Trud socjalizmu, trud polskoA�ci

nr 3/2011 |

JednA� z kwestii istotnych dla zrozumienia kondycji wspA?A�czesnej lewicy w Polsce jest jej toA?samoA�A� i korzenie ideowe. A raczej ich brak.

A�aden projekt spoA�eczny czy polityczny nie istnieje w dziejowej prA?A?ni. KsiA�A?ka dr. Marcina Paneckiego a�zKazimierz PuA?ak (1883-1950). Biografia politycznaa�? stanowi cegieA�kA� w odbudowie rodzimej toA?samoA�ci lewicowej, umoA?liwia jej osadzenie w historycznych realiach. Szkoda jedynie, A?e praca ta jest wA�aA�ciwie doA�A� elementarnym zapisem biograficznym, bez poszerzenia tA�a historycznego i bez pogA�A�bionych dociekaA� nad aspektami A?yciorysu bohatera.

PuA?ak urodziA� siA� w 1883 r. w Tarnopolu. Matka byA�a UkrainkA�, ojciec a�� Polakiem. Bohater ksiA�A?ki wczeA�nie wA�A�czyA� siA� w dziaA�alnoA�A� patriotyczno-radykalnA�. W 1899 r. zaA�oA?yA� w gimnazjum tajnA� organizacjA�, a w 1901 przyA�A�czyA� jA� do a�zpromienistycha�?, galicyjskiego zwiA�zku mA�odzieA?y socjalistycznej. Najprawdopodobniej w 1904 r. wstA�piA� do Polskiej Partii Socjalistycznej. W rewolucyjnym roku 1905 czA�sto wykonywaA� polecenia WydziaA�u Bojowego partii. W ciA�gu kilku miesiA�cy, podczas ktA?rych agitowaA� i zakA�adaA� koA�a PPS, staA� siA� jednym z bardziej czynnych dziaA�aczy w partii.

Po rozA�amie wspA?A�tworzyA� FrakcjA� RewolucyjnA�. Jak podaje Panecki: W 1909 roku PuA?ak wraz z Henrykiem Minkiewiczem byA� wykonawcA� wyroku sA�du partyjnego na prowokatorze z Organizacji Bojowej PPS, Edmundzie Tarantowiczu. Tarantowicza wywieA?li do Rzymu i tam zamordowali. Oficjalnie sprawcA?w nigdy nie wykryto.W roku 1911 zostaA� aresztowany w A?odzi i skazany na karA� oA�miu lat ciA�A?kich robA?t i pA?A?niejsze osiedlenie na Syberii. W 1915 r. trafiA� do twierdzy szlisselburskiej, wyszedA� na wolnoA�A� po rewolucji lutowej 1917 r.

Panecki zauwaA?a: O wiele bardziej, niA? realizacja idei socjalistycznych w Rosji, interesowaA�a [PuA?aka] kwestia niepodlegA�oA�ci Polski. […] PodkreA�laA� koniecznoA�A� zachowania peA�nej samodzielnoA�ci, twierdzA�c, A?e PPS jest partiA� polskich robotnikA?w i musi odegraA� czynnA� rolA� przede wszystkim w A?yciu polskiego narodu. W ogarniA�tej rewolucjA� Rosji organizowaA� sieA� miejscowych sekcji partii, dziaA�aA� aktywnie w jej Centralnym Komitecie Wykonawczym oraz w Komisariacie do Spraw Polskich. Jako rewolucjonista-weteran, dyskutowaA� z Leninem o moA?liwoA�ci utworzenia wojska polskiego na terenie Rosji. Za jego sprawA� bezpiecznie opuA�cili A?w kraj A?oA�nierze gen. JA?zefa Hallera. InterweniowaA� takA?e u DzierA?yA�skiego w sprawie PolakA?w aresztowanych przez Czeka.

Od poczA�tkA?w II RP PuA?ak z caA�ych siA� zaangaA?owaA� siA� w dziaA�alnoA�A� publicznA� jako czA�onek PPS i poseA� na sejm z ramienia tej partii. Pod wpA�ywem rozwoju wydarzeA� w Rosji sowieckiej coraz mocniej dystansowaA� siA� od lewego skrzydA�a partii, nawoA�ujA�cego do ufundowania Polskiej Republiki Socjalistycznej za pomocA� rewolucyjnego przewrotu. Co istotne, zajmowaA�y go konkretne kwestie spoA�eczne, duA?o czasu poA�wiA�caA� sprawom wyborcA?w ze swoich okrA�gA?w (ZagA�A�bie DA�browskie, pA?A?niej CzA�stochowa-Radomsko). Wiele pracy wA�oA?yA� w nowelizacjA� ustawy o lokatorach. WystA�powaA� przeciwko proponowanym podwyA?kom czynszA?w, zajmowaA� siA� dopuszczalnoA�ciA� eksmisji, problemami A�wiadczeA� odpA�atnych, stawaA� w obronie sublokatorA?w i bezrobotnych, ktA?rzy zalegali z zapA�atA� za czynsz itd. BroniA� takA?e wolnoA�ci obywatelskich, wiA�A?niA?w politycznych, przeciwstawiaA� siA� ciA�A?kim niejednokrotnie naduA?yciom, jakich wojsko i policja dopuszczaA�y siA� wobec strajkujA�cych.

W trakcie wojny z Sowietami werbowaA� ochotnikA?w do Wojska Polskiego, zwalczaA� komunistycznA� agitacjA� za RosjA� radzieckA�. W sierpniu 1920 r. dziaA�aA� w lewicowych inicjatywach antybolszewickich, wspA?A�organizowaA� robotnicze oddziaA�y ochotnicze. Po wycofaniu siA� wojsk sowieckich zostaA� oddelegowany do badania przypadkA?w wspA?A�pracy czA�onkA?w PPS z ArmiA� CzerwonA� i polskimi komunistami. DziaA�aA� takA?e na AslA�sku w czasie III powstania: wysyA�aA� tam grupy mA�odzieA?y, pomagaA� w organizowaniu szkolenia bojowego, w Sosnowcu utworzyA� GA�A?wny Komitet Opieki nad PowstaA�cami.

KolejnA� cezurA� byA� przewrA?t majowy i problemy bA�dA�ce konsekwencjami Wielkiego Kryzysu. Kierownictwo PPS szybko przeszA�o do opozycji wobec pomajowych rzA�dA?w, pojawiaA�y siA� ponadto problemy z prosanacyjnymi grupami w A�onie PPS. W tamtym czasie PuA?ak podkreA�laA� koniecznoA�A� organizowania wsi i zacieA�niania wspA?A�pracy partii z lewicA� chA�opskA� (PSL a�zWyzwoleniea�?, Stronnictwo ChA�opskie). PopieraA� takA?e utworzony w 1929 r. Centrolew. Konsekwentnie przeciwstawiaA� siA� tendencjom i A�rodowiskom odwoA�ujA�cym siA� do radykalnie rewolucyjnych, a przy tym probolszewickich haseA�. Cel walki widziaA� […] w powstrzymywaniu ofensywy nacjonalistycznej prawicy, przywrA?ceniu demokracji parlamentarnej i rozszerzeniu socjalnych i politycznych praw robotnikA?w a�� podkreA�la Panecki.

DziaA�alnoA�A� Centrolewu spowodowaA�a reakcjA� rzA�dzA�cej sanacji. W sierpniu 1930 r. na czele rzA�du stanA�A� PiA�sudski, przerwano kadencjA� parlamentu oraz zaplanowano aresztowania dziaA�aczy opozycji. WA�rA?d osA?b, ktA?re zamierzano uwiA�ziA�, znalazA�o siA� szeA�ciu posA�A?w PPS. Panecki relacjonuje: gdy minister StanisA�aw Car przedstawiA� PiA�sudskiemu listA� kandydatA?w do uwiA�zienia, znajdowaA� siA� na niej rA?wnieA? Kazimierz PuA?ak, jednakA?e MarszaA�ek skreA�liA� jego nazwisko, mA?wiA�c: a�zCo by o mnie powiedziano, gdybym ja wiA�A?nia Szlisselburga zamknA�A� w twierdzya�?.

Jednak wyniki wyborA?w z listopada 1930 r. okazaA�y siA� dla PuA?aka bodaj wiA�kszym ciosem niA? ryzyko uwiA�zienia. ChoA� po raz czwarty zostaA� posA�em, jego ugrupowanie zdecydowanie przegraA�o z BBWR.Skala poraA?ki byA�a w duA?ej mierze pochodnA� terroru, manipulacji i zwykA�ych faA�szerstw ze strony rzA�dzA�cego obozu, PuA?ak zmuszony byA� jednak uznaA�, A?e lewica musi zmieniA� strategiA�. Powinna przejA�A� od dziaA�alnoA�ci parlamentarnej ku rozbudowie form organizacyjnych, ktA?re miaA�y doprowadziA� do umocnienia wiA�zi partii z masami. RA?wnoczeA�nie rosA�a jego rola w PPS, w ktA?rej peA�niA� juA? wtedy funkcjA� sekretarza generalnego.

W przededniu wybuchu II wojny A�wiatowej PuA?ak organizowaA� wraz z Tomaszem Arciszewskim A�ciA�le zakonspirowane oddziaA�y dywersyjne, zA�oA?one z zaufanych czA�onkA?w PPS. W razie niemieckiej inwazji miaA�y stanA�A� do walki. WczeA�niej wspA?A�tworzyA� paramilitarnA� AkcjA� SocjalistycznA�, ktA?ra we wrzeA�niu 1939 r. odegraA�a znacznA� rolA� w Robotniczych Batalionach Obrony Warszawy. Do ostatnich chwil jako przedstawiciel opozycji podejmowaA� prA?by porozumienia z prezydentem MoA�cickim, domagajA�c siA� m.in. powoA�ania rzA�du obrony narodowej, niestety bezskutecznie.

PodwA?jna okupacja przyniosA�a pracA� w nowych, bardzo trudnych warunkach. Pod koniec wrzeA�nia 1939 r., tuA? przed kapitulacjA� Warszawy, PuA?ak w gronie zaufanych osA?b podjA�A� decyzjA� o oficjalnym rozwiA�zaniu PPS w jej A?wczesnej formie. W oparciu o dotychczasowe struktury powstaA�a podziemna partia WolnoA�A�, RA?wnoA�A�, NiepodlegA�oA�A� (Ruch Mas PracujA�cych Miast i Wsi). Na PuA?aka spadA� ciA�A?ar […] doboru ludzi do pracy w zakonspirowanej partii. Werbowano tylko sprawdzonych i zdyscyplinowanych dziaA�aczy […]. ZostaA� takA?e komendantem gA�A?wnym Gwardii Ludowej WRN i podporzA�dkowaA� jA� Komendzie GA�A?wnej ZWZ-AK.

Osobnym zagadnieniem byA�a konsolidacja stronnictw politycznych na terenach okupowanych oraz ich stosunek do rzA�du londyA�skiego i socjalistycznego odA�amu emigracji. Kwestia ta byA�a niezwykle zA�oA?ona, zwA�aszcza w kontekA�cie wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej i koniecznoA�ci uA�oA?enia na nowo stosunkA?w z Sowietami. Ci ostatni mieli w Polsce do rozegrania wA�asnA� partiA� i dA�A?yli do zdominowania lewej strony sceny politycznej. WRN bardzo krytycznie odniosA�a siA� do ukA�adu Sikorski-Majski, sam PuA?ak niejednokrotnie podkreA�laA� brak zA�udzeA� co do SowietA?w w ogA?le i Stalina osobiA�cie.

15 sierpnia 1943 r. podpisano DeklaracjA� Porozumienia miA�dzy PPS-WRN, Stronnictwem Ludowym, Stronnictwem Narodowym i Stronnictwem Pracy, ktA?ra daA�a poczA�tek podziemnej Radzie JednoA�ci Narodowej. Panecki przypomina: W tamtym okresie niezmiernie wzrosA�a rola Kazimierza PuA?aka w A?yciu politycznym okupowanego kraju. BraA� aktywny udziaA� w pracach Krajowej Reprezentacji Politycznej, wpA�ywajA�c w ten sposA?b na ksztaA�t tworzA�cego siA� podziemnego parlamentu. 15 marca 1944 r. przez aklamacjA� zostaA� wybrany jego przewodniczA�cym.

W czasie powstania warszawskiego pozostaA� w stolicy jako przewodniczA�cy RJN. SA�aA� w A�wiat, do Londynu i Waszyngtonu, do wA�adz polskich i sprzymierzonych (takA?e do SowietA?w) coraz bardziej desperackie depesze. Oto fragment jednej z nich, z 11 sierpnia, apel do NarodA?w Zjednoczonych: PodjA�liA�my walkA�. NakazywaA� nam to honor, godnoA�A� i odwieczna polska uczciwoA�A�. I oto wzywana raz po raz do wystA�pienia zarA?wno przez Sowiety, jak przez demokracje zachodnie Polska znalazA�a siA� znowu samotna, bez pomocy, opuszczona przez sprzymierzeA�cA?w. ZaA� 29 wrzeA�nia, gratulujA�c de Gaullea��owi oswobodzenia ParyA?a, pisaA� doA�: ParyA? byA� wolny, a Warszawa zamieniaA�a siA� w cmentarzysko.

Po upadku powstania Kazimierz PuA?ak wraz z rodzinA� zamieszkaA� w Piotrkowie. RozdziaA�y piA�ty i szA?sty ksiA�A?ki oraz znaczna czA�A�A� aneksu zawierajA� omA?wienia i dokumentacjA� najtrudniejszego okresu w jego A?yciu. Wraz z zajmowaniem ziem Rzeczpospolitej przez idA�ce na Berlin wojska radzieckie, wzmagaA� siA� nacisk Stalina na PolskA�, zaA� podporzA�dkowani mu komuniA�ci coraz jawniej wystA�powali w roli jedynych prawowitych wA�adz.

We wspomnieniach PuA?ak tak opisywaA� A?wczesne realia: Od pierwszych dni wywoA?ono z Polski literalnie wszystko, rekwirowano dla wojsk sowieckich chleb i mA�kA� i piekarnie, powodujA�c powszechny gA�A?d. Kraj ogoA�ocony i spustoszony w ciA�gu okupacji niemieckiej a�� musiaA� A?ywiA� nie tylko garnizony rosyjskie wewnA�trz kraju, ale i te wojska, ktA?re ciA�gle przebiegaA�y przez kraj i lA�dowaA�y w Niemczech. […] CaA�oA�A� byA�a przyczepkA� do caA�ego systemu okupacji sowieckiej i jej postA�powanie byA�o obowiA�zujA�ce dla agentury Lubelskiej. Wybielaniem i motywacjA� tego systemu zajmowaA�a siA� zglajszachtowana prasa, kryjA�ca siA� ze zrozumiaA�ych wzglA�dA?w za tytuA�ami istniejA�cych przed wojnA� wydawnictw prasowych, nie majA�cych nic wspA?lnego z komunA� i agenturA� sowieckA�. […] ZaczA�to obrabiaA� moje nazwisko, Bora i Zaremby. My byliA�my odpowiedzialni za zniszczenie, palenie i masakrA� Warszawy i jej ludnoA�ci.

Ustalenia jaA�taA�skie (4-11 lutego 1945 r.) czyniA�y sytuacjA� jeszcze trudniejszA�. Polska Partia Robotnicza miaA�a juA? niemal pewnoA�A�, A?e z radzieckiego nadania przejmie caA�kowitA� wA�adzA�. Tzw. odrodzona PPS byA�a infiltrowana przez komunistA?w. W tej sytuacji na jednym z marcowych posiedzeA� kierownictwa PPS-WRN wydano instrukcjA� zakazujA�cA� czA�onkom partii angaA?owania siA� w prace polityczne. Zalecano natomiast dziaA�alnoA�A� w organizacjach zawodowych, spA?A�dzielczych i kulturalno-oA�wiatowych […]. PuA?ak i Zaremba odnieA�li siA� negatywnie do postanowieA� konferencji jaA�taA�skiej w sprawie definitywnego uznania granicy polsko-radzieckiej na Bugu. Opowiedzieli siA� teA? za bojkotem odbudowywanej PPS.

W drugiej poA�owie marca ogA�oszono decyzjA� o wyjA�ciu z podziemia. 27 marca 1945 r. w Pruszkowie uwiA�zieni zostali podstA�pem przez SowietA?w przybyli na a�zpokojowe negocjacjea�? Jan StanisA�aw Jankowski (delegat rzA�du londyA�skiego), gen. Leopold Okulicki i Kazimierz PuA?ak. NastA�pnego dnia znaleA?li siA� w Moskwie, na A?ubiance. RozpoczA�to A�ledztwo bA�dA�ce preludium a�zprocesu szesnastua�?. WspA?lnie prowadziA�o je NKWD i NKGB. Nie stosowano tortur fizycznych a�� pisze Panecki a�� dA�A?ono natomiast do psychicznego zA�amania przesA�uchanych. PuA?ak odmawiaA� podawania nazwisk i szczegA?A�A?w konspiracji, co budziA�o wA�ciekA�oA�A� radzieckich A�ledczych. Major GaA�kin nazywaA� go upartym a�zstarikiema�?, uwaA?aA� za czA�owieka a�zhardego i opryskliwegoa�?.

a�zProces szesnastua�? trwaA� miA�dzy 18 a 21 czerwca 1945 r. w Moskwie. W tym samym czasie odbywaA�y siA� w stolicy ZSRR rozmowy na temat utworzenia Tymczasowego RzA�du JednoA�ci Narodowej. PuA?aka sA�dzono jako a�zrecydywistA�a�? a�� dawnego wiA�A?nia carskiego Szlisselburga! OskarA?ycielami byli naczelny prokurator Armii Czerwonej NikoA�aj Afanasjew oraz Roman Rudenko, pA?A?niejszy gA�A?wny oskarA?yciel ZSRR w procesach norymberskich. Wiele lat pA?A?niej, w pracy a�zWiA�A?niowie polityczni w Polsce 1945-1956a�? (GdaA�sk 1981) zaznaczono: W procesie moskiewskim Okulicki, PuA?ak i StypuA�kowski zA�oA?yli piA�kne dowody odwagi i poczucia godnoA�ci wA�asnej i narodowej. Jerzy Lerski pisaA� zaA�: PoznaA�em od razu w zeznaniach uwiA�zionego Prezesa Rady JednoA�ci Narodowej, tegoA? nieugiA�tego czA�owieka, ktA?rego nawet oskarA?yciele sowieccy musieli szanowaA�.

W moskiewskim procesie skazano PuA?aka na pA?A�tora roku wiA�zienia, ale 1 listopada 1945 r. jemu, BagiA�skiemu i ZwierzyA�skiemu udzielono a�zindywidualnej amnestiia�?. Kilka dni pA?A?niej znaleA?li siA� w a�znowej Polscea�?. W kwietniu 1990 r. Plenum SA�du NajwyA?szego ZSRR stwierdziA�o oficjalnie, A?e w dziaA�alnoA�ci oskarA?onych nie byA�o cech przestA�pstwa i uznaA�o wyniki postA�powania rehabilitacyjnego.

Po powrocie do kraju PuA?ak byA� stale obserwowany. ZachowujA�c najwyA?sze A�rodki ostroA?noA�ci, dziaA�aA� w podziemiu. W styczniu 1946 r. wobec praktycznego rozbicia WRN prA?bowaA� wspA?A�tworzyA� nowA� strukturA�: Krajowy OA�rodek WRN. Z dzisiejszej perspektywy ambicje grupy byA�y skrajnie nierealistyczne. Tak przedstawiano je w A?wczesnych raportach bezpieki: Domagano siA� […] m.in. uniezaleA?nienia polityki zewnA�trznej i wewnA�trznej od ZSRR […]. Zapowiedziano walkA� o odzyskanie niezaleA?noA�ci, o jawnA� dyplomacjA� i zniesienie Ministerstwa BezpieczeA�stwa Publicznego. Struktura konspiracji przypominaA�a tA�, jakA� PuA?ak stosowaA� w czasach hitlerowskiej okupacji. RA?wnoczeA�nie konsekwentnie odmawiaA� przyjacioA�om, ktA?rzy namawiali go do opuszczenia Polski: Za stary jestem na emigracjA�. MuszA� dokoA�czyA� swA� drogA� tutaj.

5 czerwca 1947 r. zostaA� aresztowany. Podobny los spotkaA� innych dziaA�aczy WRN, m.in. Tadeusza Szturm de Sztrema, JA?zefa DziA�gielewskiego i Ludwika Cohna. W listopadzie 1948 r. rozpoczA�A� siA� proces liderA?w niepodlegA�oA�ciowej lewicy, skrupulatnie relacjonowany przez propagandowA� prasA�. Warto przytoczyA� kilka tytuA�A?w z a�zGA�osu Ludua�?, organu KC PPR: a�zAgentura miA�dzynarodowego kapitaA�u w ruchu robotniczyma�?, a�zKazimierz PuA?ak paraliA?owaA� walkA� przeciwko Niemcoma�?, a�zPuA?ak zszedA� do kolaboracjonizmua�?. ZaA� a�zRobotnika�? a�zodnowioneja�? PPS pisaA�: Na sali sA�dowej odA?yA�y […] postacie zdradzieckie przedwojennych bonzA?w naszej partii, tych, ktA?rzy przez dwudziestolecie drugiej niepodlegA�oA�ci konsekwentnie szli po linii zdrady i rozbijania klasy robotniczej, tych, ktA?rzy w okresie okupacji wywiedli na manowce uczciwych robotnikA?w, tych wreszcie, ktA?rzy nie spiskujA�c przeciw Polsce sanacyjnej, spiskowali przeciwko Polsce Ludowej. I jeszcze raz a�zGA�os Ludua�?: Kazimierz PuA?ak ma kartA� A?ycia zapisanA� krwiA� i bA�otem. SA�uA?yA� na wszystkich frontach kontrrewolucji.

Marcin Panecki przytacza obszerne fragmenty zeznaA� PuA?aka, mA?w oskarA?yciela i obroA�cy. PozwalajA� one wczuA� siA� w atmosferA� procesu i ukazujA�, na jak fundamentalnej niegodziwoA�ci budowany byA� od poczA�tku ustrA?j paA�stwa, ktA?re miaA�o czelnoA�A� nazywaA� siA� a�zPolskA� LudowA�a�?. Ostatecznie PuA?aka skazano na karA� 10 lat pozbawienia wolnoA�ci, utratA� praw publicznych i obywatelskich na okres 5 lat i przepadek mienia na rzecz Skarbu PaA�stwa. W wyniku amnestii karA� wiA�zienia zmniejszono do 5 lat.

NiedA�ugo po procesie, w dniach 15-21 grudnia, w auli Politechniki Warszawskiej zebraA� siA� Kongres Zjednoczeniowy PPS i PPR, podczas ktA?rego powstaA�a Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. DziA� moA?na uznaA�, A?e poprzedzajA�cy to wydarzenie proces stanowiA� swoisty a�zakt zaA�oA?ycielskia�? nowego ustroju.

W czerwcu 1948 r. rozpoczA�A� siA� ostatni etap w A?yciu PuA?aka. Najpierw osadzono go w wiA�zieniu na Rakowieckiej, nastA�pnie w Rawiczu, gdzie poddawany byA� specjalnym szykanom. WA�adze miaA�y wywieraA� presjA�, by napisaA� do Bieruta wiernopoddaA�czy list, bA�dA�cy zarazem przepustkA� na wolnoA�A�. WiA�zieA� Rawicza, MieczysA�aw Truszewski, wspominaA�: ByA� chory i straszliwie cierpiaA�. Co drugi i trzeci dzieA� byA� wzywany na przesA�uchania, ktA?re trwaA�y kilka godzin. WracaA� zmaltretowany. MA�odym z celi mA?wiA�: a�zwy chA�opcy przeA?yjecie, tylko nie dajcie siA� sprzedaA�, bA�dA?cie zawsze wierni ojczyA?niea�?. Wiele razy przebywaA� w karcerze bez powodu. O formacie PuA?aka A�wiadczy teA? to, A?e w skA�adanych zeznaniach nigdy nie obciA�A?yA� JA?zefa Cyrankiewicza, choA� oczekiwano tego po nim, zaA� sam Cyrankiewicz a�� dawny wspA?A�pracownik PPS-WRN, a pA?A?niejszy lider filosowieckiej a�zodrodzoneja�? PPS a�� byA� dlaA� wielkim rozczarowaniem.

Panecki przytacza wymowne wspomnienie Jana Karskiego o spotkaniu z wieloletnim premierem PRL: W latach siedemdziesiA�tych odwiedziA�em PolskA�, wtedy odnalazA� mnie Cyrankiewicz. PrzegadaliA�my pA?A� nocy. […] OpowiedziaA�em mu, jak poszedA�em do PuA?aka w 1942 roku, kiedy Cyrankiewicz byA� w OA�wiA�cimiu. PytaA�em PuA?aka, czy nie moA?na coA� zrobiA�, A?eby ratowaA� Cyrankiewicza. OdbiA� albo kogoA� przekupiA�. PuA?ak siA� zezA�oA�ciA�: chcA�, A?eby Pan wiedziaA�, A?e polska klasa robotnicza nie zapomniaA�a przyszA�ego sekretarza generalnego PPS. MA?wiA� do Cyrankiewicza […]: a�zJA?zek, jak ty byA�eA� w obozie, to PuA?ak myA�laA� o tobie jako o przyszA�ym sekretarzu generalnyma�?. Chwila milczenia i Cyrankiewicz odpowiada: a�zNo cA?A?, po wojnie PuA?ak siA� zdezaktualizowaA�a�?.

ZmarA� 30 kwietnia 1950 r., schorowany, zniszczony warunkami osadzenia (nieogrzewana cela piwniczna), sprowadzony do wiA�ziennego szpitala wprost z karceru lub izolatki. Panecki stwierdza: Wiele wskazuje na to, A?e na Kazimierzu PuA?aku dokonano politycznego mordu. Rodzina nigdy siA� nie dowiedziaA�a, jak naprawdA� zmarA� ich mA�A? i ojciec. PuA?aka zrehabilitowano 19 kwietnia 1989 r., a w 1996 r., w AswiA�to NiepodlegA�oA�ci Aleksander KwaA�niewski odznaczyA� go poA�miertnie Orderem OrA�a BiaA�ego. CA?rka Maria nie odebraA�a odznaczenia z rA�k postkomunisty, najbliA?sza rodzina przyjA�A�a je dopiero 7 lipca 2009 r. od Jana Olszewskiego, doradcy prezydenta RP Lecha KaczyA�skiego.

A�ycie polskiego lewicowca, bohatera swoich czasA?w oraz jednej z ich ofiar, w peA�ni ukazuje, co znaczyA� trud socjalizmu i trud polskoA�ci wtedy, gdy za takA� podwA?jnA� wiernoA�A� trzeba byA�o pA�aciA� najwyA?szA� cenA�. I choA� ksiA�A?ka Paneckiego jest suchA�, naukowA� biografiA�, to przecieA? widzimy w niej czA�owieka wybitnego, a przy tym tak ludzkiego w swoich wyborach i perypetiach A?yciowych. Karty A?ycia PuA?aka zapisane sA� dumnA� treA�ciA�.

___________

Marcin Panecki, Kazimierz PuA?ak (1883-1950). Biografia polityczna, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010.

Krzysztof Wołodźko

(ur. 1977) – zastępca redaktora naczelnego „Nowego Obywatela”, dziennikarz i publicysta, członek krakowskiej Spółdzielni „Ogniwo”, ekspert Narodowego Centrum Kultury w Zespole ds. Polityki Lokalnej, felietonista „Gazety Polskiej Codziennie”, felietonista radiowy Polskiego Radia 24. Pisze lub pisał m.in. do „Znaku”, „Ha!artu”, „Frondy Lux”, portalu internetowego TV Republika, „W Sieci”, „Nowej Konfederacji”, „Rzeczpospolitej”, „Pressji”, „Kontaktu”.

Autorką fotografii Krzysztofa jest Katarzyna Derda.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>