Nowa alternatywa: zwiA�zki ze spA?A�dzielniami

Zima 2013 |

W Stanach Zjednoczonych narasta nowa fala zainteresowania spA?A�dzielczoA�ciA�, a waA?nym A?rA?dA�em takich inspiracji a�� co mogA�oby wydawaA� siA� maA�o prawdopodobne a�� jest MiA�dzynarodowy ZwiA�zek StowarzyszeA� PracownikA?w PrzemysA�u Stalowego (United Steelworkers International Union, USW). Organizacja ta stanowi najwiA�kszy pA?A�nocnoamerykaA�ski zwiA�zek zawodowy pracownikA?w przemysA�owych, zrzeszajA�cy 1,2 mln aktywnych i emerytowanych czA�onkA?w.

W 2009 r. USW nawiA�zaA� wspA?A�pracA� z grupA� Mondragon z Hiszpanii i z OA�rodkiem Akcjonariatu Pracowniczego Stanu Ohio (Ohio Employee Ownership Center, OEOC) Uniwersytetu Stanowego w Kent. ChodziA�o o zapoczA�tkowanie dyskusji o wprowadzeniu w USA modelu wA�asnoA�ci pracowniczej, znanego z grupy Mondragon. W skA�ad grupy Mondragon, zaA�oA?onej w 1956 r., wchodzi obecnie okoA�o 260 przedsiA�biorstw z ponad 40 krajA?w (w tym wiele spA?A�dzielni) o rocznych obrotach na poziomie 24 mld dolarA?w. OEOC wniA?sA� do inicjatywy 25 lat doA�wiadczenia instytucjonalnego w rozwoju przedsiA�biorstw pracowniczych. WspA?A�praca z USW zostaA�a zapowiedziana w mediach krajowych w 2009 r., a w 2012 r. trzy organizacje opublikowaA�y poradnik pt. a�zStabilne miejsca pracy, stabilne spoA�ecznoA�ci: model spA?A�dzielni zwiA�zkowycha�? (Sustainable Jobs, Sustainable Communities: The Union Co-op Model).

GA�A?wnym celem kaA?dej spA?A�dzielni pracowniczej, formy organizacyjnej siA�gajA�cej korzeniami XVIII stulecia, jest zorganizowanie dziaA�alnoA�ci w oparciu o zasady demokracji. CzA�onkowie spA?A�dzielni wspA?lnie pracujA�, prowadzA� firmA� i decydujA� a�� na zasadzie a�zjeden czA�onek = jeden gA�osa�? a�� oraz majA� udziaA� w zyskach. Grupa przez dziesiA�ciolecia doskonaliA�a ten model w Europie, a wprowadzenie reguA�y negocjowania zbiorowego ukA�adu pracy pomiA�dzy spA?A�dzielniA� i komitetem dziaA�ajA�cego w niej zwiA�zku zawodowego staA�o siA� nowym modelem mogA�cym wzmocniA� demokracjA� i przynieA�A� dodatkowe zasoby niezbA�dne dla utworzenia i podtrzymania spA?A�dzielni.

Partnerska wspA?A�praca zwiA�zkA?w zawodowych ze spA?A�dzielniami pracowniczymi odnotowywaA�a w historii ruchu pracowniczego w USA wzloty i upadki. W latach 60. XIX wieku lider Narodowej Unii Pracy (National Labor Union), William Sylvis, A�miaA�o zadeklarowaA�: NadszedA� czas, by odstA�piA� od systemu strajkA?w i uczyniA� wspA?A�pracA� fundamentem naszej organizacji i gA�A?wnym celem wszystkich naszych dziaA�aA�.Rycerze Pracy (Knights of Labor) uznali tworzenie spA?A�dzielni pracowniczych za swA?j priorytet w latach 70. tamtego stulecia, a lider zwiA�zku, Terence Powderly, napisaA�: WierzA� niewzruszenie, A?e wspA?A�praca zastA�pi pewnego dnia system najmu.

Dzisiejsi orA�downicy spA?A�dzielni zwiA�zkowych promujA� to rozwiA�zanie jako lekarstwo na kilka problemA?w rynku pracy w USA na szczeblu mikro, czyli pojedynczej firmy: brak demokracji, nierA?wnoA�A� pA�ac i niepewnoA�A� zatrudnienia. NiektA?rzy liczA� rA?wnieA? na to, A?e rozwiA�zania ze szczebla mikro mogA�yby pewnego dnia przeksztaA�ciA� ekonomiA� politycznA� USA na poziomie makro. PrzyczyniA�oby siA� to wA?wczas do rozwiA�zania problemA?w takich jak rosnA�ca dysproporcja zamoA?noA�ci pomiA�dzy 1% najbogatszych i pozostaA�ymi 99% populacji oraz wpA�yw tej nierA?wnowagi na demokracjA�; zastA?j wynagrodzeA� amerykaA�skich pracobiorcA?w; niestabilnoA�A� spoA�eczna i zbyt niski wzrost liczby miejsc pracy w stosunku do likwidacji innych z powodu ciA�A� wydatkA?w na zatrudnienie i a�zeksportua�? miejsc pracy.

Cele te sA� warte bliA?szej analizy, lecz najpierw odpowiedzmy na pytanie, czym jest inicjatywa spA?A�dzielni zwiA�zkowych.

Inicjatywa spA?A�dzielni zwiA�zkowych

Nowa inicjatywa nie jest scentralizowanym programem, do ktA?rego moA?na po prostu doA�A�czyA�. Jest to porozumienie pomiA�dzy USW, grupA� Mondragon i OEOC, sA�uA?A�ce rozwojowi i popularyzacji modelu wzmacniajA�cego tradycyjnA� spA?A�dzielniA� pracowniczA� poprzez wprowadzenie do niej nowego elementu: partnerskiej wspA?A�pracy ze zwiA�zkami zawodowymi. Inicjatywa polega teA? w rA?wnym stopniu na dziaA�aniach pracobiorcA?w, wA�aA�cicieli firm, zwiA�zkA?w, organizacji non-profit i miejscowych spoA�ecznoA�ci zainteresowanych dyskusjA� o nowym modelu a�� miA�dzy sobA�, a takA?e z USW, grupA� Mondragon i OEOC a�� i tworzeniem nowych spA?A�dzielni. Reakcja na nasz pierwszy komunikat prasowy w 2009 r. byA�a zadziwiajA�ca. PrzychodziA�o do nas mnA?stwo ludzi, by dowiedzieA� siA� wiA�cej a�� mA?wi Rob Witherell z USW.

Poradnik a�zModel spA?A�dzielni zwiA�zkoweja�? (dostA�pny na stronie www.usw.org/our_union/coops) przedstawia schemat grupy Mondragon i sposA?b, w jaki spA?A�dzielnia zwiA�zkowa moA?e siA� dziA�ki niemu doskonaliA�. WykA�ada wizjA� i zasady fundamentalne dla modelu, a ponadto opisuje mechanizmy zarzA�dzania, wA�asnoA�ci, finansowania, wynagrodzeA� i negocjowania umA?w zbiorowych. Zawiera nawet kilka krA?tkich analiz przypadkA?w. Jest ona jedynie poradnikiem, a nie a�zinstrukcjA� obsA�ugia�?, a wiele elementA?w pracownicy-wA�aA�ciciele bA�dA� musieli okreA�liA� samodzielnie, jak wyjaA�nia Chris Cooper z OEOC.

Inicjatywa na rzecz SpA?A�dzielni ZwiA�zkowych w Cincinnati (Cincinnati Union Cooperative Initiative, CUCI) i jej lokalni partnerzy wprowadzajA� juA? nowy model w A?ycie. a�zNasz Plona�? (Our Harvest), powstaA�a w 2012 r. lokalna spA?A�dzielnia produkujA�ca, dystrybuujA�ca i sprzedajA�ca detalicznie A?ywnoA�A�, ktA?rej pracownicy naleA?A� do ZwiA�zku Zawodowego PracownikA?w PrzemysA�u SpoA?ywczego i Handlu (United Food and Commercial Workers Union), przygotowuje siA� do ekspansji. CUCI wspiera teraz proces tworzenia przez RadA� BranA?y Budowlanej Miasta Cincinnati (Greater Cincinnati Building and Construction Trade Council) nowej spA?A�dzielni zwiA�zkowej majA�cej modernizowaA� energetycznie starzejA�ce siA� budynki handlowo-usA�ugowe. Istnieje rA?wnieA? plan wA�A�czenia spA?A�dzielni Danobat (czA�onka grupy Mondragon) do realizowanego przez USW w mieA�cie Cincinnati projektu utworzenia spA?A�dzielczego zakA�adu produkcji kolejowej. a�� Obecnie realizowane sA� projekty w Cleveland, Cincinnati, Pittsburghu, Nowym Jorku, Seattle i Denver, a przez caA�y czas dochodzA� nowe a�� mA?wi Michael Peck z firmy Mondragon USA.

NiektA?re spA?A�dzielnie pracownicze powstaA�y niezaleA?nie od modelu spA?A�dzielni zwiA�zkowej, lecz przyczyniA�y siA� do opracowania nowego wzorca. Oto kilka ostatnich przykA�adA?w:

SpA?A�dzielnie a�zEvergreena�? w Cleveland (stan Ohio) nie sA� spA?A�dzielniami zwiA�zkowymi, lecz dowodzA� praktycznoA�ci modelu Mondragon w USA. ProwadzA� aktualnie trzy przedsiA�biorstwa pracownicze: Evergreen Energy Solutions (utworzone w 2008 r. a�� instalacja paneli sA�onecznych i usA�ugi termoizolacyjne), Evergreen Cooperative Laundry (2009 r. a�� pralnia przemysA�owa obsA�ugujA�ca klientA?w instytucjonalnych) i Green City Growers Cooperative (2013 r. a�� miejska farma organiczna).

SpA?A�dzielnia Cooperative Home Care Associates z Nowego Jorku powstaA�a jako spA?A�dzielnia pracownicza w 1986 r., przeksztaA�ciA�a siA� stopniowo w spA?A�dzielniA� zwiA�zkowA�. W 2003 r. zwrA?ciA�a siA� do MiA�dzynarodowego ZwiA�zku PracownikA?w UsA�ug (Service Employees International Union) o utworzenie miejscowego zwiA�zku zawodowego pracownikA?w-wA�aA�cicieli, a w 2007 r. utworzyA�a radA� pracowniczA� a�� wprawdzie nie toA?samA� z komitetem zwiA�zkowym z modelu spA?A�dzielni zwiA�zkowej, lecz mogA�cA� byA� uznanA� za jego prekursora.

WiA�cej i lepiej

WedA�ug AmerykaA�skiej Federacji SpA?A�dzielni Pracowniczych (US Federation of Worker Cooperatives, USFWC) spA?A�dzielniami pracowniczymi jest niespeA�na 300 spoA�rA?d 5,7 miliona firm dziaA�ajA�cych w USA. UjmujA�c rzecz optymistycznie: istnieje wielkie pole do rozwoju.

Zwolennicy modelu spA?A�dzielni zwiA�zkowej twierdzA�, A?e moA?e on pomA?c pracownikom-wA�aA�cicielom wypeA�niA� pewnA� lukA�. Ich zdaniem skojarzenie nowo tworzonej spA?A�dzielni ze zwiA�zkiem zawodowym zapewnia szereg korzyA�ci. UzwiA�zkowieni pracownicy majA� zazwyczaj dostA�p do taA�szych grupowych ubezpieczeA� zdrowotnych i programA?w emerytalnych, co nowym spA?A�dzielniom umoA?liwia oferowanie A�wiadczeA� przyciA�gajA�cych pracownikA?w o wysokich kwalifikacjach. ZwiA�zek zawodowy jest teA? sojusznikiem miejscowej spoA�ecznoA�ci, mogA�cym pozyskaA� jej wzglA�dy dla nowej spA?A�dzielni, gdy potrzebuje ona finansowania lub innego wsparcia.

ChoA� moA?e wydawaA� siA� to dziwne, poA�rednie dowody wskazujA�, A?e utrzymanie spA?A�dzielni pracowniczej nie jest trudniejsze niA? firmy prywatnej. PrzedsiA�biorstwo demokratyczne moA?e mieA� nawet wiA�ksze szanse przetrwania. a�� SpA?A�dzielnia pracownicza musi oferowaA� to samo, co kaA?da firma a�� dobry produkt, rentowny rynek, odpowiedniA� politykA� cenowA�. Zazwyczaj jednak robi to wszystko lepiej, poniewaA? uczyniA�a ludzi wA�aA�cicielami pracy, ktA?rA� wykonujA� a�� mA?wi Michael Peck z Mondragon USA.

IstniejA� przykA�ady spA?A�dzielni pracowniczych, ktA?re funkcjonujA� juA? od dziesiA�tkA?w lat. NaleA?A� do nich Rainbow Grocery (San Francisco, utworzona w poA�owie lat 70. ubiegA�ego wieku), Alvarado Street Bakery (Petaluma, Kalifornia, zaA�oA?ona w poA�owie lat 80.), Equal Exchange (Boston, powstaA�a na poczA�tku lat 80.) i Isthmus Manufacturing (Madison, Wisconsin, utworzona w 1980 r.). Trudno jednak o statystyczne wskaA?niki przetrwania spA?A�dzielni amerykaA�skich, pracowniczych czy innych. AmerykaA�ski Departament Handlu nie odrA?A?nia kooperatyw od innych firm, wiA�c jego obszerna statystyka nie rzuca A�wiatA�a na to zagadnienie. a�� Wiemy od jakiegoA� czasu o tej luce w danych a�� mA?wi Anne Reynolds, zastA�pca dyrektora Centrum BadaA� SpA?A�dzielczoA�ci (Center on Cooperatives) Uniwersytetu Wisconsin-Madison. Centrum przygotowuje piA�cioletnie badanie perspektywiczne czasu funkcjonowania spA?A�dzielni amerykaA�skich, takA?e pracowniczych, w rA?A?nych sektorach gospodarki. Natomiast USFWC zaczA�A�a w 2013 r. A�ledziA� czas istnienia i liczbA� pracownikA?w-wA�aA�cicieli kaA?dej ze znanych amerykaA�skich spA?A�dzielni pracowniczych. Na razie wystarczyA� muszA� dowody poA�rednie, pochodzA�ce z badaA� spA?A�dzielni kanadyjskich oraz z badaA� amerykaA�skich spA?A�ek pracowniczych (w wiA�kszoA�ci objA�tych programami akcjonariatu pracowniczego).

W przypadku Kanady okazuje siA�, A?e spA?A�dzielnie mogA� byA� naraA?one na mniejsze ryzyko niepowodzenia niA? nowo tworzone firmy tradycyjne. Rodzaje spA?A�dzielni a�� pracownicza, konsumencka lub producencka a�� nie sA� w danych wyrA?A?nione, lecz istniejA�ce informacje mogA� byA� punktem wyjA�cia do ogA?lnego poznania szans na utrzymanie siA� spA?A�dzielni na rynku. Badanie a�zWskaA?niki przetrwania spA?A�dzielni w Kolumbii Brytyjskieja�? (Coop Survival Rates in British Columbia), opublikowane w 2011 r. przez Kanadyjski OA�rodek Rewitalizacji SpoA�ecznej (Canadian Centre for Community Renewal), informuje, A?e pierwsze 5 lat przetrwaA�o 66% spA?A�dzielni w porA?wnaniu z 38% tradycyjnych firm w Kolumbii Brytyjskiej i 43% wszystkich takich firm w caA�ej Kanadzie. Podobnie z badania przeprowadzonego w 2008 r. przez Ministerstwo Rozwoju Gospodarczego, InnowacyjnoA�ci i Eksportu prowincji Quebec wynika, A?e na tym obszarze przez 10 lat utrzymaA�o siA� na rynku 44% spA?A�dzielni, podczas gdy firm tradycyjnych jedynie 20%.

Dla porA?wnania a�� wskaA?nik przetrwania 5 lat przez wszystkie przedsiA�biorstwa amerykaA�skie z sektora prywatnego powstaA�e w 2007 r. wynosiA� 46%, a w przypadku przedsiA�biorstw zarejestrowanych w 2002 r. a�� 34% (wedA�ug danych AmerykaA�skiego Biura Statystyki Zatrudnienia). Oznacza to, A?e gdyby amerykaA�skie spA?A�dzielnie osiA�gnA�A�y niA?szy nawet o 20 punktA?w procentowych piA�cioletni wskaA?nik przetrwania i niA?szy o 10 punktA?w procentowych dziesiA�cioletni wskaA?nik przetrwania niA? spA?A�dzielnie kanadyjskie, to i wtedy uzyskaA�yby wyniki typowe dla wszystkich firm amerykaA�skich.

W miA�dzyczasie Steven Freeman z Uniwersytetu Pensylwanii dokonaA� przeglA�du 30 lat badaA� i stwierdziA�, A?e przedsiA�biorstwa pracownicze sA� nie tylko bardziej zyskowne i wydajne, lecz rA?wnieA? dA�uA?ej utrzymujA� siA� na rynku. ArtykuA� dotyczy przedsiA�biorstw amerykaA�skich prowadzA�cych programy akcjonariatu pracowniczego, a nie spA?A�dzielni pracowniczych, lecz istotnym wnioskiem ze wspomnianych badaA� jest korelacja pomiA�dzy wA�asnoA�ciA� pracownikA?w a dA�uA?szym okresem funkcjonowania firmy. Tekst Freemana przywoA�uje m.in. analizy z 2007 r. informujA�ce o 70-procentowym wskaA?niku przetrwania przez 11 lat spA?A�ek pracowniczych w porA?wnaniu z zaledwie 55% w przypadku podobnych firm o tradycyjnej strukturze wA�asnoA�ci.

Bez wzglA�du na to, czy spA?A�dzielnia pracownicza ma wiA�kszA� szansA� przetrwania niA? firma tradycyjna, czy takA� samA�, dodatkowe zasoby i wsparcie wprowadzane przez model zwiA�zkowy do nowo tworzonych spA?A�dzielni powinny wzmocniA� potencjaA� dA�ugoterminowego przetrwania, przyczyniajA�c siA� do stopniowego wzrostu liczby spA?A�dzielni pracowniczych w USA.

Cele na szczeblu mikro

Zwolennicy twierdzA�, A?e model spA?A�dzielni zwiA�zkowej umoA?liwia tworzenie spA?A�dzielni znacznie bardziej demokratycznych. ChoA� spA?A�dzielnia pracownicza jest zarzA�dzana demokratycznie z samej definicji (jeden pracownik = jeden gA�os), to jednak niektA?rzy argumentujA�, A?e demokracja to coA� wiA�cej niA? sama moA?liwoA�A� gA�osowania na dorocznym zgromadzeniu. Zdaniem Chrisa Coopera z OEOC wA�adza sprawowana przez pracownikA?w-wA�aA�cicieli peA�niA�cych role kierownicze moA?e zyskaA� przewagA� nad tA�, ktA?ra dostA�pna jest ogA?A�owi pracownikA?w-wA�aA�cicieli, szczegA?lnie w wiA�kszych spA?A�dzielniach. a�� Demokratyczne uczestnictwo moA?e sA�abnA�A� w miarA� rozrostu spA?A�dzielni a�� mA?wi Cooper.

Problem ten podkreA�la rA?wnieA? Gar Alperovitz, wykA�adowca ekonomii politycznej Uniwersytetu Maryland: CaA�e moje doA�wiadczenie wskazuje na to, A?e bez wdroA?enia szczegA?lnych mechanizmA?w spA?A�ka pracownicza moA?e siA� rozpaA�A� lub staA� siA� nieodrA?A?nialna od zwykA�ego przedsiA�biorstwa kapitalistycznego.

Grupa Mondragon znalazA�a rozwiA�zanie tego problemu. Podobnie jak zaA�oA?yciele USA a�� autorzy systemu opartego nie tylko na gA�osowaniu, lecz rA?wnieA? na trA?jpodziale wA�adzy a�� zespA?A� Mondragon odkryA�, A?e utworzenie spoA�ecznej rady pracownikA?w-wA�aA�cicieli jako forum wypowiedzi ogA?A�u pracownikA?w moA?e przywrA?ciA� rA?wnowagA� pomiA�dzy pracownikami szeregowymi a osobami peA�niA�cymi role kierownicze.

Model spA?A�dzielni zwiA�zkowej wychodzi od nowatorskiej koncepcji grupy Mondragon, a nastA�pnie dodatkowo zabezpiecza rA?wnowagA� pomiA�dzy pracownikami a kierownictwem. Czyni to po pierwsze przez umoA?liwienie wszystkim szeregowym pracownikom przystA�pienie do zwiA�zku, a po drugie przeksztaA�cajA�c czysto doradczA� radA� spoA�ecznA� z modelu grupy Mondragon w komitet zwiA�zkowy. Komitet ten jest uprawniony do negocjowania i egzekwowania zbiorowych umA?w zatrudnienia. Jak ujA�A� to Alperovitz, zadaniem komitetu zwiA�zkowego jest dopilnowanie, by spA?A�dzielnia dochowaA�a wiernoA�ci swej idei.

Wprowadzenie do spA?A�dzielni procesu negocjowania zbiorowego ukA�adu pracy jest tym waA?niejsze, A?e nie wszyscy pracownicy spA?A�dzielni muszA� byA� jej czA�onkami-wA�aA�cicielami. a�� Nowo zatrudnione osoby oczekujA� zazwyczaj od 6 miesiA�cy do 2 lat na przyjA�cie w poczet czA�onkA?w a�� mA?wi Melissa Hoover, dyrektor zarzA�du USFWC. W tym czasie pracownik uczy siA� m.in. teorii finansA?w i zarzA�dzania. Ponadto pewna czA�A�A� pracownikA?w caA�kowicie rezygnuje ze statusu czA�onka. a�� NiektA?rzy sA� zadowoleni z wynagrodzenia, natomiast nie chcA� braA� na siebie ryzyka czy uczestniczyA� w zebraniach lub szkoleniach a�� dodaje Hoover. Bez wzglA�du na przyczyny rezygnacji ze statusu wA�aA�cicielskiego i maA�A� liczbA� takich przypadkA?w a�� istnienie pracownikA?w niebA�dA�cych wA�aA�cicielami jest faktem, natomiast negocjowanie zbiorowego ukA�adu pracy w modelu spA?A�dzielni zwiA�zkowej zapewnia gA�os wszystkim a�� nawet nie-wA�aA�cicielom.

Podobnie jak ogA?A� zwolennikA?w spA?A�dzielni pracowniczych, rA?wnieA? orA�downicy spA?A�dzielni zwiA�zkowych majA� nadziejA�, A?e wprowadzenie rozszerzonej demokracji w miejscu pracy doprowadzi do sprawiedliwszego wynagradzania i wyA?szego bezpieczeA�stwa zatrudnienia. W tradycyjnym przedsiA�biorstwie kierownictwo sprawuje autorytarnA� wA�adzA� nad pracownikami i odpowiada tylko przed udziaA�owcami lub akcjonariuszami a�� inwestorami mogA�cymi przebywaA� w dowolnym kraju, zainteresowanymi jednym: jak najwyA?szym zwrotem z inwestycji. Inwestorzy mogA� wymuszaA� maksymalizacjA� zyskA?w kosztem ciA�A� wynagrodzeA� i zatrudnienia, nie odczuwajA�c przy tym ciA�A?aru konsekwencji tych dziaA�aA�.

ChoA� istniejA� tradycyjne przedsiA�biorstwa, w ktA?rych pracownicy majA� udziaA�y, to jednak obowiA�zuje w nich nie demokratyczna zasada a�zjedna osoba = jeden gA�osa�?, lecz kapitalistyczna reguA�a gA�osowania udziaA�ami. Wysoko opA�acani dyrektorzy i zamoA?ni inwestorzy zewnA�trzni dysponujA�cy wiA�kszoA�ciA� udziaA�A?w sA� w takiej sytuacji zawsze gA?rA�. Prowadzi to do konsolidacji bogactwa i wA�adzy w rA�kach niewielu. Nie dziwi wiA�c, A?e a�� wedA�ug raportu Instytutu Polityki Gospodarczej (Economic Policy Institute) z Waszyngtonu pt. a�zWynagrodzenia czA�onkA?w zarzA�dA?w i 1% najzamoA?niejszycha�? (CEO Pay and the Top 1 Percent) a�� czA�onkowie zarzA�dA?w tradycyjnych przedsiA�biorstw amerykaA�skich zarabiali w 2011 r. aA? 231 razy wiA�cej od szeregowego pracownika.

W spA?A�dzielni pracowniczej kaA?dy pracownik dysponuje jednym gA�osem, wybierajA�c czA�onkA?w zarzA�du i podejmujA�c decyzje na walnym zgromadzeniu. GA�osujA�cy sA� zazwyczaj spoA�ecznie i emocjonalnie zainteresowani solidnoA�ciA�, powodzeniem i stabilnoA�ciA� swej firmy oraz ponoszA� konsekwencje podejmowanych wspA?lnie decyzji. Natomiast w spA?A�dzielni zwiA�zkowej gA�os majA� nawet pracownicy nie bA�dA�cy wA�aA�cicielami a�� za poA�rednictwem przedstawicielstwa zwiA�zkowego. Idealnym miejscem pracy jest to, w ktA?rym pracownicy korzystajA� z dobrodziejstw demokracji. MogA� gA�osowaA� za zmniejszeniem nierA?wnoA�ci wynagrodzeA� w firmie, a w trudnych czasach za praktycznymi alternatywami dla zwolnieA� (np. za okresowym skrA?ceniem czasu pracy), zapewniajA�c sobie w ten sposA?b bezpieczeA�stwo zatrudnienia.

I choA� role przeA�oA?onego i podwA�adnego nadal wystA�pujA� w spA?A�dzielniach pracowniczych, szczegA?lnie wiA�kszych, to juA? sam fakt udziaA�u we wA�asnoA�ci przeciwdziaA�a rozwojowi silnej kultury nakazowej i pozostawia wiA�cej miejsca naa�� Tak! Na wspA?A�pracA�.

MakrokorzyA�ci

NiektA?rzy zwolennicy spA?A�dzielni pracowniczych, a szczegA?lnie zwiA�zkowych, liczA�, A?e rozwiA�zania ze szczebla mikro mogA�yby pewnego dnia przeksztaA�ciA� ekonomiA� politycznA� USA na poziomie makro. UznajA�c, A?e rA?wnowaga uprawnieA� decyzyjnych i bogactwa w gospodarce jest krytyczna dla utrzymania rA?wnowagi we wA�adzy politycznej, niektA?rzy zwA� tA� nowA� jakoA�A� na szczeblu makro a�zdemokracjA� gospodarczA�a�?. Thad Williamson, wykA�adowca nauk politycznych Uniwersytetu Richmond, zdefiniowaA� ten termin, stwierdzajA�c, A?e wymogiem uzyskania znaczA�cego zakresu samorzA�dnoA�ci niezaleA?nie od warunkA?w i instytucji ksztaA�tujA�cych A?ycie jest nie tylko zapewnienie demokratycznej kontroli nad instytucjami politycznymi, lecz rA?wnieA? rozszerzenie norm demokratycznej samorzA�dnoA�ci na A?ycie gospodarcze.

Po ustaleniu, A?e spA?A�dzielnie przywracajA� demokracjA� na poziomie mikro, dziA�ki swojej strukturze zarzA�dzania opartej na zasadzie a�zjeden pracownik = jeden gA�osa�?, zapytajmy, w jaki sposA?b miaA�yby przywrA?ciA� demokracjA� na poziomie makro. Jednym z mechanizmA?w jest po prostu przyzwyczajenie. Antropolog Mary Douglas zaobserwowaA�a, A?e ludzie czA�sto myA�lA� i dziaA�ajA� na zasadzie analogii. MogA� oczywiA�cie wynajdowaA� nowe koncepcje i praktyki, lecz dla dobra efektywnoA�ci i koordynacji zazwyczaj opierajA� dziaA�ania na A�wiecie zastanym, a nowe pomysA�y ksztaA�tujA� analogicznie do a�zstarycha�?. JeA�li wiA�cej AmerykanA?w zacznie codziennie praktykowaA� demokracjA� w spA?A�dzielniach pracowniczych zamiast balansowaA� na granicy demokracji i dyktatury w tradycyjnych, autorytarnych przedsiA�biorstwach, to prawdopodobnie czA�A�A� z nich wytworzy przyzwyczajenia i umiejA�tnoA�ci potrzebne do efektywnego udziaA�u w demokracji spoA�ecznej i narodowej. Nie uczymy siA� czytaA� i pisaA�, jeA?dziA� lub pA�ywaA�, dowiadujA�c siA�, jak to siA� robi, lecz robiA�c to a�� napisaA� John Stuart Mill, cytowany w ostatniej ksiA�A?ce Alperovitza, ktA?ry dodaA�, A?e zatem tylko uczestniczA�c w powszechnym zarzA�dzaniu o ograniczonej skali, moA?emy nauczyA� siA� zarzA�dzania w skali wiA�kszej. Tim Huet, wspA?A�zaA�oA?yciel SpA?A�dzielni Arizmendi, stwierdziA� w 2004 r.: Nie moA?na stwierdziA�, A?e spoA�eczeA�stwo jest naprawdA� demokratyczne, jeA�li jego doroA�li czA�onkowie przebywajA� przez wiA�kszoA�A� czasu w niedemokratycznych miejscach pracy.

Innym mechanizmem wzmocnienia demokracji za pomocA� spA?A�dzielni jest zmiana rozkA�adu wA�adzy i wpA�ywA?w w spoA�eczeA�stwie, skutkujA�ca bardziej zrA?wnowaA?onymi finansowaniem wyborA?w i prowadzeniem polityki. Aktualnie 1% spoA�eczeA�stwa posiada o wiele wiA�cej bogactwa i wpA�ywu na politykA?w niA? pozostaA�e 99%. Do wzrostu nierA?wnowagi zamoA?noA�ci i wA�adzy doprowadziA�y m.in. dwie strategie maksymalizacji zyskA?w prowadzone przez tradycyjne przedsiA�biorstwa. Firmy zmniejszajA� zatrudnienie, z jednej strony zastA�pujA�c ludzi maszynami lub zmuszajA�c mniejszA� liczbA� pracownikA?w do ciA�A?szej i bardziej wydajnej pracy, a z drugiej zlecajA�c realizacjA� zadaA� wykonawcom z krajA?w o niA?szych wynagrodzeniach. Im niA?sze pensje, tym mniejszy dochA?d ludzi pracy, a wiA�kszy zysk dyrektorA?w i udziaA�owcA?w.

Gospodarka amerykaA�ska oparta na tych strategiach nie zdoA�aA�a stworzyA� wystarczajA�cej liczby miejsc pracy. WedA�ug raportu EPI a�zStan pracujA�cej Amerykia�? (The State of Working America) stosunek osA?b poszukujA�cych zatrudnienia do liczby miejsc pracy wzrA?sA� od 1a�S:a�S1 w 2000 r. do 3a�S:a�S1 obecnie, po przejA�ciowym skoku na poziom 7a�S:a�S1 w okresie apogeum kryzysu gospodarczego. OprA?cz a�zodchudzaniaa�? przedsiA�biorstw amerykaA�ski rynek drenuje z miejsc pracy wysoki kurs dolara. Praca i wyroby sA� w USA stosunkowo kosztowne, co podcina eksport i zachA�ca do importu. Wymiana handlowa z samymi tylko Chinami kosztowaA�a AmerykA� utratA� ponad 2,7 miliona miejsc pracy w latach 2001a��2011. a�� Drogi dolar jest w wiA�kszoA�ci wynikiem decyzji politycznych a�� mA?wi Dean Baker, ekonomista i dyrektor Centrum BadaA� Gospodarczych i Politycznych (Center for Economic and Policy Research, CEPR) z Waszyngtonu a�� a sytuacja ta jest korzystna dla potA�A?nych korporacji finansowych, produkcyjnych i handlowych.

Rynek, na ktA?rym liczba poszukujA�cych pracy przewyA?sza liczbA� wakatA?w z powodu redukcji zatrudnienia i eksportu miejsc pracy, jest rynkiem a�znabywcya�?, gdzie pracodawcy mogA� wywieraA� presjA� na obniA?ki wynagrodzeA� pracownikA?w najemnych. Nie dziwi wiA�c, A?e wynagrodzenia realne wiA�kszoA�ci szeregowych pracownikA?w nie zmieniA�y siA� tak naprawdA� od lat 70. XX wieku mimo wzrostu wynagrodzeA� na wyA?szych stanowiskach. WedA�ug raportu a�zStan pracujA�cej Amerykia�? 1% gospodarstw domowych w USA przejmowaA� w latach 1979a��2007 wiA�kszA� czA�A�A� wzrostu dochodu niA? uboA?sze 90% A�A�cznie.

Zgodnie z danymi a�zBieA?A�cego przeglA�du gospodarczegoa�? (Survey of Current Business) z kwietnia 2011 r. zyski korporacji amerykaA�skich niemal podwoiA�y siA� w latach 1990a��2000 (z 434 do 819 mld USD), a nastA�pnie podwoiA�y ponownie do roku 2010 (osiA�gajA�c 1,6 biliona USD). NierA?wnowaga bogactwa i wA�adzy zawiniona przez korporacje, ktA?re naleA?A� do udziaA�owcA?w, wytrA�ca demokracjA� amerykaA�skA� z rA?wnowagi, poniewaA? jedna grupa a�� udziaA�owcy duA?ych przedsiA�biorstw a�� wywiera dominujA�cy wpA�yw na sprawy publiczne. WedA�ug oceny OA�rodka na rzecz Reaktywnej Polityki (Center for Responsive Politics) korporacje w 2010 r. wydaA�y na wsparcie politykA?w ponad miliard dolarA?w a�� 19 razy wiA�cej niA? zwiA�zki zawodowe. Promowanie takiej formy wA�asnoA�ci jak spA?A�dzielnia zwiA�zkowa a�� zachA�cajA�cej do utrzymywania miejsc pracy i sprawiedliwego podziaA�u zysku zamiast do ciA�A� zatrudnienia oraz koncentrowania zyskA?w na wyA?szych stanowiskach i w rA�kach inwestorA?w a�� przyczyniA�oby siA� do zrA?wnowaA?enia poziomu zamoA?noA�ci, a wraz z tym wpA�ywA?w politycznych.

MoA?na siA� spodziewaA� A?e pracownicy-wA�aA�ciciele a�� kaA?dy z jednym gA�osem w spA?A�dzielni, a szczegA?lnie ci objA�ci umowami zbiorowymi w spA?A�dzielniach zwiA�zkowych a�� doczekajA� siA� uczciwszych pA�ac i wiA�kszego bezpieczeA�stwa zatrudnienia niA? pracownicy zwykA�ych przedsiA�biorstw. Pracownicy bA�dA�cy wA�aA�cicielami nie sA� po prostu motywowani do redukcji wynagrodzeA� czy zatrudnienia, co ma miejsce w przypadku udziaA�owcA?w przedsiA�biorstw. A juA? na pewno nie sA� skA�onni do zamykania zakA�adA?w i przenoszenia miejsc pracy do Azji lub Ameryki A?aciA�skiej z powodu taA�szej siA�y roboczej i wiA�kszego zysku. a�� SpA?A�dzielnie sA� silniej zakorzenione w miejscowej spoA�ecznoA�ci a�� mA?wi Chris Cooper. a�� Nie zamierzajA� eksportowaA� wA�asnych miejsc pracy. Rob Witherell dodaje: Postrzegamy spA?A�dzielnie zwiA�zkowe jako sposA?b na ustabilizowanie pA�ac i A�wiadczeA� poprzez wyA�A�czenie ich z konkurowania z niA?ej opA�acanymi pracownikami z Chin. W przypadku wzrostu udziaA�u spA?A�dzielni zwiA�zkowych wA�rA?d pracodawcA?w w USA skutki ich oddziaA�ywania zostaA�yby zwielokrotnione w caA�ej gospodarce. Efektem ubocznym wzrostu wynagrodzeA� w spA?A�dzielniach mogA�oby byA� nawet zwiA�kszanie pA�ac przez pozostaA�ych pracodawcA?w, konkurujA�cych o pracownikA?w.

Realnym problemem jest kwestia proporcji. PrzyjmujA�c, A?e wynagrodzenia w spA?A�dzielniach pracowniczych sA� sprawiedliwsze, jaki odsetek pracownikA?w najemnych w USA musiaA�by zostaA� zatrudniony w tych spA?A�dzielniach, by miaA�o to wymierny wpA�yw na nierA?wnoA�ci pA�acowe w USA? WedA�ug Deana Bakera z CEPR gdyby w autentycznych spA?A�dzielniach udaA�o siA� zatrudniA� 4a��5% pracownikA?w najemnych, wywarA�oby to realny wpA�yw. SzczegA?lnie wtedy, gdy dziaA�aA�yby one w sposA?b politycznie A�wiadomy. Raport a�zBadanie wpA�ywu spA?A�dzielni na gospodarkA�a�? (Research on the Economic Impact of Cooperatives), opublikowany przez Centrum BadaA� SpA?A�dzielczoA�ci Uniwersytetu Wisconsin w 2009 r., wskazuje, A?e spA?A�dzielnie amerykaA�skie utrzymujA� liczbA� miejsc pracy odpowiadajA�cA� okoA�o 856 tysiA�com peA�nych etatA?w. WedA�ug a�zBieA?A�cej Statystyki Zatrudnieniaa�? to 0,65% wszystkich pracownikA?w w USA poza rolnictwem. Zatem zatrudnienie w spA?A�dzielniach powinno wzrosnA�A� nawet siedmiokrotnie, by zaczA�A�o wywieraA� wymierny wpA�yw na nierA?wnoA�ci pA�acowe.

Jaki udziaA� w miejscach pracy w USA musiaA�yby mieA� spA?A�dzielnie pracownicze, A?eby zahamowaA� eksport miejsc pracy na tyle, A?e wymiernie przyczyniA�oby siA� to do wzrostu liczby miejsc pracy netto? Baker sugeruje, A?e jeA�li pracownicy spA?A�dzielni nie bA�dA� dziaA�aA� w sferze polityki, to ich udziaA� w caA�oA�ci zatrudnienia w USA musiaA�by byA� wyA?szy niA? 4a��5%, aby wymiernie wpA�ynA�A� na eksport miejsc pracy z USA. a�� Musi to byA� naprawdA� duA?y udziaA�, by mA?gA� wpA�ynA�A� na outsourcing, poniewaA? eksport miejsc pracy jest skutkiem zachA�t ekonomicznych, wynikajA�cych m.in. z polityki drogiego dolara a�� wyjaA�nia Baker. a�� Nawet jeA�li zgromadzimy wszystkich naszych pracownikA?w przemysA�u stalowego w spA?A�dzielniach, lecz bA�dzie dostA�pna za pA?A� ceny stal z krajA?w rozwijajA�cych siA�, nikt nie bA�dzie kupowaA� stali od spA?A�dzielni amerykaA�skich.

Kwestia kultury

Ostatecznym czynnikiem decydujA�cym o sile i losie spA?A�dzielni pracowniczych na szczeblu zarA?wno mikro, jak i makro mogA�aby byA� kultura.

Ludzie rozwijajA� kulturA� wspA?lnych praktyk i przekonaA� w wyniku dA�A?enia do zaspokojenia potrzeb spoA�ecznych, ekonomicznych i A�wiatopoglA�dowych. WspA?lna kultura przyciA�ga, poniewaA? wspA?A�praca jest A�atwiejsza, jeA�li rA?A?ne osoby myA�lA� i dziaA�ajA� podobnie. Ta synchronizacja najczA�A�ciej nie zachodzi A�wiadomie. To skutek ciA�gA�ego a�zposzturchiwania i popychaniaa�? przez otoczenie, skA�aniajA�cego do wybrania A�cieA?ki najmniejszego oporu. OczywiA�cie, nasze praktyki nie zawsze sA� zgodne z naszymi przekonaniami, lecz jeA�li juA? sA� zgodne, to doraA?ne zwiA�zki i relacje przeksztaA�cajA� siA� w trwaA�e i efektywne instytucje.

Na poziomie mikro zasada ta mA?wi nam, A?e bardzo waA?ne moA?e byA� wA�oA?enie pewnego A�wiadomego wysiA�ku w zrozumienie spA?A�dzielni pracowniczych i przyswojenie sobie gA�A�boko zakorzenionych wierzeA� skA�aniajA�cych ludzi do tworzenia spA?A�dzielni. JeA�li kultura wewnA�trzna jest silna, wtedy jej uczestnicy majA� wolA�, by powiedzieA� a�zniea�? a�� na przykA�ad konwencjonalnym naciskom na zawyA?anie pA�ac dyrektorA?w jako technik rekrutacji lub zachA�tom do pozyskiwania kapitaA�u od spekulantA?w z naruszeniem wartoA�ci spA?A�dzielczych.

a�� PoA�wiA�cenie czasu na wspA?lne zdobywanie wiedzy podczas zakA�adania nowej spA?A�dzielni pracowniczej jest nieocenionA� inwestycjA� a�� mA?wi Kristen Barker. Ona i pozostali zaA�oA?yciele CUCI dziaA�ali na zasadach tematycznego a�zklubu ksiA�A?kia�? przez okoA�o 2 lata, czytajA�c o spA?A�dzielniach pracowniczych, oglA�dajA�c filmy dokumentalne i dyskutujA�c. ChoA� Barker i jej wspA?lnicy zamierzali stworzyA� organizacjA� doradczA�, niemniej ich metoda powinna byA� przykA�adem dla kaA?dego zakA�adajA�cego spA?A�dzielniA�. a�� NaleA?y upewniA� siA�, A?e postA�pujemy sA�usznie a�� szczegA?lnie wA?wczas, gdy projekt obejmuje nowe normy i tworzy nowy rodzaj instytucji spoA�ecznej a�� odnotowuje Gar Alperovitz.

CzA�onkowie spA?A�dzielni pracowniczej mogA� zbudowaA� silnA� kulturA� wewnA�trznA�, lecz pozostanA� czA�onkami innych grup spoA�eczno-gospodarczych o potencjalnie odmiennych tendencjach kulturowych a�� na przykA�ad o kulturze przedsiA�biorstwa tradycyjnego. W epoce dominacji korporacji akcyjnych nie tylko w gospodarce, lecz rA?wnieA? w kulturze spA?A�dzielnia pracownicza moA?e odczuwaA� w relacjach z dostawcami, dystrybutorami czy inwestorami to a�zposzturchiwanie i popychaniea�? w kierunku antydemokratycznych postaw ze strony kultur wiA�kszych i silniejszych. Opinie, A?e demokracja jest za maA�o wydajna; A?e dyscyplina jest najlepszym motywatorem dla tych z nizin, a pieniA�dz dla tych z gA?ry; A?e szeregowym pracownikom nie moA?na zaufaA�, a dyrektorom naleA?y; A?e drogi dolar jest dla nas dobry i nie bA�dzie kosztowaA� utraty miejsc pracy a�� te opinie mogA�yby zaczA�A� przenikaA� do spA?A�dzielni pracowniczych, rozwadniaA� ich odrA�bnA� politycznA� A�wiadomoA�A� i zdolnoA�A� do jednoczenia siA� we wsparciu polityk demokratycznych w wymiarze gospodarczym.

Z powyA?szych rozwaA?aA� wynika, A?e bardzo waA?ne dla orA�downikA?w spA?A�dzielczoA�ci moA?e byA� rozpoczA�cie identyfikowania i rozwijania duA?ych spoA�ecznoA�ci polityczno-gospodarczych, ktA?rych kultury zdecydowanie wspierajA� idee demokratyczne spA?A�dzielni. Aby dziaA�aA� efektywnie, spoA�ecznoA�ci te muszA� byA� dobrze zorganizowane politycznie, dzieliA� wspA?lne poczucie toA?samoA�ci i celA?w oraz utrzymywaA� znaczA�cA� gospodarczA� siA�A�. ZwiA�zki zawodowe sA� jednA� z takich spoA�ecznoA�ci, ktA?re a�� jak zauwaA?a Witherell a�� juA? dzielA� wiele ideaA�A?w wspA?lnych ze spA?A�dzielniami: poczucie sprawiedliwoA�ci i solidarnoA�ci.

TA�um. Mateusz Batelt

Tekst pierwotnie ukazaA� siA� w lipcu 2013 r. na stronie internetowej autora pod adresem: http://www.democraticpromise.org/commentary/union-coops2013a��07.html. TytuA� przedruku pochodzi od redakcji a�zNowego Obywatelaa�?. W tekA�cie poczyniono skrA?ty oraz zmieniono niektA?re A�rA?dtytuA�y.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>