lotniczych Air Botswana na Londyn, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Egipt iA�AngolA�. Turystyka jest teA? wskazywana jako jedno zA�najwaA?niejszych wyzwaA� dla kraju wA�strategii a�zVision 2016a�?. PodkreA�la siA� potencjaA�, jaki niesie ze sobA� dzika natura, zwA�aszcza wA�delcie OkawangoA�a�� ta wyjA�tkowa rzeka nie uchodzi do morza, lecz koA�czy swA?j bieg na pustyni Kalahari, wA�bagnistym zbiorniku. Akcentuje siA� takA?e atrakcyjnoA�A� historycznego iA�kulturowego dziedzictwa Botswany.

Sektor finansowy kraju ma szansA� staA� siA� jednA� zA�siA� napA�dowych rozwoju iA�dywersyfikacji gospodarki. Gaborone moA?e staA� siA� miA�dzynarodowym centrum usA�ug finansowych wA�Afryce PoA�udniowej. WA�aA�ciwie proces ten juA? siA� rozpoczA�A�, gdy wA�lipcu 2011A�r. najwiA�ksze grupy finansowe przeniosA�y siA� zA�RPA do stolicy Botswany. Gaborone jest takA?e siedzibA� WspA?lnoty Rozwoju Afryki PoA�udniowej (Southern African Development Community, SADC), czyli organizacji, ktA?ra ma na celu ujednolicenie polityki gospodarczej 14A�paA�stw afrykaA�skich.

Afryka nie jest kontynentem straconych szans

CzA�sto nie dostrzegamy wielkiego zrA?A?nicowania pomiA�dzy paA�stwami na Czarnym Kontynencie. Tymczasem kaA?de zA�nich ma za sobA� innA� drogA� oraz inne moA?liwoA�ci rozwojowe przed sobA�. Afryka wA�powszechnej A�wiadomoA�ci funkcjonuje trochA� jako a�zjednolity kraja�?; jako miejsce, gdzie panuje wyA�A�cznie gA�A?d iA�upaA� nie do wytrzymania; gdzie powszechny jest widok zagA�odzonych maA�ych dzieci. Czasami przedstawia siA� lepszA� wizjA�A�a�� wtedy pojawia siA� biaA�y, np. biaA�a pielA�gniarka, ktA?ra robi dziecku zastrzyk, biali lekarze, biali misjonarze, szkoA�y zbudowane przez biaA�ych itp. AA�tak wcale nie jest.

WA�Afryce jest oczywiA�cie wiele obszarA?w biedy, gA�odu, chorA?b iA�wojen. Ale wielu jest teA? ludzi zamoA?nych, dajA�cych sobie A�wietnie radA�, zdrowych, radosnych, A?yjA�cych wA�spokojnych regionach. TworzA� wspaniaA�A� literaturA�, filozofiA�, dobrze radzA� sobie na polu nauki iA�wA�wielu innych dziedzinach.

Janina Petelczyc

Przypisy:

  1. P. AsredziA�ski, Afryka iA�jej mieszkaA�cy wA�polskich mediach. Raport zA�monitoringu polskich mediA?w, Warszawa 2011, s.A�5.
  2. R. KapuA�ciA�ski, Heban, Warszawa 1999, s.A�5.
  3. J. Milewski, Afryka: wyzwania przyszA�oA�ci wA�poczA�tku XXIA�wieku [w:] Afryka na progu XXI wieku. Polityka, kwestie spoA�eczne iA�gospodarcze, red. D. KopiA�ski, A. A�ukowski, Warszawa 2009, s.A�292.
  4. J. Lisek, BotswanaA�a�� AfrykaA�ski raj, http://www.psz.pl/tekst-4312/Joanna-Lisek-Botswana-afrykanski-raj, 24.10.2011 r.
  5. Debswana Diamond Mines, http://www.mining-technology.com/projects/debswana/, 23.10.2011 r.
  6. J. Lisek, dz. cyt.
  7. G. Mhone, P. Bond, Botswana and Zimbabwe, Johannesburg 2001, s.A�5.
  8. Human Development Report 2011. Sustainability and equity. AA�better future for all, UNDP, http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Complete.pdf, 27.12.2011 r.
  9. M. Tupy, Botswana and Zimbabwe: AA�Tale of Two Countries, http://www.cato.org/pub_display.php?pub_id=9399, 23.10.2011 r.
  10. K. Cebulski, BotswanaA�a�� AfrykaA�ski sukces, http://www.millionaire.pl/botswana-afrykanski-sukces.html, 24.10.2011A�r.
  11. Corruption perceptions index 2010 results, Transparency International, http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results, 24.10.2011 r.
  12. Informator ekonomiczny oA�krajach A�wiata. Botswana, MSZ, http://www.msz.gov.pl/files/Informator%20ekonomiczny%20-%20pdf/Botswana/Botswana%2003.pdf, 24.10.2011 r.
  13. HIV&AIDS in Botswana, http://www.avert.org/aids-botswana.htm, 07.01.2012 r.
  14. K. Czernichowski, Relacja zA�BotswanyA�a�� AIDS, Polskie Centrum StudiA?w Afrykanistycznych, http://www.pcsa.org.pl/products/relacja-z-botswany-aids/, 07.01.2012 r.
  15. HIV&AIDS in Botswana, dz. cyt.
  16. Botswana and de Beers announce milestone agreement marking new era for Botswana Diamonds, http://www.debeersgroup.com/ImageVaultFiles/id_1366/cf_5/Botswana_De_Beers_Sales_Agreement_Press_Release_-_.PDF, 26.02.2012A�r.
  17. Vison 2016: Towards prosperity for All, http://www.vision2016.co.bw/tempimg/media/mediac_103.pdf, 26.02.2012 r.

Janina Petelczyc

(ur. 1985) – dr nauk społecznych, ekspertka ds. zabezpieczenia społecznego i międzynarodowej porównawczej polityki społecznej. Pozazawodowo pochłania ją astronomia, podróże i malarstwo holenderskie. Warszawianka od pokoleń, prowadzi o mieście bloga (mojawarszawa.blox.pl). Pracuje w Instytucie Polityki Społecznej UW, współtworzy Fundację Kultury Brazylijskiej Terra Brasilis, współpracuje z Ośrodkiem Myśli Społecznej im. F. Lassalle’a i Fundacją Norden Centrum.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>