Papers, please!

Jesień 2014 |

Punkt kontroli granicznej kraju wA�regionie zapalnym. TA�um chA�tnych do przekroczenia granicy: represjonowani, uciekajA�cy przed zamieszkami, migrujA�cy za chlebem, ale teA? oszuA�ci iA�niebezpieczni przestA�pcy. StraA? graniczna ma maA�o czasu na podjA�cie decyzji, kogo wpuA�ciA�, aA�kogo odesA�aA�. Czy a�zprzymknA�A� okoa�? na brak stempla wA�dokumentach A?ony opozycjonisty? AA�moA?e rozdzieliA� rodzinA�, pozwalajA�c tylko jemu przekroczyA� granicA�? Ta scena zA�gry Lucasa Popea��aA�a�zPapers, pleasea�? jest znacznie uproszczonA� wersjA� relacji osA?b, ktA?re ubiegajA� siA� oA�przyznanie ochrony miA�dzynarodowej. Joanna Paliwoda-SzubaA�ska, ktA?ra wspA?A�pracuje zA�OA�rodkiem dla UchodA?cA?w wA�Grotnikach, przyznaje, A?e metafora gry jest zasadna. Uzyskanie ochrony, nawet przez osoby, ktA?rym siA� ona a�znaleA?ya�?, wymagaA�a�� jak wA�grze strategicznejA�a�� dobrego przygotowania, predyspozycji iA�odrobiny szczA�A�cia.

Europa zamkniA�ta

Dane Wysokiego Komisarza NarodA?w Zjednoczonych wskazujA�, A?e obecna liczba uchodA?cA?wA�a�� 45 mlnA�a�� jest najwyA?sza od czasA?w II wojny A�wiatowej. Podstawowa linia polityki emigracyjnej Unii Europejskiej to wzmacnianie ochrony granic. WA�raporcie a�zLudzkie koszty budowy twierdzy Europa: A�amanie praw czA�owieka migrantA?w na granicach Europya�? Amnesty International wskazuje, A?e zA�miliardA?w euro wydawanych przez UniA� EuropejskA� na politykA� migracyjnA� znaczna czA�A�A� przeznaczana jest na wzmacnianie granic, zwiA�kszanie liczby patroli, budowA� skomplikowanych systemA?w monitoringu itp. Dla przykA�adu wA�latach 2007a��2013 wydano na poprawA� warunkA?w przyjmowania uchodA?cA?w 700 mln euro, aA�aA? 2 mld na ochronA� granic. Ponadto tylko od 2005 do 2013 roku budA?et Frontexu (agencji zarzA�dzajA�cej wspA?A�pracA� operacyjnA� na granicach zewnA�trznych Unii) wzrA?sA� czternastokrotnie.

Zapobieganie tzw. nieregularnym migracjom wygrywa zA�poszanowaniem praw czA�owieka osA?b starajA�cych siA� oA�przyznanie miA�dzynarodowej ochrony. WA�opA�acanych przez UE paA�stwach (Libii, Turcji, Maroko) powstajA� strefy buforowe miA�dzy EuropA� aA�AzjA� iA�AfrykA�. WA�aA�nie wA�tych krajach zatrzymywani sA� czA�sto migranci prA?bujA�cy dostaA� siA� do Unii Europejskiej. KolejnA� praktykA� jest nielegalne zawracanie na granicach bez rozpatrzenia indywidualnych okolicznoA�ci. Amnesty International podaje przykA�ady zA�BuA�garii, Grecji iA�Hiszpanii (na poczA�tku 2014A�r. wA�wodach terytorialnych tych paA�stw utonA�A�o 14 osA?b, aA�straA? graniczna ostrzelaA�a ich gumowymi kulami iA�uA?yA�a gazu A�zawiA�cego). SzczegA?lnie dramatycznie wyglA�da sytuacja uchodA?cA?w zA�Afryki, decydujA�cych siA� dotrzeA� do Europy drogA� morskA�. Historia polskiego statku, ktA?ry uratowaA� 97 osA?b dryfujA�cych na pontonie miA�dzy MaltA� aA�LibiA� wA�lipcu 2014 r., to akurat przypadek zakoA�czony happy endem, ale od 2000A�r. zginA�A�y wA�taki sposA?b 23 tys. osA?b.

Amnesty International postuluje, A?eby paA�stwa WspA?lnoty wziA�A�y odpowiedzialnoA�A� za A?ycie migrantA?w iA�poszA�y wA�A�lady WA�och, ktA?re po tragedii na Morzu AsrA?dziemnym wA�paA?dzierniku 2013A�r. (zatonA�A�o 400 uchodA?cA?w) rozpoczA�A�y akcjA� a�zMare Nostruma�? (patrole iA�ratownictwo), dziA�ki ktA?rej przez 6 miesiA�cy uratowano 50 tysiA�cy osA?b.

ReA?im uchodA?czy

Zwyczajowo pod terminem a�zuchodA?cya�? rozumiemy wszystkich migrantA?w, ktA?rzy opuA�cili swA?j kraj zA�powodu wojny, przeA�ladowaA� czy fatalnej sytuacji ekonomicznej. Dymitr Gafarowski zA�Instytutu Rosji iA�Europy Wschodniej Uniwersytetu JagielloA�skiego podkreA�la jednak, A?e termin zarezerwowany jest dla osA?b speA�niajA�cych kryteria Konwencji Genewskiej. WA�momencie przyjA�cia Konwencja miaA�a dotyczyA� wyA�A�cznie tych, ktA?rych uchodA?stwo spowodowane byA�o wydarzeniami sprzed 1 stycznia 1951A�r. Dopiero ProtokA?A� Nowojorski zA�1967A�r. objA�A� definicjA� takA?e osoby emigrujA�ce pA?A?niej. Coraz czA�A�ciej pojawiajA� siA� opinie, A?e Konwencja to dokument nieadekwatny do wspA?A�czesnych realiA?w.

OkreA�la ona, A?e status uchodA?cy moA?e byA� przyznany osobie, ktA?ra na skutek uzasadnionej obawy przed przeA�ladowaniem ze wzglA�du na swojA� rasA�, religiA�, narodowoA�ci, przynaleA?noA�ci do danej grupy, poglA�dy polityczne musi opuA�ciA� paA�stwo, ktA?rego jest obywatelem. Status moA?e uzyskaA� rA?wnieA? ten, kto nie posiada A?adnego obywatelstwa iA�znajduje siA�, na skutek powyA?ej opisanych zagroA?eA�, poza granicami kraju staA�ego zamieszkania. Daniel Pluta ze Stowarzyszenia a�zJeden Aswiata�? wA�artykule a�zZarys zjawiska uchodA?stwaa�? zauwaA?a: waA?nA� czA�A�ciA� tej definicji jest stwierdzenie a�zuchodA?ca jest osobA�a�?, co wA�konsekwencji sprawia, A?e pod tym pojA�ciem nie rozumie siA� niepoliczalnej masy ludzi, ktA?rzy uciekli zA�jednego miejsca do drugiego, ale zbiA?r poszczegA?lnych jednostek, zA�ktA?rych kaA?da indywidualnie musi udowodniA�, A?e byA�a przeA�ladowana lub A?e przeA�ladowanie jej zagraA?a. Warunkiem niewystarczajA�cym jest to, A?e wA�danym kraju majA� miejsce zamieszki, panujA� fatalne warunki ekonomiczne, aA�nawet trwa wojna. WA�ska definicja uchodA?stwa wyklucza przytA�aczajA�cA� liczbA� ofiar niestabilnych sytuacji politycznych czy gospodarczych.

a�� Wszystkie instrumenty prawne wA�zakresie uchodA?stwa iA�rozwiA�zywania zwiA�zanych zA�nim problemA?wA�a�� mA?wi GafarowskiA�a�� tworzA� tzw. reA?im uchodA?czy. ToA�szerokie pojA�cie zA�niwy stosunkA?w miA�dzynarodowych, okreA�lajA�ce zespA?A� aktA?w prawnych takich jak Konwencja Genewska, ProtokA?A� Nowojorski orazA�a�� na szczeblach paA�stwowychA�a�� ustawy okreA�lajA�ce zasady iA�formy ochrony miA�dzynarodowej. Role reA?imu sA� dwieA�a�� polityczna, czyli kontrola uchodA?cA?w, iA�humanitarnaA�a�� A�wiadczenie pomocy wA�ramach ideologii praw czA�owieka. WiA�kszoA�A� krajA?w Europy Zachodniej szuka sposobu pogodzenia tych sprzecznych racji. WaA?nA� zasadA�, na ktA?rej opiera siA� caA�y system, jest wyraA?ona wA�Konwencji zasada non-refoulement, zakA�adajA�ca, A?e emigranta nie moA?na odsyA�aA� do kraju, gdzie jest naraA?ony na przeA�ladowanie. Tym samym Polska, jak kaA?dy zA�sygnatariuszy Konwencji, musiaA�a przyjA�A� inne formy ochrony dla osA?b, ktA?re nie kwalifikujA� siA� do przyznania statusu uchodA?cy, aA�nie mogA� wrA?ciA� do kraju pochodzenia.

Polska prowadzi kompleksowA� procedurA� azylowA�A�a�� jeA�li dana osoba nie speA�nia warunkA?w przyznania statusu uchodA?cy, automatycznie sprawdza siA� moA?liwoA�A� objA�cia niA?szA� formA� ochrony (ochronA� uzupeA�niajA�cA�, pobyt humanitarny). Ochrona uzupeA�niajA�ca daje prawa toA?same ze statusem uchodA?cy, zA�wyjA�tkiem przyznania paszportu genewskiego. Nadawana jest wA�sytuacji zagroA?enia A?ycia, ryzyka tortur oraz innych powaA?nych okolicznoA�ci zindywidualizowanego zagroA?enia dla A?ycia iA�zdrowia wynikajA�cego zA�powszechnego stosowania przemocy. Definicja ta jest doA�A� niejasnaA�a�� przede wszystkim nie rozstrzyga, na ile zagroA?enie ma byA� indywidualne, aA�na ile dotyczyA� moA?e szeroko rozumianych warunkA?w wA�kraju pochodzenia.

WA�przypadku gdy odmA?wiono przyznania zarA?wno statusu uchodA?cy, jak iA�ochrony uzupeA�niajA�cej, cudzoziemiec ma jeszcze szansA� na pobyt humanitarny. TakA� ochronA� przyznaje siA� osobom, ktA?rych powrA?t do kraju pochodzenia zagroziA�by ich podstawowym prawom do A?ycia iA�bezpieczeA�stwa. WA�teorii wniosek powinien zostaA� rozpatrzony wA�ciA�gu 6 miesiA�cy. WA�praktyce trwa to niestety oA�wiele dA�uA?ej, nawet kilka lat spA�dzanych w oA�rodku dla cudzoziemcA?w w oczekiwaniu na decyzjA�.

Chlebem iA�solA�?

DoA�wiadczenia Polski jako kraju przyjmujA�cego migrantA?w rozpoczynajA� siA� na poczA�tku lat 90. podpisaniem Konwencji Genewskiej. TuA? po jej ratyfikacji dotarA�a do nas pierwsza grupa ok. 1000 cudzoziemcA?w, ktA?rych ulokowano wA�domu wczasowym wA�AswinoujA�ciu, aA�opieki nad nimi podjA�A� siA� Czerwony KrzyA?. Ponad 20 lat przyjmowania cudzoziemcA?w, wA�tym 10 lat przynaleA?noA�ci do WspA?lnoty Europejskiej, pozwoliA�o zbudowaA� ramy prawne iA�zdobyA� doA�wiadczenia wA�przeprowadzaniu procedury.

Proces zaczyna siA� na przejA�ciu granicznym, wA�momencie zgA�oszenia do StraA?y Granicznej wniosku oA�objA�cie ochronA� miA�dzynarodowA�. Cudzoziemiec ma prawo wnioskowaA� oA�przyznanie ochrony juA? wA�trakcie pobytu na terytorium Polski, np. jeA�li zmieniA�a siA� sytuacja wA�jego kraju iA�mogA� mu wA�zwiA�zku zA�tym zagraA?aA� przeA�ladowania. WA�2013 r., jak podaje raport UrzA�du do Spraw CudzoziemcA?w, zA�oA?ono ponad 5 tys. wnioskA?w, ktA?re obejmowaA�y 14 996 osA?b. WA�80 proc. sA� to osoby pochodzA�ce zA�Federacji Rosyjskiej, znaczna czA�A�A� deklaruje narodowoA�A� czeczeA�skA�, pozostali to m.in. Gruzini, Syryjczycy, Ormianie, Kazachowie, Kirgizi, AfgaA�czycy.

Na granicy cudzoziemiec wypeA�nia wniosek oA�przyznanie statusu (wA�jA�zyku polskim), aA�wszystko, co tam powie, jest brane pod uwagA� wA�procedurze prowadzonej przez UrzA�d do Spraw CudzoziemcA?w. Paliwoda-SzubaA�ska opowiada, A?e to, jak potoczy siA� procedura, zaleA?y od sposobu przedstawienia dowodA?w oraz posiadania dokumentA?w, ktA?re mogA� A�wiadczyA� oA�powodach opuszczenia kraju. ZdarzaA�o siA�, A?e ktoA� miaA� dramatyczne doA�wiadczenia, ale nie byA� wA�stanie ich udokumentowaA�. UrzA�dnik rozpatrujA�cy sprawA� ocenia a�zsuche faktya�?, wiA�c tylko jeA�li zeznania sA� spA?jne, poparte dowodamiA�a�� fotografiami, wypisami ze szpitala, obdukcjami zaA�wiadczajA�cymi pobicia itp.A�a�� moA?e odnieA�A� siA� pozytywnie do sprawy. CzA�sto narracje nie sA� pA�ynne, co wynika m.in. zA�zespoA�u stresu pourazowego (PTSD), ktA?ry moA?e wpA�ywaA� na zaburzenia pamiA�ci. PrzesA�uchania sA� obarczone formalizmemA�a�� chaotyczna narracja przekreA�la szansA� na uzyskanie ochrony.

RafaA� BaczyA�ski-Sielaczek zA�Polskiej Akcji Humanitarnej, ktA?ry koordynuje projekt a�zRazem dwaa�? wA�dwA?ch oA�rodkach dla uchodA?cA?w, mA?wi: Trudno zajA�A� stanowisko iA�generalizowaA� na temat tego, jak UDSC wydaje decyzje, ale faktycznie obserwujemy, A?e czA�A�A� osA?b, ktA?re kwalifikujA� siA� do przyznania ochrony, nie otrzymuje jej. Sytuacja CzeczenA?w jest tu szczegA?lnym przypadkiemA�a�� formalnie zakoA�czyA�y siA� tam dziaA�ania wojenne, ale sytuacja ludzi jest szczegA?lnie trudna, daleka od stabilizacji. ZdarzajA� siA� porwania dla okupu, ludzie znikajA� zA�ulic, wyciA�gani sA� nocA� zA�domA?w, szerzy siA� ogromna korupcja. To kraj na granicy rozkA�aduA�a�� na pewno czA�A�A� zA�tych osA?b naprawdA� czuje obawA� przed utratA� zdrowia czy nawet A?ycia, przed bezpodstawnym uwiA�zieniem, dlatego uciekajA�. Statystyki pokazujA�, A?e mimo to nie otrzymujA� ochrony.

Po pierwszym przesA�uchaniu wykonywane sA� fotografie iA�pobierane odciski palcA?w. Zarejestrowanie danych wA�bazie EURODAC pozwala przestrzegaA� rozporzA�dzenia Dublin II, ktA?re okreA�la, jakie paA�stwo czA�onkowskie jest wA�aA�ciwe do rozpatrywania wniosku oA�azyl. To powaA?na konsekwencja, oA�ktA?rej czA�sto nie wiedzA� lub zapominajA� cudzoziemcyA�a�� jeA�li odciski palcA?w zostaA�y pobrane iA�zarejestrowane wA�Polsce, aA�celem migracji jest np. Szwecja, to dopA?ki procedura nie zostanie zakoA�czona, dopA?ty prA?by wyjazdu poza granice Polski bA�dA� koA�czyA�y siA� deportacjA�. Cudzoziemcy dostajA� Tymczasowe ZaA�wiadczenie ToA?samoA�ci Cudzoziemca, wydane przez komendanta placA?wki StraA?y Granicznej, waA?ne przez 30 dni. Jest to dokument toA?samoA�ci pozwalajA�cy na poruszanie siA� po terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. ZA�granicy sA� przewoA?eni do oA�rodkA?w recepcyjnych wA�DA�baku lub BiaA�ej Podlaskiej, gdzie odbywajA� siA� badania majA�ce na celu zminimalizowanie ryzyka przenoszenia do Polski chorA?b zakaA?nych. Kolejny krok to zakwaterowanie wA�oA�rodku pobytowym.

Obecnie istnieje wA�Polsce 13 oA�rodkA?wA�a�� czA�A�A� naleA?y do UDSC, niektA?re, jak wA�Grupie koA�o GrudziA�dza iA�wA�Grotnikach wA�woj. A�A?dzkim, sA� wA�asnoA�ciA� prywatnA�, aA�prowadzA�cy zostali wyA�onieni wA�konkursie. WiA�kszoA�A� znajduje siA� zA�daleka od duA?ych miastA�a�� gA�A?wnie wA�wojewA?dztwach lubelskim iA�mazowieckim. Raporty UNHCR oceniajA� stan oA�rodkA?w jako dobry, warto jednak mieA� A�wiadomoA�A�, A?e warunki sA� tam skromne. PrzykA�adowo 5-osobowa rodzina (rodzice iA�troje dzieci wA�wieku wczesnoszkolnym) zakwaterowana jest wA�jednym pokoju zA�maA�A� A�azienkA�, wyposaA?onym wA�podstawowe sprzA�tyA�a�� A�A?A?ka piA�trowe, stolik, krzesA�a.A�a�� WA�oA�rodkach zapewnione sA� posiA�ki oraz ekwiwalent dla dzieci, ktA?re nie A?ywiA� siA� wA�stoA�A?wce. ObaliA� naleA?y mit, A?e uchodA?cy otrzymujA� a�zduA?e pieniA�dzea�? za nic. MiesiA�cznie to 70 zA�A�a�� mA?wi Paliwoda.

WA�opinii publicznej uchodA?cy nierzadko budzA� niechA�A�. NajczA�A�ciej wynika ona zA�niewiedzy iA�braku A�wiadomoA�ci, jak wyglA�da procedura. CzA�stym zarzutem jest teA? to, A?e nie pracujA�.A�a�� Co do pracyA�a�� opowiada Paliwoda-SzubaA�skaA�a�� to po szeA�ciu miesiA�cach mogA� wystA�piA� oA�pozwolenie na podjA�cie zatrudnienia. Warto jednak uA�wiadomiA� sobie kilka rzeczyA�a�� po pierwsze: bariera jA�zykowa iA�duA?a niechA�A� do zatrudniania cudzoziemcA?w. Po drugieA�a�� oA�rodki jak np. ten wA�Grotnikach ulokowane sA� wA�maA�ych miejscowoA�ciach, gdzie ofert pracy najczA�A�ciej nie ma, aA�oddalenie od oA�rodkA?w miejskich teA? jest zaporA�A�a�� przy kieszonkowym 70 zA� trudno wyruszyA� na solidne poszukiwania zatrudnienia, kiedy nie ma wystarczajA�cych pieniA�dzy nawet na bilet miesiA�czny. ZdarzajA� siA� przypadki nielegalnego zatrudniania cudzoziemcA?w, A?erowania na ich trudnej sytuacji, nieznajomoA�ci przepisA?w. Organizacje pozarzA�dowe postulujA� umoA?liwienie podejmowania pracy od poczA�tku znalezienia siA� wA�oA�rodku iA�wspieranie wA�tym cudzoziemcA?w.

Ci, ktA?rzy wspA?A�pracujA� zA�rA?A?nymi oA�rodkami, przyznajA�, A?e stan zawieszenia, organizacja przestrzenna, gdzie na stosunkowo maA�ej powierzchni skupiona jest duA?a grupa obcych sobie, takA?e kulturowo, ludzi, generuje specyficznA� atmosferA�. Komunikat wysyA�any do przebywajA�cych wA�oA�rodkachA�a�� a�znic od was nie zaleA?ya�?A�a�� przekA�ada siA� na panujA�cy marazm czy zaburzenia poczucia czasu.A�a�� Prawo jest tak skonstruowane, A?e nie ma znaczenia, czy cudzoziemiec uczy siA� jA�zyka polskiego, znalazA� pracA�, aA�jego dzieci chA�tnie realizujA� obowiA�zek szkolnyA�a�� nie sA� to kategorie brane pod uwagA� przy podejmowaniu decyzji oA�przyznaniu statusuA�a�� dodaje SzubaA�ska. WA�przypadku kultur patriarchalnych (Czeczenia, Gruzja, Kazachstan) mA�A?czyznom trudniej zaadaptowaA� siA� wA�nowych warunkach. Ich A?ony, tak jak przed wyjazdem, zajmujA� siA� dzieA�mi, organizujA� a�zA?ycie domowea�?, aA�oni tracA� wszystkie zajA�cia, wysoki status, poczucie wpA�ywu na los rodziny. To wyjaA�nia depresje iA�przypadki silnego PTSD.

Wsparciem wA�rozwiA�zywaniu codziennych problemA?w majA� sA�uA?yA� zatrudniani wA�oA�rodkach pracownicy socjalni.A�a�� CzA�A�A� personelu tylko zA�nazwy jest pracownikami socjalnymi, gdyA? wykonujA� jedynie obowiA�zki administracyjne, zwiA�zane zA�funkcjonowaniem oA�rodka, aA�brakuje realnej pracy socjalnej zA�wspieraniem podopiecznych wA�codziennych problemach. MoA?na stwierdziA�, A?e starania na rzecz integracji cudzozoemcA?w ze strony wA�adz publicznych pozostajA� sA�abe, lukA� wypeA�niajA� organizacje pozarzA�doweA�a�� mA?wi BaczyA�ski-Sielaczek.A�a�� JeA�li chodzi oA�preintegracjA� (integracjA� jeszcze przed nadaniem ochrony), paA�stwo nie realizuje A?adnych dziaA�aA� oprA?cz maA�o efektywnych lekcji jA�zyka polskiego wA�oA�rodkachA�a�� dodaje mA?j rozmA?wca. ZA�doA�wiadczeA� PAH-uA�wynika, A?e jakoA�A� wsparcia psychologicznego, opieki medycznej, aA�nawet samo nastawienie personelu do uchodA?cA?w bywa, delikatnie mA?wiA�c, rA?A?ne, aA�czA�sto kuleje.

JeA�li do oA�rodka trafi ze swoim projektem organizacja pozarzA�dowa, jest szansa, A?e bA�dzie tam A�wiadczone poradnictwo prawneA�a�� czA�sto kluczowe, aby przygotowaA� siA� do przesA�uchania, zrozumieA�, na jakim etapie jest postA�powanie, napisaA� odwoA�anie od decyzji itd. Organizacje podejmujA� takA?e dziaA�ania edukacyjne dla spoA�ecznoA�ci lokalnych. Pozwala to uniknA�A� konfliktA?w miA�dzy mieszkaA�cami miejscowoA�ci, gdzie powstajA� oA�rodki, aA�przyjezdnymi. DoA�wiadczenia PAH-uA�(dwuletnie wA�oA�rodku wA�DA�baku iA�czteroletnie wA�Grupie) pokazujA� braki dziaA�aA� preintegracyjnych wA�oA�rodkach. ZaA�oA?enie A�wietlic iA�systematyczna praca zA�dzieA�mi pozwalajA� im odnaleA?A� siA� wA�czA�sto zupeA�nie nowej sytuacji, jakA� jest chodzenie do szkoA�y (zA�chwilA� zamieszkania wA�oA�rodku dzieci muszA� zaczA�A� realizowaA� obowiA�zek szkolny). Na A�wietlicy moA?na odrobiA� lekcje, uzyskaA� wsparcie, szybciej poznaA� jA�zyk polski, ale teA? nauczyA� siA� funkcjonowania wA�grupie. Aswietlice pracujA� takA?e zA�rodzicami, wyrabiajA� wA�nich zainteresowanie edukacjA� dzieciA�a�� to zmniejsza absencjA� wA�szkole, ktA?ra wA�rA?d dzieci uchodA?czych jest bardzo wysoka. Projekty pozwalajA� rA?wnieA? uzupeA�niA� wyksztaA�cenie, przekwalifikowaA� siA� zawodowo osobom dorosA�ym. BaczyA�ski-Sielaczek przyznaje, A?e projektowy charakter takich form wsparcia jest wadA�, aA�przed PolskA� stoi koniecznoA�A� wypracowania systemowych rozwiA�zaA�, ktA?re bA�dA� obowiA�zywaA� we wszystkich oA�rodkach, aA�nie tylko wA�tych, do ktA?rych dotrze organizacja pozarzA�dowa.

Przystanek Polska

Wywiady statusowe przeprowadzane sA� wA�siedzibie UDSC wA�Warszawie. WA�sprawie osoby, ktA?ra stara siA� oA�status, nie sA� przesA�uchiwani pozostali czA�onkowie rodziny. ZA�doA�wiadczeA� Paliwody-SzubaA�skiej wynika, A?e to czA�sto niekorzystne dla cudzoziemcA?wA�a�� przykA�adem moA?e byA� przypadek Ingusza, ktA?rego znaleziono ciA�A?ko pobitego wA�lesie. Zeznania jego A?ony mogA�yby wnieA�A� do sprawy fakty, ktA?rych przesA�uchiwany nie pamiA�taA� zA�powodu obraA?eA�. SzczegA?lnA� ochronA� wA�toku postA�powaA� oA�nadanie statusu uchodA?cy objA�te sA� nastA�pujA�ce grupy cudzoziemcA?w: maA�oletni przebywajA�cy na terytorium RP bez przedstawiciela prawnego lub zwyczajowego (maA�oletni bez opieki), ofiary przemocy oraz osoby niepeA�nosprawne. Zeznania od tych osA?b przyjmowane sA� wA�szczegA?lnych warunkachA�a�� wA�przypadku nieletnich wA�obecnoA�ci psychologa, pedagoga lub lekarzaA�a�� przez specjalnie przygotowanych pracownikA?w. Nie moA?na ich umieA�ciA� wA�areszcie lub oA�rodku strzeA?onym wA�przypadku wydalenia.

WA�rzeczywistoA�ci wiA�kszego wsparcia wA�trakcie przesA�uchaA� wymaga znaczA�ca wiA�kszoA�A� ubiegajA�cych siA� oA�ochronA�.A�a�� Znam sytuacjA� Czeczena, ktA?ry wA�Polsce byA� ok. 5 lat, siedem procedur zakoA�czyA�o siA� negatywnA� ocenA�A�a�� opowiada BaczyA�ski-Sielaczek.A�a�� Kiedy trafiA� do mojej znajomej, pracownicy socjalnej, okazaA�o siA�, A?e miaA� 60-procentowA� utratA� sA�uchu, aA�deklarowana znajomoA�A� jA�zyka polskiego byA�a szczA�tkowa. Dopiero gdy ta koleA?anka jako peA�nomocniczka wziA�A�a udziaA� wA�przesA�uchaniu iA�pilnowaA�a, aby pytania byA�y zadawane gA�oA�no iA�wyraA?nie, otrzymaA� decyzjA� pozytywnA�. WA�trakcie wczeA�niejszych przesA�uchaA� wskutek stresu odmawiaA� odpowiedzi, nerwowo kiwaA� gA�owA�, co byA�o dla urzA�dnikA?w przesA�ankA�, A?e nie wie, A?e odmawia odpowiedzi. Trudno generalizowaA�, ale moA?na mieA� pewne zastrzeA?enia do procedur.

Procedura zwykle trwa dA�uA?ej niA? przepisowe szeA�A� miesiA�cy. Na dA�ugi czas rozpatrywania wniosku mogA� skA�adaA� siA� rA?A?ne czynniki, m.in. rosnA�ca liczba podaA� oA�objA�cie ochronA�A�a�� UDSC podaje, A?e wA�stosunku do roku 2012 wA�2013 zA�oA?ono oA�40 proc. wiA�cej wnioskA?w. Zdaniem BaczyA�skiego-Sielaczka realne skrA?cenie jej do trzech miesiA�cy byA�oby zasadne takA?e ze wzglA�dA?w ekonomicznych, aA�zaoszczA�dzone A�rodki mogA�yby powiA�kszyA� fundusze przeznaczane na realizowane systemowo integracjA� iA�wsparcie cudzoziemcA?w.

Jak podaje UDSC, wA�2013A�r. status uchodA?cy otrzymaA�o 200 osA?b. NajwyA?sza forma ochrony gwarantuje paszport genewski uprawniajA�cy do legalnego pobytu we wszystkich krajach UE, oraz prawo do skorzystania zA�rocznego Programu Adaptacyjnego, prowadzonego przez Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie. Agnieszka Duszkiewicz-Nowacka, dyrektorka PCPR wA�Zgierzu, opowiada oA�tym, jak wA�praktyce wyglA�da A�wiadczenie pomocy: ZA�mojej perspektywy jest tak, A?e ci ludzie przychodzA� do nas zA�duA?A� nieufnoA�ciA�, aA�ich skrypt poznawczy jest taki, A?e urzA�dowi nie naleA?y ufaA�, bo moA?e mieA� charakter represyjny. Oni przed czymA� uciekli zA�bagaA?em negatywnych doA�wiadczeA� iA�nie oczekujA�, A?e przyjdA� do nas, opowiedzA� A?yciorysy ze szczegA?A�ami. TaA�czymy swoistego menueta zA�uchodA?cami, pozyskujemy zaufanie, staramy siA� wzajemnie oswajaA�, po to A?eby oni siA� otwierali, bo jeA�li nie powiedzA� nam oA�swoich problemach, oA�tym, co najbardziej im przeszkadza, to nie udzielimy im adekwatnej pomocy. Chodzi nie tylko oA�udzielanie pomocy finansowej, bo nie jesteA�my tylko pA�atnikami A�wiadczeA�, lecz takA?e oA�to, A?ebyA�my mogli wesprzeA� ich wA�zakresie szukania mieszkania, relacji zA�sA�siadami, zdobycia pracy czy wA�kwestii tego, co siA� dzieje zA�dzieA�mi wA�szkole. Moja rozmA?wczyni przyznaje, A?e znacznA� przeszkodA� sA� zasady wydatkowania finansA?w publicznych.A�a��A�ToA�powoduje, A?e wypA�acamy A�wiadczenia zA�ogromnym opA?A?nieniem. Nie wynika to zA�zaniedbania, poniewaA? kiedy tylko otrzymujemy sygnaA�, A?e bA�dziemy mieli osoby, mamy ich dokumenty, ktA?re sA� podstawA� do dziaA�ania, dziaA�amy natychmiast.

Pracownicy socjalni postA�pujA� wA�oparciu oA�indywidualny program integracji, ktA?ry ma charakter kontraktu. Strony zobowiA�zujA� siA� wA�nim do wzajemnych A�wiadczeA�. Kontrakt trwa rok iA�okreA�la rodzaje przyznanej pomocyA�a�� finansowej iA�socjalnej. Zapewnia moA?liwoA�A� korzystania ze wsparcia psychologicznego iA�prawnego. Agnieszka Duszkiewicz-Nowacka przyznaje, A?e przy posiadanych zasobach kadrowych PCPR poniA?sA�by poraA?kA�, gdyby nagle pod opiekA� trafiA�a wiA�ksza grupa osA?b. Obecnie zajmujA� siA� szeA�cioma wielodzietnymi rodzinami. Zdaniem organizacji pozarzA�dowych, ktA?re wspierajA� cudzoziemcA?w, program jest kosztowny, maA�o efektywny, aA�najwiA�kszA� jego wadA� jest zbyt krA?tki okres wspierania uchodA?cA?w. Od dawna postulujA� wydA�uA?enie go do co najmniej dwA?ch lat.

Pozytywne zakoA�czenie procedury to przejA�cie zA�jednego rodzaju kA�opotA?w wA�inne. Usamodzielnienie siA� wA�Polsce nie jest prosteA�a�� posiadajA�c na starcie zaledwie kilka rzeczy osobistych, trzeba rozkrA�ciA� nowe A?ycie wA�kraju oA�zupeA�nie obcych realiach. Pierwszym problemem jest wynajA�cie mieszkaniaA�a�� znalezienie oferty wA�dobrej cenie, najlepiej zA�wyposaA?eniem, nie jest proste. Dochodzi do tego niechA�A� PolakA?w, ktA?rzy czA�sto odmawiajA� wynajA�cia lokalu a�zobcyma�?. Kolejna trudnoA�A� to zobowiA�zanie cudzoziemca do zameldowaniaA�a�� aby otrzymaA� wsparcie finansowe od PCPR-u, konieczne jest takA?e wyrobienie PESEL-u. Justyna OlesiA�skaA�a�� pracownik socjalny zgierskiego PCPR-u, przyznaje, A?e to czA�sty problem. PamiA�tam historiA�, A?e tA�umaczyA�am wA�aA�cicielowi, jak wyglA�da procedura, prosiA�am go oA�zameldowanie rodziny, ktA?rej wynajmowaA� mieszkanie. Mimo A?e nie sprawiali A?adnych kA�opotA?w, regularnie pA�acili czynsz, nastA�pnego dnia po rozmowie ze mnA� kazaA� im siA� wyprowadziA�. Wynika to prawdopodobnie zA�niechA�ci wA�aA�cicieli mieszkaA� do wypeA�niania obowiA�zku meldunkowego wobec najemcA?w.

Osobnym wA�tkiem sA� historie tych uchodA?cA?w, ktA?rzy otrzymali najniA?szA� formA� ochrony, czyli pobyt humanitarny. Nie przysA�ugujA� im A�wiadczenia iA�praktycznie zA�dnia na dzieA� muszA� opuA�ciA� oA�rodek iA�rozpoczA�A� nowe A?ycie. Aswiadczenia dla osA?b posiadajA�cych status uchodA?cy lub ochronA� uzupeA�niajA�cA� nie sA� wysokieA�a�� to od 531 do 1260 zA� miesiA�cznie, wA�zaleA?noA�ci od liczby osA?b wA�gospodarstwie domowym oraz od okresu realizacji Indywidualnego Programu Integracyjnego. Przez pierwsze 6 miesiA�cy A�wiadczenie jest wyA?sze, zaA� wA�okresie od 7. do 12. miesiA�ca kwota maleje. Zdaniem Duszkiewicz-Nowackiej konieczna jest realna pomoc finansowa po opuszczeniu oA�rodka: WyobraA?my sobie, A?e my sami zA�jednA� reklamA?wkA� lA�dujemy np. wA�Brukseli! Ci ludzie majA� dzieci, czA�sto kilkoro, to znacznie podnosi koszty utrzymania. BojA� siA�, A?e jeA�li nie stworzymy im warunkA?w na starcie, to ucieknA� do szarej strefy. UzupeA�nieniem dziaA�aA� paA�stwa moA?e byA� koordynowany przez PAH a�zWolontariat wsparciaa�? wA�Warszawie iA�ToruniuA�a�� kaA?dej rodzinie asystuje 1a��2 wolontariuszy. Co szczegA?lnie waA?ne, ich zadaniem nie jest wyrA�czanie, lecz jedynie wspieranie wA�sytuacjach codziennych, aA�sprawiajA�cych bardzo duA?o trudnoA�ciA�a�� zapisania rodziny do oA�rodka zdrowia, aA�dzieci do szkoA�y. Jednak A?adne pozarzA�dowe dziaA�ania nie wystarczA�, jeA�li publiczne instytucje nie bA�dA� interesowaA� siA� osobami, ktA?re teoretycznie paA�stwo objA�A�o ochronA�, lecz wA�praktyce uniemoA?liwia im staranie siA� np. oA�zasiA�ek rodzinny czy inne formy wsparcia socjalnego.

BaczyA�ski-Sielaczek zwraca uwagA� na zagroA?enie bezdomnoA�ciA� wA�rA?d emigrantA?w na prawach pobytu humanitarnego. Potwierdza to raport Instytutu Spraw Publicznych, ktA?ry na zlecenie UNHCR przygotowano wA�2013A�r.A�a�� spoA�rA?d 4920 osA?b, ktA?re pod koniec 2011A�r. miaA�y kartA� staA�ego pobytu, okoA�o 2000 kwalifikowaA�o siA� jako bezdomni. WA�tym nawet 5a��10 proc. osA?b wA�ogA?le nie miaA�o dachu nad gA�owA�, aA�reszta mieszkaA�a uA�znajomych albo wA�schroniskach. ZdarzajA� siA� przypadki, A?e mimo obowiA�zku wyprowadzenia siA� zA�oA�rodku wA�ciA�gu 2 miesiA�cy od otrzymania karty pobytu, nie udaje siA� znaleA?A� pracy ani wynajA�A� mieszkania. WA�takich sytuacjach (jeA�li sA� miejsca) rodzina zostaje wA�oA�rodku. To rozwiA�zuje problem dachu nad gA�owA�, ale dostA�pu do A?ywnoA�ci juA? nie. Sytuacja przypomina bA�A�dne koA�oA�a�� Alikhan iA�Kheda zA�trA?jkA� maA�ych dzieci kilka nocy spA�dzili wA�samochodzie, wA�koA�cu udaA�o im siA� wynajA�A� tanie mieszkanie, za ktA?re nie musieli wpA�acaA� kaucji. Mieszkanie byA�o puste iA�oddalone od wiA�kszego miasta, co znaczA�co utrudniaA�o znalezienie jakiejkolwiek pracy, np. wA�A?odzi, dokA�d iA�tak ciA�A?ko byA�oby dojeA?dA?aA�. Jedzenie, ktA?re otrzymali zA�Banku A�ywnoA�ci, teA? nie rozwiA�zywaA�o problemu, bo nie mieli kuchenki, A?eby mA?c cokolwiek ugotowaA� zA�otrzymanych pA?A�produktA?w. W koA�cu, jak wielu wA�podobnej sytuacji, zdecydowali siA� nielegalnie ruszyA� na ZachA?d.

WschA?dA�a�� ZachA?d

Dla pracujA�cych zA�uchodA?cami wyjazdy na ZachA?d nie sA� niczym zaskakujA�cym. WyjeA?dA?ajA� osoby, ktA?rym paszport genewski otwiera legalnA� drogA� do osiedlania siA� na terenie krajA?w zamoA?niejszych. PolskA� opuszczajA� takA?e beneficjenci ochrony uzupeA�niajA�cej iA�pobytu humanitarnego, bo nie radzA� sobie zA�naszA� rzeczywistoA�ciA�. WyjeA?dA?ajA� wreszcie osoby, ktA?re otrzymaA�y kolejnA� decyzjA� odmownA�. PrzekroczyA� granicA� na ZachA?d jest A�atwo, aA�zwiA�ksza to szanse na rozwiA�zanie problemA?w ekonomicznych. Cudzoziemcy, ktA?rych wnioski sA� aktualnie rozpatrywane, w przypadku zatrzymania i sprawdzenia wA�bazie EURODAC, sA� deportowani do Polski. Osobnym tematem sA� powroty do kraju pochodzeniaA�a�� wA�przypadku ostatecznego zakoA�czenia procedury iA�wydania negatywnej odpowiedzi, ale teA? wA�ramach tzw. powrotA?w dobrowolnych. Powroty dyktowane sA� czA�sto wzglA�dami rodzinnymi, gdy ktoA� zA�bliskich zachorowaA� lub zmarA�. Czasem decyzja zapada po kolejnej negatywnej odpowiedzi UDSC, kiedy traci siA� wiarA� wA�pozytywne rozwiA�zanie sytuacji. PowrA?t dobrowolny jest wtedy mniejszym zA�emA�a�� te osoby majA� szanse skorzystaA� zA�programu prowadzonego przez Biuro MiA�dzynarodowej Organizacji do spraw Migracji (IOM), ktA?re uA�atwia proces reintegracji, przydzielajA�c niewysokie A�rodki finansowe na start lub asygnujA�c wsparcie finansowe dla opracowanego jeszcze w Polsce biznesplanu.

Pobyt wA�Polsce jest dla wiA�kszoA�ci uchodA?cA?w wielkim przystankiemA�a�� ci, ktA?rym siA� uda, ruszA� na ZachA?d, pozostaA�ych czeka deportacja, pojedyncze osoby decydujA� siA� zostaA�. Jak dA�ugo wA�adze publiczne nie podejmA� siA� rzetelnego iA�kompleksowego wypracowania mechanizmA?w integracji, tak dA�ugo trudno oczekiwaA�, A?e ten przystanek moA?e zostaA� potraktowany jak cel podrA?A?y.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>