Czy wszystko ma cenę?
Wbrew pozorom świat idei totalnych nie zaniknął po roku 1989.
W trakcie studiów etnologicznych bardzo interesowała mnie twarz – jako ta część ludzkiego ciała, która ma fascynującą historię. Choć wydaje się ona elementem natury, biologicznym wyposażeniem człowieka, jest społecznym konstruktem. Oznacza to, że twarz nie istniała zawsze, ale została powołana do istnienia w określonym czasie i miejscu, stając się znakiem indywidualnej podmiotowości w kulturze europejskiej.
Istnieje na temat jej historii kilka przeciekawych książek, by wymienić choćby – właśnie – „Historię twarzy” Jean-Jacquesa Courtine’a i Claudine Haroche czy „Faces. Historia twarzy” Hansa Beltinga.
Autorzy są zgodni, że twarz mówi, że człowiek wyraża siebie twarzą. Nowożytność wytwarza związek pomiędzy podmiotem różnym od swojej zbiorowości, językiem a twarzą. Jest on fundamentalny dla zrozumienia nowożytnej osobowości, w której kluczowe są emocje oraz ich ekspresja. Mamy do czynienia z ciekawym napięciem pomiędzy zachęcaniem do indywidualnej ekspresji a nakazem stłumienia ekspresji, a nawet zakrycia twarzy. Napięcie to pokazuje, jak skomplikowane i kłopotliwe bywają relacje pomiędzy prywatnym a publicznym, grą w sferze publicznej a jej odmową, wyrażaniem siebie w spektaklu kulturowej towarzyskości opartej na społecznych maskach.
Ten paradoks pomiędzy wyrażaniem a milczeniem, odkrywaniem a ukrywaniem, interesuje mnie najbardziej. Twarze bowiem naprawdę do nas przemawiają, choć uczą się mówić językiem tożsamości dopiero od szesnastego do dziewiętnastego wieku. Wystarczy przeczytać „Powrót Martina Guerra’a” Natalie Zemon-Davis, aby dostrzec, jak na średniowiecznej francuskiej prowincji potwierdzano tożsamość osoby. Zmysłem, który był ważniejszy niż wzrok, był słuch. Nie tyle wygląd, co opowiadane historie były kluczowe dla identyfikacji danej osoby. Wynikało to ze swoistego, z naszego punktu widzenia, wizualnego „zapóźnienia” ówczesnego chłopa, albowiem oprócz niewyraźnego odbicia w lustrze wody nie posiadał on luster, portretów ani, co oczywiste, fotografii, dzięki którym my współcześni nieustannie studiujemy swoje twarze.
Być może twarze najciekawiej mówią wtedy, gdy chcą zamilknąć, ukryć się za scenicznymi dekoracjami, np. ciemnymi okularami czy uśmiechem, aby nie powiedzieć o sobie zbyt wiele. Patrzący może to widzieć, ale często nie jest zdolny do werbalizacji tego, co widzi – tej emocji, myśli, doświadczenia, które skrywają się za twarzą – choć w jakiś tajemniczy sposób to przeczuwa. Dzieje się tak najczęściej w obliczu sytuacji granicznej, pierwszego spojrzenia na nowonarodzone dziecko, spojrzenia w lustro przed operacją, wyraz twarzy bliskiej osoby przed śmiercią, radość z pierwszego sportowego zwycięstwa utrwalona na fotografii, jaśniejąca szczęściem twarz bliskiej osoby, gdy słyszy wyznanie miłości. Czasami jednak nie wiemy, że te sytuacje graniczne właśnie się wydarzają. Choć nieustannie patrzymy na twarze, to czy naprawdę widzimy na nich i poprzez nie to, co ktoś chce nam powiedzieć, nawet jeśli sam nie wie, jak to wyrazić? Może właśnie twarz potrafi wyrazić to, co niewyrażalne w żadnym języku? Może rozumiemy pewne spojrzenia zbyt późno? Pamiętam wyraz twarzy mojej Mamy, która zawsze żegnała mnie znakiem krzyża na czole, gdy wracałem na studia z krótkich pobytów w domu. Dopiero teraz widzę, że jej twarz wyrażała ogromną o mnie troskę granicząca z lękiem. Lubiłem uśmiechniętą twarz mojej Babci, która żyła czystym sercem widocznym jak na dziecięcym obrazku uśmiechniętej buzi.
Od jakiegoś czasu lubię patrzeć na twarze. Nigdy wcześniej nie patrzyłem ani nie szukałem na przykład zdjęć autorów czy autorek, których książki czytałem. Chyba pierwszą taką potrzebę odczułem przy okazji lektury „Pochwały ryzyka” Anne Dufourmantelle, która ratując życie dwójki dzieci, sama je straciła, czym w pewnym sensie przypieczętowała pakt między życiem a dziełem – i śmiercią. Nie wiem do końca, po co to robię, tak jak nie wiem, dlaczego lubię patrzeć na zdjęcie Béli Hamvasa, tego wielkiego umysłu w kufajce i robotniczej czapce stojącego w drzwiach baraku. Nawiasem mówiąc filozof ten nazywał głowy, w tym twarze, obiektami medytacyjnymi, o których opowiadał swoją historię życia ich posiadaczy. Może robię tak dlatego, że z tymi ludźmi chciałbym się spotkać, bo już wkroczyli w mój świat? Może ich twarze i spojrzenia są jakimś stawianym mi etycznym zobowiązaniem, jak w filozofii Emmanuela Lévinasa czyniącego z twarzy fundamentalną metaforę w swojej filozofii dialogu?
Twarze to zagadki, choć opatrzone, pozostają tajemnicą. Czasami rozszyfrowanie znaczenia, jakie ze sobą niesie ich wyraz lub jego nierozstrzygalność, mogą stanowić klucz do zrozumienia danego dzieła malarskiego czy filmowego. Tak jest choćby w ostatnich kadrach „Powiększenia” Michelangelo Antonioniego, gdy kamera pokazuje nam twarz bohatera patrzącego na tenisowy kort, a my-widzowie słyszymy odgłosy uderzanej w grze piłki, której przed chwilą jeszcze nie było. Ta filmowa zagadka jest filozoficzna: co, i jak istnieje, jaki udział w tworzeniu realności ma konwencja.
Równie ciekawe, jeśli nie ciekawsze, są zagadki jak najbardziej ludzkie, gdzie w losie człowieka może przejrzeć się każdy z nas.
Podam dwa przykłady, które zawsze mnie wzruszają, bo wypowiadają pewną prawdę, potrzebną i ważną, choć trudno uchwytną. To, co napiszę to pewna fantazja na temat dialektyki tego, co widzialne oraz niewidzialne.
Pierwszy dotyczy piosenki „La Vida Tombola” autorstwa hiszpańsko-francuskiego muzyka Jose-Manuela Chao, bardziej znanego jako Manu Chao. Jej słowa mówią, że gdybym był Maradoną, żyłbym jak on, nie popełniał błędów, był odważny, choć bywał zagubiony. Życie to loteria, śpiewa artysta. Życie też jest jak piłka, każdy ma wygrać swój mecz, który trwa dopóki wciąż biegniemy ku bramce w nadziei na strzelenie gola. Loterię, życie i piłkę łączyłby traf, jakiś łut szczęścia, palec boży, który pomaga tym zagubionym, ryzykującym, ale nie poddającym się.
W serwisie Youtube znajduje się dwuminutowe nagranie, w którym Manu Chao gra na żywo tę piosenkę dla Maradony. Cała sytuacją wygląda na zaplanowaną dla niego niespodziankę, gdyż widać, że piłkarz jest zaskoczony. Wychodzi z samochodu uśmiechając się nieco nieśmiało. Jest zakłopotany, nie do końca chyba wie, co zrobić. Podchodzi powoli do artysty i towarzyszącego mu innego muzyka. Cały czas się uśmiecha, choć nieco sztucznie, bo jest wyraźnie spięty. Im dłużej wybrzmiewa piosenka, tym twarz Maradony bardziej zastyga, widzimy, że coś się zmienia, choć trudno powiedzieć co, gdyż oczy piłkarza ukryte są za ciemnymi okularami.
Te dwie minuty to minitraktat z zakresu semiotyki twarzy. Często myślę o tym, co się zmieniło u Maradony przez te kilkadziesiąt sekund. Widzę na jego twarzy ogromne, ledwie maskowane emocje, które przebijają przez czarne okulary zasłaniające (być może) mokre od łez oczy. Widzę to tak, jak Andriej Tarkowski zobaczył czerwoną plamę krwi, w chwili, gdy Maciek w „Popiele i diamencie” został postrzelony i wbiegł w białe prześcieradła – a film Andrzeja Wajdy jest czarno-biały. Rosyjski reżyser widział wyobraźnią, zobaczył bowiem w tej scenie symbol polskości (biało-czerwone barwy), a nie realność kolorów. Widzę to, czego nie można zobaczyć, gdyż jest ukryte, choć przebija spoza tego, co widzialne.
Co wywołało to emocje u Maradony i jakie są to emocje?
Maradona podchodzi do artysty, jakby podchodził do rzutu karnego: jest publiczność, ale tak naprawdę są jeden na jeden. Czy w tym właśnie momencie nie staje w obliczu zmierzenia się ze swoją legendą, ale także z samym sobą jako człowiekiem? Czy myśli o swoich błędach, których przecież, jak mówi piosenka, nie popełnia? O tym, co wygrał na loterii? Czy wygrał swój mecz? Czy jego mecz jeszcze trwa czy już wybrzmiał końcowy gwizdek? Co jest na jego twarzy? Może wie, że życie to naprawdę loteria i że wygrana w postaci sławy, choć nikt nie może jej odebrać, przemija. Przemija, bo przemija samo życie, które może zostać ocalone tylko poprzez porządek mitu, dlatego Maradona ma w Neapolu nawet swoje kapliczki. Czy los bogów jest jednak tak różny od losu człowieka? Czy wejście w porządek mitycznej nieśmiertelności sprawia, że łatwiej pogodzić się z przemijaniem?
Twarz Maradony jest lamentem nad przemijaniem życia. W skrytości, gdyż za okularami Maradony, w jego oczach, jest jakaś prawda o życiu i o nas samych, z która na końcu trzeba się zmierzyć.
Drugi przykład dotyczy piosenki „Unchained Melody” śpiewanej przez Elvisa Presleya w 1977 roku, a zatem dwa miesiące przed śmiercią. Elvis jest ubrany na biało ze złotymi elementami, gra na pianinie i wykonuje utwór solo. Biały kombinezon opina coraz mniej piękne ciało. Nie porusza się już z tą gracją i lekkością co kiedyś, z trudem łapie oddech, mówi powoli, jest spocony i widać, że sprawia mu to trudność. Jeszcze żartuje, flirtuje z publicznością, ale wszyscy widzą, że „to już nie jest ten Elvis co kiedyś”. Wystarczy porównać oglądany występ z tym, jak czarował publiczność dawniej. Wtedy wiedział, że jest Królem, to po prostu widać, on wie, że świat jest u jego stóp, w każdym jego spojrzeniu widać poszukiwanie zachwytu nad nim, potwierdzenia wielkości i pożądania go jako istoty nie z tego świata. To musiało uderzyć do głowy, bo porządek mitu nie jest z tego świata. Gdy Elvis zaczyna śpiewać dzieje się coś absolutnie niesamowitego. Proste słowa piosenki przemieniają się w błaganie o miłość kobiety. Błaga ten, który o nic nie musiał prosić. Jakiś rodzaj modlitwy, litania, prośby, ale i przeprosin.
Po skończonej piosence wstaje i uśmiecha się, wchodząc w spektakl, którym żył. Ten uśmiech to już tylko znak bez odniesienia – symulakr. Kamera pokazuje twarz młodej dziewczyny patrzącej na artystę. Nie ma na niej pożądania, jest współczucie. Być może uświadamia sobie, że wydarzało się coś, co nie było spektaklem, że Król przez chwilę był człowiekiem i błagał o miłość tak, jak umierający błaga Boga o jeszcze jeden oddech. Dziewczyny nie czaruje uśmiech Elvisa, bo on właśnie pokazał coś więcej, czego nie mógł pokazać wcześniej, gdyż to ujawnia się dopiero, gdy sędzia nabiera już powietrza w płuca przed ostatnim gwizdkiem meczu. Wtedy rozumie się, że wszystko zostało przesądzone, że została jeszcze chwila i prawdopodobnie przychodzi to, co najważniejsze do wypowiedzenia w postaci słowa, zdania, spojrzenia, gestu, łzy, nieodgadnionego wyrazu twarzy – czegoś zawsze ułomnego wobec tego, czego chce dotknąć i przekazać. Czego nie da się wypowiedzieć, a co jest najgłębszą częścią nas samych, wszystkich ludzi, nawet ziemskich bogów – doświadczeniem życia skupionym w jednej chwili.
Życie to loteria, ale tylko je tracący rozumie, jaka jest stawka, gdyż żyjąc nie można jej doświadczyć. To nam mówią ludzkie wyznania boskich twarzy. Pokazują nam także, jak trudno jest zaakceptować nieuchronność końca życia, a rozliczeniu z nim zawsze towarzyszy ból. W społeczeństwie algofobicznym ból jest wygnany poza horyzont egzystencjalnego doświadczenia, musi zostać zmedykalizowany, uznany za niekonieczny, a to on właśnie, jak śpiewa Johnny Cash w piosence „Hurt”, jest jedynie prawdziwy. Pięknie wyraża go w genialnym teledysku zbolała twarz muzyka, pokazywana w analogii do twarzy Chrystusa. Inną analogią, choć już trudniej uchwytną, jest analogia gwoździa przebijającego ciało Chrystusa do krzyża a igłą, którą wstrzykiwano sobie narkotyk (tekst ma wydźwięk antynarkotykowy). Wszyscy popełniamy błędy, cierpimy, krzywdzimy siebie oraz innych, mamy swój krzyż, który niesiemy, upadamy. Twarze Maradony, Presleya, Casha wyraziły to z ogromną siłą, a patrząc na nie, i poprzez nie, w głąb, można doświadczyć istoty życia i jego przemijania.
dr hab. Michał Rydlewski
Zdjęcie w nagłówku tekstu: Ryan McGuire from Pixabay
Wbrew pozorom świat idei totalnych nie zaniknął po roku 1989.
Kochał go lud i pokochała historia. Danym mu było oglądać urzeczywistnione swe myśli.