Gigawat, którego nie widać z Warszawy

·

Gigawat, którego nie widać z Warszawy

·

Małgorzata Szambelańczyk, prezeska Eurowind Energy Polska, firmy rozwijającej projekty wiatrowe i fotowoltaiczne, w tekście opublikowanym 11 listopada w money.pl („Jeden gigawat leży na stole”) przekonuje, że w ciągu roku da się odblokować projekty wiatrowe i fotowoltaiczne o łącznej mocy około gigawata. Wystarczy do tego kilka decyzji urzędników i operatorów sieci oraz punktowe zmiany prawa. Część jej propozycji jest rozsądna. Współdzielenie przyłączy czy jasne reguły dla operatorów mogą realnie pomóc. Jest jednak sprawa, od której wiele tu zależy, a przynajmniej powinno zależeć. W tekście pojawia się ona tylko na marginesie. Chodzi o mieszkańców. Zamrożone projekty miałyby ponownie ocenić ministerstwo, operatorzy sieci, urzędy i inwestorzy. Kogo natomiast brakuje w tym gronie? Mieszkańców gmin, w których te projekty mają powstać.

Mieszkam w województwie opolskim. Na spotkaniach konsultacyjnych w gminach Korfantów, Łambinowice, Niemodlin, Tułowice, Pakosławice, Nysa czy Głubczyce sprzeciw wobec nowych wielkich farm odnawialnych źródeł był powszechny. W niektórych gminach, na przykład w Pakosławicach i Głubczycach, sprzeciw doprowadził nawet do referendów. Niestety były nieważne z powodu zbyt niskiej frekwencji. To kwestia na odrębny artykuł, bo jak ma się udać referendum np. w dużej gminie miejsko-wiejskiej, gdzie znaczną część głosujących stanowią mieszkańcy miasta, których inwestycja nie dotyczy wprost? Tymczasem mieszkańcy terenów wiejskich, na których najczęściej powstają potężne wiatraki i równie wielkie powierzchniowo farmy fotowoltaiczne, boją się utraty walorów krajobrazowych, zmiany charakteru całych wsi i przekształcenia otoczenia, w którym żyją. Boją się też pogorszenia komfortu życia i spadku wartości swoich gruntów. Mówimy tu nie o małych, prosumenckich panelach fotowoltaicznych, ale o kilkudziesięciohektarowych farmach fotowoltaicznych. I to planowanych z myślą o zysku nawet kosztem szczególnych walorów krajobrazowych. W 2024 roku protest mieszkańców turystycznej Miedzianki w Sudetach przeciw planowanej tam farmie fotowoltaicznej poparł m.in. Filip Springer.

Podam też przykład z własnej gminy. Rada Gminy Łambinowice przyjęła dwa plany zagospodarowania, które dopuściły budowę wielkich farm fotowoltaicznych o łącznej powierzchni ponad 100 hektarów na terenie dawnego poligonu, w bezpośrednim sąsiedztwie Miejsca Pamięci Narodowej w Łambinowicach. Choć to nie Sudety, to i tak jest to cenny przyrodniczo i krajobrazowo teren łąkowo-zaroślowy, przez ponad 80 lat zupełnie niezbadany. Gmina, przygotowując plany, nie zleciła dla tego obszaru inwentaryzacji przyrodniczej w terenie, bo przepisy tego nie wymagają, a sama nie widziała takiej potrzeby. W 2025 roku zainicjowałem petycję w tej sprawie, którą podpisały 253 osoby. Już wcześniej jako mieszkańcy zgłaszaliśmy naszej gminie, że Samorząd Województwa Opolskiego planuje uznać ten teren w audycie krajobrazowym za krajobraz priorytetowy. Mimo to Rada Gminy przyjęła plany pod panele na krótko przed przyjęciem audytu przez województwo. Później zaś ta sama gmina doprowadziła do tego, że Samorząd Województwa Opolskiego wyłączył dawny poligon z zapisów krajobrazu priorytetowego ograniczającego budowę tam paneli i wiatraków, choć sam krajobraz priorytetowy pozostał. Argumentem były właśnie wcześniej przyjęte plany. Prawo na to pozwoliło. Czy jednak wszystko dziś w naszym kraju uzależnione jest od kruczków tegoż prawa, uników i wykładni?

Polska wieś zmaga się z wyludnianiem, a województwo opolskie jest jednym z najbardziej wyrazistych tego przykładów. Tymczasem największym atutem wsi jest dziś właśnie wiejskość. Przestrzeń, cisza i krajobraz przyciągają nowych mieszkańców. Sejm pracuje nad ochroną „zapachów i dźwięków wsi”, ale samej wiejskiej przestrzeni prawo nie chroni wystarczająco. A przecież transformacja energetyczna to nie tylko nowe źródła energii. To także zmiana naszych nawyków, od której wciąż wolimy kolejną farmę na pozornie cudzym polu.

Inwestycje energetyczne zmieniają życie na wsi i przekształcają wiejski krajobraz na dziesiątki lat, na całe pokolenia. Pozyskana z nich energia trafia do sieci i w większości zużywają ją miasta i przemysł. Koszty zostają na miejscu, na wsiach. Nie chodzi mi o przeciwstawianie wsi i miasta, lecz o uczciwe policzenie kosztów tej energetycznej transformacji. Owszem, podatki trafiają do budżetu gminy, a czynsze dzierżawne do kilku właścicieli gruntów. Kto by się nie skusił na szybki i stosunkowo łatwy przychód? Ale ten przychód coraz częściej, a niestety może i najczęściej, przesłania fakt, że z sąsiedztwem dziesiątków hektarów paneli i wiatraków wysokich nawet na 270 metrów muszą żyć wszyscy mieszkańcy. Czy tego chcą, czy nie. Nie zapomnę, jak przedstawicielka jednego z inwestorów fotowoltaicznych zasugerowała, że takie 15–20 hektarów pola pod panelami będzie przypominać… jezioro, na które miło się przecież patrzy. Albo jak przedstawiciel firmy wiatrakowej sugerował w Korfantowie, że wokół wiatraków powstanie ścieżka dydaktyczna, a firma będzie organizować coroczny rajd wiatraków jako atrakcję gminną.

Sam widziałem też, jak inwestorzy zabiegają o przychylność gmin. Jako radny jednej z nich widziałem, jak kilkudziesięciotysięczne darowizny od firm z branży energetyki odnawialnej były wpisywane do budżetu gminy. Byłem też na dużej gminnej imprezie, której głównymi sponsorami były firmy energetyki odnawialnej. Wielkie namioty, wielka scena, światła, a wszędzie banery i stoiska wiatrakowo-panelowe. Wiejska impreza przerodziła się w oszałamiającą „promocję” nowego dziedzictwa wiejskiego. Z kolei na spotkaniu w Grabinie w gminie Niemodlin firma budująca tam ogromną farmę fotowoltaiczną (a właściwie trzy takie farmy) proponowała mieszkańcom konkursy na mikrogranty na działania na wsi. I nie jest to nowe zjawisko. Już w 2014 roku Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że w około 80 procentach skontrolowanych gmin zgoda na inwestycje wiatrowe była uzależniona od finansowania przez inwestorów planów miejscowych lub od darowizn. NIK nazwała to wprost mechanizmem korupcjogennym. Praktyki „pomocniczego” działania przyszłych inwestorów są naprawdę powszechne. Stawiają też w nierównej sytuacji tych, którzy mieszkają na wsiach na stałe i którym na najbliższym otoczeniu zależy tak samo jak na rozwoju gospodarczym. Oni nie mają jednak środków na własne ekspertyzy czy na tak szeroką akcję informacyjną, już nawet nie wspominając o finansowaniu imprez gminnych i darowiznach do budżetów gmin. A działania informacyjne dla mieszkańców są niezbędne. Tak wielu z nich po prostu nie wie o planach gminnych, bo ogłoszenia o konsultacjach giną pod stertą nieczytelnych paragrafów i zapisów urbanistycznych, wywieszanych na gminnych tablicach i w BIP-ach. A brakuje zwyczajnie szczerej dyskusji w wielu naszych gminach.

Gminy skuszone łatwym zyskiem często ignorują głos aktywnych mieszkańców. Skutkiem jest frustracja, utrata zaufania do samorządów i spadek aktywności obywatelskiej. Aktywiści, którzy często mówią w imieniu wielu sąsiadów, są zmęczeni, bo mają poczucie, że ich zdanie i tak nie ma znaczenia. Uczciwie trzeba dodać, że w lipcu 2025 roku wójt mojej gminy Łambinowice ogłosił, że do końca kadencji, czyli do 2029 roku, gmina nie będzie prowadzić procedur związanych z budową wiatraków. Stało się to jednak dopiero pod silnym naciskiem mieszkańców, zwłaszcza wsi Bielice. Ich sprzeciw trwał dobre pół roku. Były petycje, protesty na posiedzeniach komisji rady gminy, zebrania i zbieranie podpisów. Po tym jednym, burzliwym zrywie ludziom brakuje już siły, by sprzeciwiać się planom wielkopowierzchniowych farm fotowoltaicznych. I to chyba największa katastrofa tej „transformacji”. Pojawiają się rezygnacja, zawód, zmęczenie władzami gminnymi, radnymi, organami państwa, rozczarowanie prawem i jego przedstawicielami. Znika też wiara w racjonalną moc prawa. Przykład kolejny? Przy wydawaniu decyzji środowiskowych regionalne dyrekcje ochrony środowiska często wymagają ekspertyz przyrodniczych. Wykonują je przyrodnicy i firmy na zlecenie i za pieniądze nikogo innego jak właśnie inwestorzy…

I jeszcze jedno. Zasada 700 metrów odległości farm energetycznych od zabudowy mieszkaniowej nie jest urzędniczym kaprysem. To kompromis wypracowany po latach sporów. Od 2016 roku obowiązuje surowa zasada 10H, a od 2023 roku plan miejscowy może zmniejszyć tę odległość, ale nie poniżej 700 metrów. W 2025 roku Sejm chciał ją obniżyć do 500 metrów, lecz ustawa została zawetowana. Autorka wspomnianego na wstępie tekstu proponuje, by dla istniejących farm tę zasadę punktowo zmienić, a w dłuższej perspektywie, by sztywny promień przestał być podstawową miarą. Dotyka więc sedna konfliktu, a nie jego marginesu. Nawet piętnaście lat, które w Nowogródku Pomorskim minęły od pierwszych umów do momentu montażu turbin, to w dużej mierze skutek tego sporu. W jednym zgadzam się z autorką. Niewydolność państwa to fakt. Ale to niewydolność państwa wobec obywatelskości własnego społeczeństwa. Tyle mówiono o oddaniu głosu mieszkańcom, obywatelom, a kiedy oni się wypowiadają, ich głos najczęściej (choć nie zawsze) jest ignorowany. Tak przez radnych, jak i przez wójtów czy burmistrzów. Zanim dojdzie do ich zmiany, nowe „panelowe jeziora” zaleją kolejne hektary wiejskich krajobrazów.

Jeśli energetyka odnawialna ma się rozwijać, a powinna, mieszkańcy muszą zostać w tej rozmowie partnerami, a nie problemem do obejścia czy do przekonania wizją krainy płynącej wiatrakami i panelami. Tekst, w którym mieszkańcy pojawiają się tylko na marginesie, niczego nie odblokuje. Utwierdzi tylko przekonanie, że decyzje o wiejskim krajobrazie zapadają bez tych, którzy w nim żyją.

Daniel Podobiński

Fundacja Wie-Wie, Wierzbie, gm. Łambinowice

Zdjęcie w nagłówku tekstu: Samuel Faber from Pixabay

Dział
Nasze opinie
komentarzy
Przeczytaj poprzednie