Model nordycki a kryzys europejski

Wiosna 2013 |

Kryzys w strefie euro wywiera wpA�yw na wszystkie kraje w Europie. Odzwierciedla brak dyscypliny budA?etowej i przekonanie o wypA�acalnoA�ci niektA?rych europejskich paA�stw. Jednak, jak pokazujA� kraje nordyckie, kryzys gospodarczy nie jest spowodowany a�� wbrew opiniom wielu krytykA?w spoza Starego Kontynentu a�� silnymi zwiA�zkami zawodowymi, wysokimi podatkami oraz sztywnymi przepisami.

MoA?e was to zaskoczyA�, ale te europejskie paA�stwa, ktA?re pozostajA� w najlepszej kondycji, wydajA� z budA?etA?w caA�kiem sporo w stosunku do wA�asnego PKB. Natomiast wiA�kszoA�A� krajA?w bA�dA�cych w najgorszej sytuacji a�� Grecja, Portugalia, Hiszpania, Irlandia a�� swoje wydatki paA�stwowe plasuje na doA�A� niskim poziomie w stosunku do PKB. RA?wnieA? podatki utrzymujA� siA� tam poniA?ej A�redniej unijnej.A czyA? nie uczyliA�my siA�, A?e wysokie podatki i duA?y sektor publiczny czyniA� dany kraj mniej konkurencyjnym? Obecny kryzys pokazuje, A?e jest to podejA�cie zbyt prymitywne. W rzeczywistoA�ci najwaA?niejsze jest to, czy kraj posiada efektywny system fiskalny (i A�ciA�galnoA�A� podatkA?w).

AswiadomoA�A�, A?e fundusze, ktA?re zbieramy, pracujA� dla nas w miarA� wydajnie, przynajmniej w stosunku do reszty Europy i USA, pomaga wytworzyA� silne przekonanie, iA? kraje nordyckie sA� bardziej odporne na kryzys. Pozwala to na skuteczny podziaA� ryzyka w skali ogA?lnospoA�ecznej, co z kolei promuje zdolnoA�ci przystosowawcze, a takA?e otwartoA�A� na zmiany.

Ludzie biznesu sA� powszechnie uznawani za wrogich wszelkim podatkom, a swojA� antyzwiA�zkowA� postawA� wysysajA� jakoby z mlekiem matki. Skandynawia z pewnoA�ciA� ma wysokie podatki i silne zwiA�zki zawodowe a�� a jednak nordycki model przynosi korzyA�ci rA?wnieA? mnie jako biznesmenowi.A�PokaA?A� wam, dlaczego tak siA� dzieje, na przykA�adzie otwartoA�ci na zmiany na rynku pracy. Szwedzki rynek pracy rozwija siA� od lat 30. XX wieku na bazie negocjacji zbiorowych oraz A�cisA�ego dialogu pomiA�dzy zwiA�zkami, pracodawcami oraz paA�stwem, w interesie wspA?lnego dobra.

Proventus, firma, ktA?rA� prowadzA�, braA�a udziaA� w wielu restrukturyzacjach w ciA�gu ostatnich trzech dekad. Dla przykA�adu w 2005 r. Proventus nabyA� pakiet wiA�kszoA�ciowy najwiA�kszej szwedzkiej telewizji komercyjnej TV4.

IstniaA�a wtedy duA?a potrzeba zmian w TV4. OkazaA�o siA�, A?e ludA?mi, ktA?rzy majA� najbardziej jasny osA�d sytuacji, nie byli ci, po ktA?rych siA� tego spodziewano. Nie byli nimi menedA?erowie, zarzA�d ani teA? wA�aA�ciciele. Byli to reprezentanci zwiA�zkA?w zawodowych zasiadajA�cy w zarzA�dzie (tutaj zwiA�zki majA� prawo byA� reprezentowane w zarzA�dzie w firmach pewnej wielkoA�ci).

Nawet w tak trudnym przypadku jak ten, gdzie zmiany wymagaA�y zwolnieA� grupowych, zwiA�zki uznaA�y je za konieczne, aby ochroniA� konkurencyjnoA�A� firmy w dA�uA?szej perspektywie.W przeciwieA�stwie do modelu amerykaA�skiego, gdzie zwiA�zki sA� zazwyczaj sA�abe i ograniczone do danego sektora, w Szwecji mamy do czynienia z silnymi i scentralizowanymi zrzeszeniami pracownikA?w. Jest to korzystne, poniewaA? interes zwiA�zku nie jest jedynie doraA?nym interesem wA�skiej grupy, reprezentowanej przez syndykat, lecz dA�ugoterminowym interesem duA?ej czA�A�ci spoA�eczeA�stwa. W ten sposA?b zwiA�zki sA�uA?A� i stanowiA� fundament waA?nej wartoA�ci gospodarczej a�� solidarnoA�ci.

W takich warunkach Proventus zawsze blisko wspA?A�pracowaA� ze zwiA�zkami w trakcie restrukturyzacji firm, a takA?e w dalszym ich rozwoju.

W innych krajach europejskich zwiA�zki czA�sto nie sA� aA? tak scentralizowane i dlatego uparcie broniA� pewnej grupy lub danego przywileju z wielkA� szkodA� dla ogA?A�u zatrudnionych.

Co ciekawe, w 1993 r., gdy Proventus przeprowadzaA� zmiany w Pumie, niemieckiej firmie produkujA�cej odzieA? sportowA�, niemieckie zwiA�zki poznaA�y nas i nasz sposA?b pracy za sprawA� rozmA?w ze szwedzkimi zwiA�zkowcami. W efekcie Proventus miaA� po swej stronie rA?wnieA? niemiecki zwiA�zek.

Pokazuje to, A?e wbrew panujA�cemu stereotypowi scentralizowane zwiA�zki i rozbudowany system socjalny a�� jeA�li jest dobrze zorganizowany a�� dziaA�ajA� ramiA� w ramiA� na rzecz spoA�ecznej otwartoA�ci dla zmian strukturalnych.

Zaufanie i podejmowanie ryzyka

Kolejnym czynnikiem, ktA?ry sprzyja podejmowaniu ryzyka przez spoA�eczeA�stwo, jest to, co szwedzki historyk Lars Tragardh nazywa a�znordyckim indywidualizmem paA�stwowyma�?. Chodzi o to, A?e jednostki, ktA?re sA� wolne i majA� poczucie bezpieczeA�stwa, sA� rA?wnieA? bardziej skA�onne do wprowadzania innowacji, eksperymentowania, a takA?e podejmowania ryzyka.

W przeciwieA�stwie do modelu amerykaA�skiego, ktA?ry rA?wnieA? stawia na indywidualizm, w naszym przypadku kaA?da osoba posiada pozytywny indywidualny stosunek do paA�stwa i jest to rzecz oczywista. RolA� paA�stwa i rzA�du postrzegamy nie jako wtrA�canie siA� w naszA� wolnoA�A�, lecz jako jej wzmocnienie. Nasz indywidualny rozwA?j ma dziA�ki temu solidne podstawy.

Ta relacja czyni jednostki mniej zaleA?nymi a�� w konkretnym, ekonomicznym sensie a�� od rodziny i innych osA?b. Kobieta moA?e zdecydowaA� siA� na dziecko, wiedzA�c, A?e spoA�eczeA�stwo zaspokoi jej potrzeby bez wzglA�du na to, co myA�li o tym wyborze jej rodzina. To poczucie bezpieczeA�stwa przekA�ada siA� na wolnoA�A� jednostki a�� wspierane sA� zarA?wno samotne kobiety, ktA?re decydujA� siA� na dziecko, jak i pary homoseksualne, ktA?re decydujA� siA� na adopcjA�.

W dodatku hojne zasiA�ki na wychowanie dzieci przekA�adajA� siA� na znacznie wyA?sze niA? w wiA�kszoA�ci krajA?w europejskich wskaA?niki urodzeA�. To niezmiernie waA?ne w czasach trudnych pod wzglA�dem demograficznym. Efektem tego jest coraz wiA�ksza liczba osA?b na rynku pracy, zwA�aszcza kobiet, co jest istotnym warunkiem sukcesu nordyckich gospodarek.

Predystrybucja, nie redystrybucja

Czy tzw. model nordycki moA?e byA� powielany? W duA?ej mierze na pewno. ProponowaA�bym jednak a�zuczenie siA� z nordyckich doA�wiadczeA�a�?, nie zaA� a�zA�lepe przejmowanie tego modelua�?.

Jeden zasadniczy element szwedzkiego modelu jest niestety trudny do skopiowania: model kolektywnego podziaA�u ryzyka, ktA?ry opisaA�em, w Szwecji nie rozpoczA�A� siA� od redystrybucji. ZaczA�A� siA� on raczej od czegoA�, co moA?emy nazwaA� predystrybucjA�.

Na poczA�tku XX wieku spoA�eczeA�stwa nordyckie naleA?aA�y do najbiedniejszych w Europie. PA?A?niej, w efekcie wielu reform, dziA�ki rozwiA�zaniom prawnym i silnym ruchom obywatelskim, weszliA�my na A�cieA?kA� rozwoju, aby staA� siA� kolektywnie zamoA?ni.

Wiele krajA?w a�� takich jak azjatyckie tygrysy a�� najpierw staA�o siA� zamoA?nymi, a dopiero pA?A?niej zaczA�A�o rozmawiaA� o redystrybucji. Innymi sA�owy najpierw stworzenie dobrobytu, nawet jeA�li jest on nierA?wno dystrybuowany, a nastA�pnie skupienie siA� na A�agodzeniu rA?A?nic. Ale z powodu tych nieodA�A�cznych dysproporcji trudniej jest dojA�A� do sprawiedliwego rozwiA�zania.

DziA�ki dA�ugiej historii sprawiedliwej dystrybucji od samych poczA�tkA?w wspA?A�czesnej gospodarki kraje nordyckie majA� bardzo wysoki i ustabilizowany poziom spA?jnoA�ci spoA�ecznej. Fakt ten nie przeszkadzaA� w dynamicznym rozwoju gospodarki, lecz przeciwnie a�� wspomA?gA� ten proces. Jak wynika z jednego z ostatnich badaA�, wspA?A�zaleA?noA�A� pomiA�dzy dochodami dziecka a jego rodzicA?w jest duA?o wyA?sza w Wielkiej Brytanii niA? w krajach nordyckich.

Inaczej mA?wiA�c, spoA�eczna mobilnoA�A� oraz rA?wnoA�A� szans idA� ramiA� w ramiA�. Tam, gdzie wystA�pujA� duA?e nierA?wnoA�ci, mobilnoA�A� spoA�eczna spada a�� widzimy to na przykA�adzie USA przez ostatnie kilka dekad. a�zOd pucybuta do milioneraa�? rzadko sprawdza siA� w Stanach Zjednoczonych, gdzie sukces ekonomiczny jednostki jest silnie skorelowany ze statusem ekonomicznym jej rodzicA?w. W paA�stwach nordyckich jest inaczej.

Warto jednak byA� ostroA?nym. Czasy sA� trudne, a tkanka spoA�eczna w paA�stwach nordyckich jest bardzo obciA�A?ona, podobnie jak w wielu innych krajach. CaA�y czas musimy walczyA�, aby zachowaA� odpowiedniA� rA?wnowagA� pomiA�dzy rA?A?nymi zachA�tami a podziaA�em ryzyka.

Niestety jest wiele sfer, gdzie nawet kraj taki jak Szwecja zmierza w zA�ym kierunku. NierA?wnoA�ci w dochodach rA?wnieA? w moim kraju wzrastajA� do rekordowych poziomA?w, nawet jeA�li sA� duA?o niA?sze niA? w innych paA�stwach. Bezrobocie wA�rA?d mA�odych ludzi jest na zdecydowanie zbyt wysokim poziomie, nie udaje nam siA� zaoferowaA� odpowiedniej pomocy imigrantom, a takA?e sA�abo idzie ich peA�na integracja ze spoA�eczeA�stwem.

Ale to wA�aA�nie z powodu tych wyzwaA� waA?ne jest, abyA�my pamiA�tali, jak nordyckie narody byA�y w stanie dostosowaA� siA� do trudnych warunkA?w i zbudowaA� konkurencyjnoA�A� oraz inkluzywne spoA�eczeA�stwo.

W czasach gA�A�bokich przemian na caA�ym A�wiecie musimy skupiA� siA� na znalezieniu rA?wnowagi pomiA�dzy rynkiem a paA�stwem. PowinniA�my zrozumieA� pozytywnA� rolA� paA�stwa jako mechanizmu podziaA�u ryzyka i zachowania wolnoA�ci jednostki oraz godnego A?ycia.

Ten typ rA?wnowagi okazaA� siA� rA?wnieA? doA�A� efektywny we wspieraniu przedsiA�biorczoA�ci. Dlatego jestem przekonany, A?e warto ponosiA� koszty bezpieczeA�stwa, z ktA?rego wynika hojne paA�stwo opiekuA�cze, a takA?e koszty moA?liwoA�ci indywidualnego rozwoju.

Inaczej nie mielibyA�my tego, czego tak bardzo potrzebujemy w erze globalizacji: otwartoA�ci, spA?jnoA�ci spoA�ecznej i zdolnoA�ci do adaptacji w szybko zmieniajA�cych siA� czasach.

Daniel Sachs

tA�um. Tomasz ObrA�czka

Tekst ukazaA� siA� pierwotnie w czerwcu 2012 r. na stronie internetowej magazynu a�zThe Globalista�?, zajmujA�cego siA� od 2000 r. tematem globalizacji. http://www.theglobalist.com/

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>