Metropolie wygrywają niekoniecznie dostarczaniem „ludzkiego szczęścia”, lecz także budowaną przez dekady przewagą instytucjonalną i wizerunkową. I medialną, która pozwala wmawiać społeczeństwu, że koncentracja to „naturalne procesy”.

Każde z rozwiniętych państw dąży do takiej struktury. My taki policentryczny system odziedziczyliśmy po PRL-u i od lat 90. wieloma działaniami go osłabiamy, sztucznie pompując metropolie. Już dzisiaj jest wiele miast typu 5–15 tysięcy, których nie uratujemy.

Deglomeracja jest taką wizją, dla której poparcie wyraża właściwie cała polska scena polityczna. A zarazem przedstawiciele kolejnych rządzących ugrupowań z niezwykłą zgodnością nie robią niemal nic dla jej urzeczywistnienia.

Jednym z przełomowych momentów była publikacja raportu, który nadał problemowi wymiar liczbowy, szacując koszty chaosu przestrzennego na 84 mld złotych. System prawny przez lata pozostawiał samorządy bezbronnymi wobec mechanizmów rynkowych.

Stwierdzenie, że samorząd nam się udał, dominowało w debacie, czyli wśród elit, polityków, dziennikarzy itp. Było traktowane jako prawda ostateczna, niepodważalna. Jeżeli ktoś krytykował samorząd jako całą strukturę, dostawał łatkę oszołoma.

Określenia takie jak „Polska B” czy „miasta upadłe” pozwalają zamienić skomplikowany problem nierówności, błędnie skonstruowanych polityk publicznych i koncentracji kapitału w prostą opowieść o miejscach, które rzekomo same z siebie nie dały rady.

Według danych GUS w ciągu ostatniej dekady spadek liczby ludności dotyczył 1907 gmin – około 77% wszystkich w kraju. Chodzi nie tylko o spadek liczby ludności, starzenie się społeczeństwa i migracje. Depopulacja generuje szereg niekorzystnych zjawisk.

Większy nacisk możemy mieć jako zwyczajni obywatele, łącząc siły, ponieważ żadnemu burmistrzowi czy prezydentowi nie jest po drodze ze społeczną krytyką. Żadnemu. Jedynie grupą i jej siłą można kogoś postawić do pionu.

Dyskusja między centrami a peryferiami tak naprawdę się nie toczy. Peryferia nie mają właściwie żadnej karty przetargowej. Prowincja nie jest traktowana jako partner do dyskusji, lecz jedynie młodszy, daleki krewny.

Na rosnącej dominacji metropolii będących stolicami województw cierpią nie tylko dawne miasta wojewódzkie i porównywalne z nimi ośrodki, lecz również – zwykle będące w zasięgu tych miast – peryferie wewnętrzne.

Mieszkaniec miasta chciałby zjeść chleb na zakwasie, jajka od szczęśliwych kur, pomidory ze słonecznego ogródka, świeżą wiejską kiełbasę. A zarazem ludzie nie rozumieją wsi i nie akceptują jej jako miejsca produkcji, gdzie mamy wiele zapachów, zwierząt, maszyn.

Co w odniesieniu do mniejszości etnicznych, religijnych i innych spotkałoby się z potępieniem, okazało się akceptowalne pod adresem własnego społeczeństwa. Twierdzono, że chłopi tworzą anachroniczną niszę, a fakt ich istnienia jest kompromitujący.

Neoliberalizm prowadzi do nowego faszyzmu, który lokuje się nie tam, gdzie się go zazwyczaj poszukuje. Nie chodzi o ludomanię, o jakąś esencjalną lepszość „ludu z prowincji”, ale o wskazanie, że liberalnej elicie puściły wszelkie moralne hamulce.

Służyć mogłaby temu reforma systemu podatkowego: podział kraju na np. pięć stref podatkowych, przy czym najwyższa stawka CIT obowiązywałaby w stolicy, a najniższa – w peryferyjnych gminach wiejskich oddalonych od szlaków komunikacyjnych.