Na peryferiach Europy

nr 4/2011 |

Unia Europejska skA�ada siA� obecnie z 27 paA�stw. Ponad dziesiA�A� z nich to kraje dawnego bloku wschodniego, a wraz ze zbliA?ajA�cA� siA� akcesjA� byA�ych republik jugosA�owiaA�skich liczba ta wzroA�nie. Asrodek ciA�A?koA�ci Europy przesuwa siA�. Proces rozszerzenia Unii Europejskiej nie tylko napA�dza zmiany w nowych krajach, ale prowadzi teA? do zmiany charakteru caA�ej Europy.

W latach 90. zwykA�o siA� nazywaA� te paA�stwa mianem a�zkrajA?w transformacji ustrojoweja�?. OkreA�lenie to sugeruje optymistycznA� perspektywA�, liniowy postA�p, porzucenie nieudanej komunistycznej przeszA�oA�ci na rzecz przyszA�oA�ci na wzA?r zachodnioeuropejski. Z kryzysu finansowego i recesji ostatnich lat moA?na wysnuA� wniosek, A?e optymizm ten jest nieuzasadniony. JeA?eli paA�stwa Europy Asrodkowo-Wschodniej rzeczywiA�cie przechodzA� transformacjA�, proces ten przypomina rozpA�dzony wA?z, ktA?rym miotajA� zewnA�trzne siA�y polityczne i ekonomiczne. BiorA�c pod uwagA� ciA�gA�e wstrzA�sy i przemiany gospodarcze, przetaczajA�ce siA� przez caA�A� EuropA� a�� nie jest pewne, w ktA?rym kierunku on podA�A?y.

Wynikiem przemian jest powstanie obszaru niskich pA�ac a�� gospodarki peryferyjnej na obrzeA?ach wysokorozwiniA�tego europejskiego centrum. Ma to szersze polityczne i spoA�eczne konsekwencje dla caA�ej Unii Europejskiej a�� zmienia siA� znaczenie sA�owa a�zeuropejskia�?.

Teoria ekonomiczna a rzeczywistoA�A�

Charakter gospodarek dawnego systemu komunistycznego jest czA�sto nierozumiany. Podmioty gospodarcze w systemie centralnego planowania nigdy nie byA�y a�� wbrew pozorom a�� caA�kowicie obojA�tne na zmiany zachodzA�ce na globalnych rynkach. Trzeba jednak przyznaA�, A?e nie byA�y w stanie na nie reagowaA� w odpowiedni sposA?b a�� np. przez wzrost wydajnoA�ci pracy lub rozwA?j innowacyjnoA�ci. Jak twierdziA� Mark Pittaway, po kryzysie naftowym w poA�owie lat 70. na gospodarki krajA?w Europy Asrodkowej i Wschodniej zaczA�to wywieraA� presjA�. Spadek aktywnoA�ci gospodarczej, ktA?ry na Zachodzie doprowadziA� do wzrostu bezrobocia, na Wschodzie przejawiaA� siA� zaciA�ganiem poA?yczek w zachodnich instytucjach, takich jak MiA�dzynarodowy Fundusz Walutowy, lub zgodA� na stopniowe obniA?anie standardA?w A?ycia. Mimo tego w 1989 r. wiele krajA?w peryferyjnych eksportowaA�o do paA�stw Zachodu swoje produkty, gA�A?wnie lekarstwa, wyroby chemiczne, wA�giel, tekstylia oraz A?ywnoA�A�. CaA�y region zmagaA� siA� wtedy z problemami, takimi jak nadprodukcja, ukryte bezrobocie oraz brak inwestycji w edukacjA� i badania naukowe.

Za sprawA� swoistej symbiozy z sektorem publicznym, prywatne maA�e i A�rednie przedsiA�biorstwa w krajach Europy Asrodkowej i Wschodniej nie musiaA�y przejmowaA� siA� konkurencjA� ze strony zagranicznych firm. Koszty, ktA?re ponosiA�y a�� podatki i skA�adki na ubezpieczenie spoA�eczne a�� byA�y niewspA?A�mierne. Ponadto przedsiA�biorstwa te do pewnego stopnia wykorzystywaA�y sA�abe strony sektora publicznego. Gdy w wyniku przemian gospodarczych zniknA�A�y uA�atwienia, sytuacja tych firm staA�a siA� bardzo trudna. Taki stan rzeczy nie mA?gA� trwaA� wiecznie. To, co nastA�piA�o pA?A?niej, spotA�gowaA�o tylko trudnoA�ci, z ktA?rymi przedsiA�biorstwa musiaA�y siA� mierzyA�. W efekcie wiele z nich zbankrutowaA�o lub zostaA�o zamkniA�tych.
Zamiast wdraA?aA� rozwiA�zania dostosowane do rzeczywistej sytuacji gospodarczej, politycy w nowo wyzwolonych krajach woleli kierowaA� siA� ideologiA�. Wiele problemA?w, ktA?rych doA�wiadczyA�y a�zpaA�stwa akcesyjnea�? a�� i w konsekwencji caA�a Europa a�� wynikaA�o z zasadniczo ideologicznego charakteru rozwiA�zaA� zaproponowanych Europie Wschodniej przez ZachA?d. RozwiA�zaA�, ktA?rym przyklasnA�A�y rzA�dy dawnego bloku wschodniego. Nowe czasy staA�y pod znakiem prywatyzacji i szerokiego poparcia dla liberalizacji. Dla zagranicznych firm pojawiA�y siA� duA?e moA?liwoA�ci inwestycyjne. Skupiono siA� na prywatyzacji. NastA�pstwami takich a�zhurtowycha�? zmian maA�o kto zaprzA�taA� sobie gA�owA�.

Popularna staA�a siA� doktryna a�zterapii szokoweja�?. MiaA�a ona doprowadziA� do daleko idA�cych zmian instytucjonalnych w ekonomii politycznej paA�stw Europy Asrodkowo-Wschodniej, co jednoczeA�nie otworzyA�o te kraje na wpA�ywy Zachodu. Doktryna opracowana przez Jeffreya Sachsa miaA�a przestawiA� gospodarki regionu na kapitalistyczny sposA?b dziaA�ania a�� wraz z jego restrykcyjnA� politykA� monetarnA� i fiskalnA�. Do repertuaru doktryny szoku naleA?aA�a nagA�a likwidacja dotacji, wyprzedaA? majA�tku paA�stwowego oraz bezzwA�oczna rezygnacja z kontroli i dopA�at do pA�ac i cen. W nastA�pstwie doszA�o do niemal natychmiastowego rozbicia istniejA�cej w regionie struktury handlu a�� kraje transformacji zostaA�y same ze swoimi ograniczonymi zasobami.

Szok miaA� nastA�piA� przed uksztaA�towaniem rynkA?w finansowych. W obliczu braku kapitaA�u inwestycyjnego, restrukturyzacja dotknA�A�a rynek pracy a�� aby byA� a�zkonkurencyjnyma�?, naleA?aA�o zmniejszyA� jednostkowy koszt pracy. BA�dA�ce tego skutkiem fale bezrobocia z poczA�tku lat 90. przyA�miA�y doA�wiadczenia Wielkiej Brytanii z czasA?w recesji lat 80. a�� na niektA?rych obszarach bezrobocie siA�gnA�A�o 80%. RozbijajA�c wiA�zi ekonomiczne i wywoA�ujA�c potA�A?nA� recesjA� w krajach regionu, terapia szokowa doprowadziA�a do zaA�amania gospodarczego w tej czA�A�ci Europy.

Charakterystyczne dla okresu komunistycznego niedoinwestowanie sektora badawczo-rozwojowego zostaA�o podtrzymane przez restrykcyjnA� politykA� kredytowA� Banku Aswiatowego i Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju (EBOR). Instytucje te podjA�A�y A�wiadomA� decyzjA�, by poA?yczaA� jedynie prywatnym firmom i wspieraA� dziaA�ania prywatyzacyjne.

Wraz ze zdziesiA�tkowaniem lokalnego przemysA�u, wzrosA�a rola sektora finansowego i zadA�uA?enia. Nowa kapitalistyczna gospodarka potrzebowaA�a bowiem sektora usA�ug finansowych, ktA?ry mA?gA�by obsA�uA?yA� rosnA�ce tendencje do spekulacji i obrotu aktywami. DziaA�alnoA�A� instytucji zachodnich miaA�a rA?A?norakie konsekwencje. DoszA�o przede wszystkim do uzaleA?nienia paA�stw Europy Asrodkowo-Wschodniej od bezpoA�rednich inwestycji zagranicznych, a takA?e od wsparcia ze strony Banku Aswiatowego, MiA�dzynarodowego Funduszu Walutowego oraz specjalnie utworzonego Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju.

OgA?lna finansyzacja regionu doprowadziA�a do ogromnego wzrostu dA�ugu, zarA?wno osobistego, jak i w sektorze instytucjonalnym. Zachodnie banki z kilku mniejszych paA�stw, gA�A?wnie Austrii i Szwecji, dA�A?yA�y do pomnoA?enia zyskA?w poprzez zwiA�kszenie udziaA�u w rynkach krajA?w Europy Asrodkowo-Wschodniej, w agresywny sposA?b udzielajA�c kredytA?w gospodarstwom domowym. WychodzA�c naprzeciw oczekiwaniom paA�stw regionu, zainteresowanych poA?yczkami na hurtowych rynkach pieniA�A?nych, a takA?e wykorzystujA�c finansowA� deregulacjA� i sA�abA� ochronA� konsumenckA� w krajach Europy Asrodkowo-Wschodniej, banki udzielaA�y poA?yczek w euro, frankach szwajcarskich i japoA�skich jenach. PozwoliA�o im to oferowaA� klientom niA?sze stopy procentowe niA? obowiA�zujA�ce w przypadku kredytA?w w walutach krajowych. PoA?yczki prowadziA�y do ogromnego wzrostu zadA�uA?enia gospodarstw domowych a�� zwA�aszcza na WA�grzech, w Rumunii, BuA�garii i krajach baA�tyckich.

JednA� z zamierzonych konsekwencji a�zterapii szokoweja�? byA�a presja, A?eby Unia Europejska otworzyA�a zachodnie rynki na EuropA� Asrodkowo-WschodniA�. PrzyjA�cie przez kraje peryferyjne modelu nastawionej na eksport gospodarki z niskimi pA�acami byA�o uzaleA?nione od dostA�pu do rynkA?w UE. W okresie przedakcesyjnym podpisano wiele umA?w handlowych, ktA?re miaA�y uA�atwiA� zmiany w tym kierunku. PierwszA� zawarto w 1992 r. miA�dzy UniA� EuropejskA� a krajami Grupy Wyszehradzkiej (SA�owacjA�, Czechami, PolskA� i WA�grami). Mimo to w I poA�owie 1993 r. A�A�czna wartoA�A� eksportu wszystkich paA�stw Europy Asrodkowo-Wschodniej w porA?wnaniu z pierwszA� poA�owA� 1992 r. spadA�a o 13% (wedA�ug kursu dolara). Dane te pokazujA�, A?e w kluczowym okresie poprzedzajA�cym przystA�pienie krajA?w transformacji do UE zawarte umowy nie dziaA�aA�y na ich korzyA�A�.

PaA�stwa te rzecz jasna rA?A?niA� siA� miA�dzy sobA�. Odmienne byA�y teA? rozwiA�zania, ktA?re wdraA?aA�y. SA�owenia, Czechy i Polska realizowaA�y bardziej ostroA?nA�, protekcjonistycznA� politykA� mikroekonomicznA�, ktA?ra obejmowaA�a w latach 90. odsuniA�cie w czasie restrukturyzacji przedsiA�biorstw paA�stwowych. PozwoliA�o to zachowaA� bardziej dynamiczny rodzimy sektor maA�ych i A�rednich przedsiA�biorstw. Polsce udaA�o siA� ponadto dokonaA� w 1991 r. restrukturyzacji zadA�uA?enia, dziA�ki czemu paA�stwo byA�o w stanie dziaA�aA� bardziej autonomicznie i skuteczniej reagowaA� na zmieniajA�ce siA� warunki. Inaczej byA�o w przypadku WA�gier, ktA?re restrykcyjnA� politykA� monetarnA� i wczesnym wdroA?eniem surowego prawa upadA�oA�ciowego doprowadziA�y do zdziesiA�tkowania krajowego sektora niewielkich i A�rednich firm.

PomijajA�c te rA?A?nice, wszA�dzie wyksztaA�ciA� siA� wymuszony powszechnA� prywatyzacjA� system negatywnych i pozytywnych bodA?cA?w. W ostatecznym rozrachunku doprowadziA�o to do przejA�cia bardziej wartoA�ciowych aktywA?w przez firmy zagraniczne. W 1989 r. Unia Europejska stworzyA�a fundusz PHARE (ang. Poland and Hungary: Action for the Restructuring of the Economy), ktA?ry miaA� pomA?c przyciA�gnA�A� kapitaA� do Polski i WA�gier, by mogA�a rozpoczA�A� siA� ich a�zmodernizacjaa�?. Z czasem program ten objA�A� wszystkie paA�stwa akcesyjne. PHARE byA� przede wszystkim programem wspierajA�cym bezpoA�rednie inwestycje zagraniczne. OprA?cz tego umoA?liwiA� utworzenie agencji prywatyzacyjnych, funkcjonujA�cych w Europie Wschodniej jako organy rzA�dowe. PoniewaA? brakowaA�o A�cisA�ych reguA� dysponowania pieniA�dzmi z PHARE, trudno byA�o A�ledziA� ich wydatkowanie. Mimo tego moA?na zaobserwowaA� pewne tendencje. ZmarA�y niedawno Peter Gowan twierdziA�, A?e pieniA�dze z PHARE przeznaczono na sfinansowanie setek badaA� przemysA�u w caA�ym regionie. ProwadzA�ce je zachodnie firmy konsultingowe dostarczaA�y pozyskane dane na ZachA?d: zbierano je specjalnie na potrzeby tamtejszych przedsiA�biorstw, mogA�y wiA�c byA� wykorzystywane do nieuczciwej konkurencji.

Informacje pozyskane z pomocA� PHARE pozwoliA�y takim firmom jak General Electric szybko rozpoznaA� dziedziny wymagajA�ce a�zracjonalizacjia�?. PrzykA�adowo, po zakupie wA�gierskiego Tungsramu, General Electric bA�yskawicznie zamknA�A� dochodowe linie produkcyjne, eliminujA�c w ten sposA?b A?rA?dA�o konkurencji na rynku krajowym. Podobna sytuacja miaA�a miejsce, gdy wA�gierski przemysA� cementowy zostaA� wykupiony przez zagranicznych przedsiA�biorcA?w. Wymogli oni, by ich wA�gierskie spA?A�ki zaprzestaA�y eksportu. Jeden z austriackich producentA?w stali kupiA� waA?nA� na WA�grzech hutA� po to, by jA� zamknA�A� i przejA�A� krajowy rynek. To tylko kilka przykA�adA?w tego, jak Europa Asrodkowa stawaA�a siA� a�zgospodarkA� peryferyjnA�a�?.

Po zaledwie kilku latach a�zterapii szokoweja�? duA?a czA�A�A� istotnej infrastruktury gospodarczej krajA?w peryferyjnych wpadA�a w rA�ce koncernA?w miA�dzynarodowych a�� poczA�wszy od sieci sklepA?w, aA? po elektrownie i huty.

Wraz z przystA�pieniem dziesiA�ciu paA�stw do Unii Europejskiej w 2004 r., PHARE zostaA�o zastA�pione przez fundusze strukturalne. Po raz pierwszy pieniA�dze zaczA�to przeznaczaA� na cele spoA�eczne. W pomocy udzielanej przez UE w dalszym ciA�gu widoczne byA�o neoliberalne skrzywienie i faworyzowanie partnerstwa publiczno-prywatnego. Unia Europejska ma skA�onnoA�A� do wprowadzania liberalizacji wszA�dzie tam, gdzie inwestuje pieniA�dze. Unijne projekty infrastrukturalne zdominowane sA� przez skomplikowanA� strukturA� podwykonawcA?w. W tej nieprzejrzystej i skorumpowanej rzeczywistoA�ci firmy polujA� na oferty przetargowe. Na samym dole struktury znajdujA� siA� zaA� pracownicy zatrudnieni na umowy a�zA�mieciowea�?. SkA�onnoA�A� Europejskiego Banku Odbudowy i Rozwoju do udzielania poA?yczek w dalszym ciA�gu uzaleA?niona jest od tego, czy zainteresowane paA�stwo zgA�asza gotowoA�A� prywatyzacji usA�ug publicznych.

Do szerszych skutkA?w transformacji naleA?A� liczne korzyA�ci dla korporacji, a takA?e wyksztaA�cenie siA� w krajach Europy Asrodkowo-Wschodniej elity bogatej i czA�sto skorumpowanej, a nawet powiA�zanej ze A�wiatem kryminalnym. Niemieckie i austriackie koncerny okazaA�y siA� szczegA?lnie biegA�e w celnym lokowaniu inwestycji i przechwytywaniu funduszy unijnych a�� w ten sposA?b dA�A?yA�y do redukcji kosztA?w oraz zwiA�kszania zdolnoA�ci produkcyjnej, a takA?e radziA�y sobie z niedoborem siA�y roboczej. W efekcie w Austrii i Niemczech upowszechniA� siA� model a�zdynamicznego porA?wnywaniaa�?. Przy jego pomocy zarzA�dy przedsiA�biorstw sA� w stanie rozpoznaA� obszary niskich pA�ac i maA�ego uzwiA�zkowienia w krajach transformacji. Ostatecznie wszystko to posA�uA?yA�o za uzasadnienie neoliberalnych reform takA?e w krajach Europy Zachodniej.

SpoA�eczne konsekwencje

Opisane rozwiA�zania gospodarcze nieuchronnie prowadziA�y do dA�ugotrwaA�ego bezrobocia strukturalnego. W kontrowersyjnym badaniu opublikowanym na A�amach a�zThe Lanceta�? w 2009 r. starano siA� obliczyA� koszty ludzkie terapii szokowej. Opisano w nim zmniejszonA� oczekiwanA� dA�ugoA�A� A?ycia, wzrost poziomu zachorowaA� i lA�ku oraz a�zspoA�eczne tsunamia�?. WiA�ksze obciA�A?enie systemu opieki zdrowotnej i pomocy spoA�ecznej to kolejny problem paA�stw zadA�uA?onych.

NagA�a zmiana systemowa najbardziej dotknA�A�a robotnikA?w fabrycznych a�� niewykwalifikowanych oraz nie mogA�cych siA� przekwalifikowaA�. Przy braku rzA�dowego programu stymulujA�cego tworzenie nowych miejsc pracy, z dnia na dzieA� powstaA�a podklasa, ktA?ra zasiliA�a nowA� armiA� bezrobotnych.

NiektA?re postA�powe elementy polityki spoA�ecznej przetrwaA�y zarA?wno transformacjA�, jak i pA?A?niejszA� recesjA�. W wiA�kszoA�ci paA�stw regionu dzieciom powyA?ej szA?stego miesiA�ca A?ycia w dalszym ciA�gu a�� przynajmniej w teorii a�� przysA�uguje darmowa opieka. W wiA�kszoA�ci krajA?w pA�aca minimalna ustalona zostaA�a na przyzwoitym poziomie. WysokoA�A� emerytury zazwyczaj wystarcza emerytom na utrzymanie. Dotyczy to rA?wnieA? opieki spoA�ecznej, ktA?rA� objA�te sA� osoby niezaradne. Rozpowszechniono teA? bezpA�atne badania profilaktyczne. CieszA�cy siA� duA?A� popularnoA�ciA� model zabezpieczeA� spoA�ecznych a�zod koA�yski aA? po grA?ba�? a�� pozostaA�oA�A� okresu komunistycznego a�� czA�sto stoi w sprzecznoA�ci z nowym porzA�dkiem gospodarczym.

W tych trudnych warunkach ekonomicznych zasadniczym elementem determinujA�cym status spoA�eczny i zarobki staA�o siA� umiejscowienie jednostki w ramach sieci spoA�ecznej. Dzieci z rodzin o niskim statusie muszA� pracowaA� szczegA?lnie ciA�A?ko (jeA�li za punkt odniesienia wziA�A� sytuacjA� w Europie Zachodniej), by osiA�gnA�A� sukces. W krajach Europy Asrodkowo-Wschodniej nawet ukoA�czenie studiA?w z wysokim wynikiem nie gwarantuje dobrze pA�atnej pracy. PaA�stwa peryferyjne w duA?ej mierze nie sA� w stanie zapewniA� naukowcom odpowiedniego zaplecza badawczego oraz solidnych wynagrodzeA�, pozwalajA�cych konkurowaA� z krajami rozwiniA�tymi. Prowadzi to do przerwania zwiA�zku miA�dzy zasA�ugA� a nagrodA�, co moA?e mieA� destrukcyjny wpA�yw na przyszA�oA�A� tych paA�stw. Gdy brak odpowiedniej nagrody za osiA�gniA�cia naukowe, od wyksztaA�cenia wyA?szA� wartoA�A� majA� wciA�A? znajomoA�ci.

Mimo istotnej roli, jakA� zwiA�zki zawodowe odegraA�y w ruchach demokratycznych lat 80., ich wA�adza i wpA�yw na rzeczywistoA�A� znaczA�co zmalaA�y. ZwiA�zkowcy na wA�asnej skA?rze doA�wiadczyli zwolnieA� i likwidacji zakA�adA?w przemysA�owych. Podczas gdy wA�rA?d czA�A�ci wykwalifikowanych robotnikA?w wciA�A? istnieje chA�A� do walki o swoje prawa, to jednak nowe pokolenie pracownikA?w nie ma pojA�cia o dziaA�alnoA�ci zwiA�zkowej i postrzega nierA?wnoA�ci w pA�acach oraz niepewnoA�A� zatrudnienia jako coA� naturalnego. Zawarta w ksiA�A?ce Richarda Sennetta a�zKorozja charakterua�? analiza wpA�ywu upowszechnienia siA� tzw. umA?w A�mieciowych na stosunki spoA�eczne, jest szczegA?lnie trafna w odniesieniu do krajA?w peryferyjnych.

Nie wszyscy oczywiA�cie na zmianach stracili. Terapia szokowa miaA�a swoich entuzjastA?w a�� ludzi oczarowanych ekonomiA� neoklasycznA� oraz koncepcjami Hayeka a�� rA?wnieA? w krajach Europy Asrodkowej. Czasem byA�o to szczere intelektualne zainteresowanie a�� zwolennicy neoliberalnych ekonomistA?w z Zachodu wykA�adali na uczelniach Warszawy, Pragi, Bukaresztu i Budapesztu. CzA�A�ciej jednak wA�rA?d neofitA?w neoliberalizmu moA?na byA�o znaleA?A� cynicznych ekskomunistA?w a�� poszukiwaczy nowego kapitalistycznego A�adu. AngaA?ujA�c siA� w dziaA�alnoA�A� zachodnich instytucji, takich jak NATO czy UE, niektA?rzy z niedawno nawrA?conych kapitalistA?w mieli nadziejA�, A?e uda im siA� ugruntowaA� swA� pozycjA� gA�A?wnych rozgrywajA�cych na politycznej scenie a�� nowej elity reformatorA?w na zachodniA� modA�A�.

Konsekwencje polityczne

Debata na temat ograniczenia funkcji paA�stwa staA�a siA� z czasem samospeA�niajA�cA� siA� przepowiedniA�. Wraz ze wzrostem uzaleA?nienia gospodarek od napA�ywu kapitaA�u zagranicznego, paA�stwa stopniowo rezygnowaA�y z regulacji tej strefy. ZachA?d wywieraA� wpA�yw na politykA� Europy Asrodkowo-Wschodniej, dA�A?A�c do osA�abienia partii politycznych opowiadajA�cych siA� za pewnym stopniem interwencjonizmu. Wielu zachodnich obserwatorA?w w poA�owie lat 90. byA�o zaniepokojonych powtarzajA�cymi siA� sukcesami wyborczymi partii postkomunistycznych. Michael Ignatieff zaproponowaA� w 1995 r. a�zstrategiA� spoA�eczeA�stwa obywatelskiegoa�? dla regionu, ktA?ra miaA�a jego zdaniem skA�adaA� siA� z kierowanych przez paA�stwa zachodnie programA?w pomocowych, wspierajA�cych finansowo w krajach postkomunistycznych A�rodki masowego przekazu, partie opozycyjne, sA�dy, wymiar sprawiedliwoA�ci i policjA�. TwierdziA�, A?e wdraA?anie strategii powinno zaczA�A� siA� od znalezienia partnerA?w w spoA�eczeA�stwie.

Zachodnie rzA�dy, czA�sto rA�ka w rA�kA� z miA�dzynarodowymi firmami, wprowadzaA�y swoje pomysA�y w sposA?b instrumentalny i zazwyczaj bardzo podstA�pny. System finansowania kampanii wyborczych w wiA�kszoA�ci krajA?w peryferyjnych staA� siA� nieprzejrzysty. ZaczA�A�y pojawiaA� siA� zarzuty mieszania siA� podmiotA?w transnarodowych w wewnA�trzne sprawy paA�stw. ByA�y to idealne warunki dla zwolennikA?w teorii spiskowych. Niezdarnymi ingerencjami i wpompowywaniem pieniA�dzy w fasadowe a�zliberalnea�? organizacje, zachodnie instytucje przyczyniA�y siA� do wypaczenia polityki i dalszego podporzA�dkowania jej interesom ekonomicznym.

Od momentu zastosowania terapii szokowej wyborcy czA�sto masowo opowiadali siA� po stronie partii lewicowych. Mieli nadziejA�, A?e zniwelujA� one najbardziej negatywne spoA�eczne i gospodarcze skutki kapitalistycznej transformacji. ChcA�c wprowadziA� wA�asne paA�stwa do UE, partie te byA�y jednak gorA�cymi zwolennikami prywatyzacji i gA�A?wnych zaA�oA?eA� neoliberalnej ekonomii. Ideologiczny chaos, ktA?ry temu towarzyszyA�, przyczyniA� siA� do powstania w caA�ym regionie ruchA?w populistycznych i prawicowych, chcA�cych wykorzystaA� niezadowolenie spoA�eczne. OdrodziA�y siA� siA�y polityczne takie jak antysemicki a�zchrzeA�cijaA�ski socjalizma�? i patriotyczny a�znarodowy liberalizma�?, ktA?re rozwijaA�y siA� w czasach monarchii austro-wA�gierskiej.
W sytuacji, gdy polityka w duA?ej mierze pozostaje w cieniu ekonomii i coraz bardziej uwikA�ana jest w geopolityczne interesy paranoicznych i nadaktywnych StanA?w Zjednoczonych, strzegA�cych a�zglobalnego bezpieczeA�stwa narodowegoa�?, legitymacja posttransformacyjnej elity zaczA�A�a zaleA?eA� od nadrobienia dystansu do Zachodu. Po kryzysie finansowym tA� ambitnA� strategiA� czeka najtrudniejsza prA?ba, a jej rezultat moA?e mieA� katastrofalne skutki polityczne.
Jak twierdzi Gabor Scheiring, czA�onek ugrupowania Polityka MoA?e ByA� Inna (powstaA�ej niedawno wA�gierskiej partii a�zzielonycha�?), ktoA�, kto lokuje w danym kraju kapitaA�, staje siA� waA?ny dla jego A?ycia spoA�ecznego i politycznego a�� to wA�aA�nie umacnia hegemoniA� kulturowA� wartoA�ci i sposobu myA�lenia elity gospodarczej i spoA�ecznej. Partie lewicy odnotowaA�y spadek legitymizacji, a liberalna lewica nie jest w stanie sformuA�owaA� wA�asnej krytyki procesu globalizacji i problemA?w zwiA�zanych z nowym systemem politycznym. Rozczarowanie czA�sto idzie wiA�c w parze ze skrajnie prawicowym postulatem powrotu do tradycyjnej kultury.

Odrodzenie nacjonalizmu w wersji mitycznej wynika z pragnienia a�zucieczki od nowoczesnoA�cia�? a�� zrozumiaA�ej reakcji na zachodniA� hegemoniA� kulturowA�. LiberaA�owie z byA�ego bloku wschodniego, ktA?rzy spodziewali siA� nowego zA�otego wieku w literaturze, muzyce i sztuce, przeA?yli rozczarowanie. Kultura masowa peryferii zostaA�a sprowadzona do najniA?szego wspA?lnego mianownika i bazuje na tanich a�zproduktacha�? importowanych z USA. Gabor Scheiring zauwaA?a, A?e liberalizm staA� siA� sA�owem obraA?liwym: To globalne zjawisko a�� przegrani z paA�stw transformacji gospodarczej stajA� siA� izolacjonistami. Potrzebna jest nowa forma krytyki, A�A�czA�ca prawa czA�owieka ze sprawiedliwoA�ciA� spoA�ecznA�.

Nowa geografia spoA�eczna

Po dwudziestu latach a�zterapiia�? w krajach transformacji ksztaA�tuje siA� krajobraz spoA�eczny, odzwierciedlajA�cy charakter ich gospodarek. W typowej stolicy paA�stwa peryferyjnego dominuje handel detaliczny, sektor usA�ug i turystyki. Michael Lake, ambasador UE na WA�grzech w okresie poprzedzajA�cym akcesjA�, wielokrotnie nazwaA� Budapeszt a�zmiastem butikA?wa�?. Drugie oblicze stolicy WA�gier a�� czA�A�A� przemysA�owa, w ktA?rej A?yjA� prawie dwa miliony ludzi, w tym wielu robotnikA?w mieszkajA�cych w blokach a�� nie jest warte uwagi.

Infrastruktura miasta peryferyjnego to mieszanka obiektA?w zabytkowych, budynkA?w popadajA�cych w ruinA�, nad ktA?rymi nikt nie panuje, oraz podejrzanych spekulacyjnych projektA?w rewitalizacyjnych. Nowoczesna architektura miejska, ktA?rej przykA�adem sA� nijakie biurowce, moA?e byA� rA?wnie brutalistyczna jak betonowe budowle z czasA?w stalinizmu. Brak kontroli i planowania tyczy siA� przedsiA�wziA�A� architektonicznych w biznesie, handlu oraz mieszkalnictwie. SA�abe, dysponujA�ce maA�ymi funduszami lokalne wA�adze czA�sto nie sA� w stanie naleA?ycie zadbaA� o zabytki lub po prostu kierujA� siA� interesami biznesowymi. PrzytA�aczajA�co zbiurokratyzowany system planowania okazuje siA� A�atwy do obejA�cia dla podmiotA?w komercyjnych, uA?ywajA�cych argumentu pieniA�dza.

PaA�stwa Europy Asrodkowo-Wschodniej byA�y dawniej znane z rozbudowanej publicznej infrastruktury transportowej, w tej chwili duA?a jej czA�A�A� jest jednak w stanie ruiny. Prywatny samochA?d staje siA� coraz bardziej poA?A�danym A�rodkiem komunikacji. Wraz ze wzrostem liczby aut, na wielu obszarach zanieczyszczenie powietrza przekroczyA�o poziom z czasA?w komunistycznych. Jak poinformowaA�a organizacja a�zBankwatcha�?, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju w dalszym ciA�gu wspiera w Europie Wschodniej szereg przedsiA�wziA�A�, ktA?re bA�dA� miaA�y negatywny wpA�yw na A�rodowisko, np. budowA� spalarni A�mieci czy autostrad.

MiejscowoA�ci, ktA?re leA?A� blisko granicy z paA�stwem tzw. centrum (przykA�adowo te w zachodniej SA�owacji, Polsce i na WA�grzech), czerpiA� korzyA�ci z ruchu transgranicznego. W innych miejscach zaobserwowaA� moA?na exodus mA�odych ludzi, ktA?rzy przenoszA� siA� do stolicy lub szukajA� pracy za granicA�. Typowy obszar miejski jest zazwyczaj wyraA?nie odgraniczony. Nieliczna klasa wyA?sza najczA�A�ciej zamieszkuje grodzone osiedla. NiestabilnA� klasA� A�redniA� moA?na przewaA?nie znaleA?A� na obszarach podmiejskich i w niektA?rych mieszkaniach w centrum. Ludzie z klasy robotniczej i niA?szej A�redniej to najczA�A�ciej mieszkaA�cy blokA?w. Biedni mieszkajA� na wsi lub w prowizorycznych chatach pojawiajA�cych siA� na obrzeA?ach miast.

InfrastrukturA� przemysA�owA� obszarA?w peryferyjnych moA?na podzieliA� na cztery grupy. Pierwsza to mnA?stwo opuszczonych miejsc a�� zakA�ady, ktA?re w latach 90. zbankrutowaA�y lub zostaA�y porzucone. Druga to zmodernizowane obiekty, najczA�A�ciej bA�dA�ce wA�asnoA�ciA� przedsiA�biorstw zagranicznych. Trzecia to zakA�ady dziaA�ajA�ce na zasadzie franczyzy, gdzie lokalny przedsiA�biorca nawiA�zaA� kontakt z zagranicznym wA�aA�cicielem lub przedstawicielem. Czwarta to nowe obiekty zbudowane przez miA�dzynarodowe korporacje. Jako bezpoA�rednie inwestycje zagraniczne sA� one czA�sto dotowane przez rzA�d. Korporacje wykorzystujA� niA?sze koszty pracy i pieniA�dze z dopA�at, by przenieA�A� zakA�ady z Europy Zachodniej na wschA?d.

Opisany powyA?ej krajobraz krajA?w peryferyjnych stwarza potencjalnie korzystne warunki do pojawienia siA� nowych siA� politycznych. Widoczna goA�ym okiem degradacja A�rodowisk miejskich i wiejskich moA?e doprowadziA� do powstania potA�A?nych ruchA?w opozycyjnych. Walka o przestrzeA� miejskA�, podczas ktA?rej subkultury dA�A?A� do humanizacji miast, sprzeciwiajA�c siA� tendencjom do spekulacji na rynku nieruchomoA�ci, stanowi rA?wnieA? doskonaA�A� okazjA� do organizowania siA�. Te ruchy to szansa, aby alternatywne lewicowe idee wynieA�A� z sali wykA�adowej i wykorzystaA� w codziennym A?yciu.

Wnioski

Pomimo rA?A?nic miA�dzy krajami regionu, podobne rozwiA�zania polityczne z lat 90. doprowadziA�y do stanu, ktA?ry charakteryzuje siA� podobnymi rozwiA�zaniami strukturalnymi i porA?wnywalnymi problemami. Polityka narzucana przez MFW, UE i wiele innych organizacji miA�dzynarodowych, prowadzi do utrzymania sytuacji, w ktA?rej zadA�uA?one paA�stwa sA� od tych instytucji uzaleA?nione. BA�dzie to skutkowaA�o postA�pujA�cym osA�abieniem wiA�zi spoA�ecznych i wzrostem dysproporcji w rozwoju regionA?w Unii Europejskiej. ZdolnoA�A� paA�stwa do utrzymania podstawowego poziomu usA�ug i opieki spoA�ecznej znajdzie siA� w stanie zagroA?enia. Zjawisko starzenia siA� spoA�eczeA�stwa prowadzi do dalszego zaostrzenia sytuacji, nawet w bardziej stabilnych paA�stwach regionu.

Problemom tym moA?na zaradziA� na kilka sposobA?w. SA� to: bardziej intensywna wspA?A�praca miA�dzy paA�stwami Europy Asrodkowo-Wschodniej; samodzielne okreA�lenie ram wA�asnego rozwoju, przy jednoczesnym zachowaniu dostA�pu do kluczowych zewnA�trznych A?rA?deA� finansowania; luA?niejsza polityka fiskalna, a w razie koniecznoA�ci a�� dewaluacja; usprawnienie sektora paA�stwowego zamiast jego stopniowej likwidacji lub prywatyzacji.

Trudno powiedzieA�, czy i kiedy oblicze Europy Asrodkowo-Wschodniej ulegnie zmianie. MoA?e naleA?y raczej zadaA� pytanie, jak dA�ugo jeszcze sytuacja na Zachodzie bA�dzie pomyA�lna. Wraz ze zmianA� oblicza UE, wynikajA�cA� z dalszego jej rozszerzenia na wschA?d, moA?e uksztaA�towaA� siA� gospodarka europejska, ktA?ra, choA� zjednoczona pod wzglA�dem instytucjonalnym, bA�dzie podzielona pod wzglA�dem spoA�ecznym. JeA�li tak siA� stanie, powstanie ultrakapitalistyczny twA?r a�� uA�omny pod wzglA�dem spoA�ecznym i politycznym.

Carl Rowlands

tA�um. Mateusz Batelt

PowyA?szy tekst pierwotnie ukazaA� siA� w angielskim lewicowym periodyku a�zSoundings. A Journal of Politics and Culturea�? nr 46, 2010. PominiA�to przypisy o charakterze bibliograficznym, odsyA�ajA�ce do literatury anglojA�zycznej, oraz poczyniono niewielkie skrA?ty.

Jedna odpowiedź na „Na peryferiach Europy

  1. Piotr pisze:

    Bardzo celny opis współczesnej Polski.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>